{"id":612,"date":"2015-07-02T15:08:57","date_gmt":"2015-07-02T13:08:57","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=612"},"modified":"2015-07-02T15:15:42","modified_gmt":"2015-07-02T13:15:42","slug":"symfonia-w-siedmiu-rozdzialach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=612","title":{"rendered":"Symfonia w siedmiu rozdzia\u0142ach"},"content":{"rendered":"

Raz jeszcze wr\u00f3\u0107my do Czarodziejskiej g\u00f3ry<\/em> – tym razem do powie\u015bci, do muzyczno\u015bci jej frazy i ca\u0142ej konstrukcji, a tak\u017ce do zawartych w ksi\u0105\u017cce bezpo\u015brednich odniesie\u0144 muzycznych, fascynuj\u0105cych zw\u0142aszcza dla wielbicieli dawnej sztuki wokalnej i kolekcjoner\u00f3w archiwali\u00f3w. Ten esej powsta\u0142 na marginesie jednego z w\u0105tk\u00f3w tegorocznego Malta Festival Pozna\u0144, osnutego wok\u00f3\u0142 tw\u00f3rczo\u015bci Tomasza Manna, i znalaz\u0142 si\u0119 w g\u0142\u00f3wnym katalogu festiwalu, przygotowanym przez Dorot\u0119 Semenowicz i Katarzyn\u0119 T\u00f3rz.<\/p>\n

***<\/p>\n

Gdyby kt\u00f3remukolwiek z kompozytor\u00f3w XX wieku uda\u0142o si\u0119 stworzy\u0107 tak precyzyjny i konsekwentny j\u0119zyk swojej tw\u00f3rczo\u015bci, z jakim Tomasz Mann uk\u0142ada\u0142 lingwistyczne partytury swoich nowel i powie\u015bci, zyskaliby\u015bmy muzyk\u0119, kt\u00f3ra sw\u0105 pot\u0119g\u0105 przy\u0107mi\u0142aby ca\u0142\u0105 spu\u015bcizn\u0119 modernizmu. Wra\u017cliwo\u015b\u0107, z jak\u0105 snu\u0142 leitmotywy, umiej\u0119tno\u015b\u0107 prowadzenia s\u0142ownych melodii w misternym kontrapunkcie, \u015bwiadomo\u015b\u0107 formy, przede wszystkim za\u015b wyczucie czasu muzycznego narracji, na przemian ci\u0105g\u0142ej i poszarpanej, cyklicznej i linearnej, popadaj\u0105cej nieraz w mityczn\u0105, ba\u015bniow\u0105 bezczasowo\u015b\u0107 \u2013 przywodzi na my\u015bl nieistniej\u0105ce symfonie, niewy\u015bpiewane nigdy opery i bole\u015bnie nieuchwytne arcydzie\u0142a kameralistyki. Bez wzgl\u0119du na to, czy w swoich dzie\u0142ach nawi\u0105zywa\u0142 bezpo\u015brednio do muzyki zastanej (jak w Buddenbrookach<\/em>, skonstruowanych na obraz i podobie\u0144stwo Wagnerowskiego Pier\u015bcienia Nibelunga<\/em>), czy te\u017c pisa\u0142 o muzyce wyobra\u017conej i z gruntu obcej jego w\u0142asnym upodobaniom (jak w Doktorze Faustusie<\/em>, kt\u00f3rego bohater Adrian Leverk\u00fchn sta\u0142 si\u0119 poniek\u0105d mimowolnie figur\u0105 Arnolda Sch\u00f6nberga) \u2013 uprawia\u0142 swoi\u015bcie niemieck\u0105 \u201emuzyk\u0119 s\u0142owa\u201d, w duchu tw\u00f3rczo\u015bci Tiecka, Hofmanna i Heinego, zakrojon\u0105 jednak na znacznie wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 i bardziej konsekwentn\u0105 w zamy\u015ble.
\nTym samym tropem mo\u017cna interpretowa\u0107 Czarodziejsk\u0105 g\u00f3r\u0119<\/em>, kt\u00f3ra jest przecie\u017c pastiszem, o ile nie parodi\u0105 klasycznego Bildungsroman, a zarazem powie\u015bci\u0105 o \u015bmierci i chorobie, alegori\u0105 gwa\u0142townego starcia ideologii i pr\u0105d\u00f3w my\u015blowych prze\u0142omu wiek\u00f3w, refleksj\u0105 na temat czasoprzestrzeni. Tak\u017ce w kontek\u015bcie muzycznym, co Mann dobitnie uzmys\u0142awia czytelnikom na pocz\u0105tku rozdzia\u0142u si\u00f3dmego: \u201eCzy mo\u017cna opowiedzie\u0107 czas, czysty czas jako taki, czas sam przez si\u0119 i w sobie? Zaiste nie, by\u0142oby to usi\u0142owanie niedorzeczne. (\u2026) Czas jest tak samo sk\u0142adnikiem opowie\u015bci, jak sk\u0142adnikiem \u017cycia \u2013 jest r\u00f3wnie nierozerwalnie z ni\u0105 zwi\u0105zany, jak z cia\u0142ami w przestrzeni. Czas jest r\u00f3wnie\u017c sk\u0142adnikiem muzyki, kt\u00f3ry mierzy i rozcz\u0142onkowuje, kt\u00f3ry czyni z niej rozrywk\u0119, a zarazem nadaje jej warto\u015b\u0107\u201d. Implikacje tego stanu rzeczy obja\u015bnia kilka stron dalej: \u201ePytanie: czy mo\u017cna opowiedzie\u0107 czas, postawili\u015bmy naprawd\u0119 tylko po to, by wyzna\u0107, \u017ce w niniejszym opowiadaniu takie rzeczywi\u015bcie mamy zamierzenie. A co do dalszego zagadnienia, mianowicie, czy wszyscy s\u0142uchaj\u0105cy naszej opowie\u015bci zdaj\u0105 sobie jeszcze ca\u0142kiem jasno spraw\u0119 z tego, ile to czasu min\u0119\u0142o od chwili, jak nie\u017cyj\u0105cy obecnie, zacny Joachim wpl\u00f3t\u0142 w rozmow\u0119 owe uwagi o muzyce i czasie (\u2026), to nie rozgniewa\u0142aby nas zbytnio odpowied\u017a, \u017ce czytelnik w chwili obecnej nie zdaje sobie ju\u017c dok\u0142adnie z tego sprawy, nie rozgniewa\u0142aby, a nawet mo\u017ce nape\u0142ni\u0142aby zadowoleniem, z tej prostej przyczyny, \u017ce chodzi nam naturalnie o to, aby wzbudzi\u0107 powszechne zainteresowanie prze\u017cyciami naszego bohatera, a bohater ten, Hans Castorp, nie mia\u0142 co do tego zupe\u0142nej pewno\u015bci, i to ju\u017c od dawna\u201d.<\/p>\n

\"hotel_history_08\"<\/a><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o Mannowskiej inspiracji: otwarte w 1911 roku Waldsanatorium Davos, w kt\u00f3rym pisarz odwiedza\u0142 swoj\u0105 \u017con\u0119 Kati\u0119. Fot. www.waldhotel-davos.ch<\/p>\n

Bohater ten, Hans Castorp, dozna gwa\u0142townej przemiany kilka rozdzia\u0142\u00f3w dalej, kiedy w Berghofie pojawi si\u0119 pewien niemiecki wyr\u00f3b, \u201enajczystsza muzyka w zmechanizowanej formie, dusza niemiecka up to date<\/em>\u201d. Zakl\u0119ty skarb, gramofon marki Polihymnia, kt\u00f3ry Castorp wkr\u00f3tce zaw\u0142aszczy i stanie si\u0119 jedynym szafarzem rozkoszy muzycznych: z obawy, \u017ce \u201echorzy, ale grubosk\u00f3rni\u201d zbezczeszcz\u0105 p\u0142yty u\u017cywaj\u0105c zu\u017cytych igie\u0142, zostawiaj\u0105c je rozrzucone po krzes\u0142ach b\u0105d\u017a p\u0142ataj\u0105c niem\u0105dre figle. Nasz \u201epoczciwy utrapieniec\u201d wydob\u0119dzie si\u0119 ze stanu wielkiego ot\u0119pienia, przestanie k\u0142a\u015b\u0107 pasjanse i zacznie s\u0142ucha\u0107. Pojmie sens wieloletniego pobytu w sanatorium, podsumuje swoje dotychczasowe do\u015bwiadczenia, okrzepnie, dojrzeje i dojdzie do zaskakuj\u0105cej konkluzji, \u017ce przedmiotem, kt\u00f3ry ukocha\u0142 najbardziej \u2013 mi\u0142o\u015bci\u0105 zdrow\u0105 i pe\u0142n\u0105 \u017cycia \u2013 jest \u015bmier\u0107.
\nDo owej konkluzji doprowadz\u0105 go najulubie\u0144sze p\u0142yty z nagraniami arii \u201eAvant de quitter ces lieux\u201d z Fausta<\/em> Gounoda, preludium do Popo\u0142udnia fauna<\/em> Debussy\u2019ego, fina\u0142owego duetu \u201eO terra addio\u201d z Aidy<\/em> Verdiego, ko\u0144c\u00f3wki drugiego aktu Carmen<\/em> Bizeta ze s\u0142ynn\u0105 tenorow\u0105 \u201eAri\u0105 z kwiatkiem\u201d, zw\u0142aszcza za\u015b pie\u015bni Lindenbaum<\/em> z cyklu Winterreise<\/em> Schuberta. Castorp s\u0142ucha tych p\u0142yt ca\u0142kiem inaczej ni\u017c \u017cywych wykonawc\u00f3w, kt\u00f3rych kunszt odbi\u0142 si\u0119 tak mocnym pi\u0119tnem na odbiorze muzyki przez samego Tomasza Manna. Pisarza, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 muzyczn\u0105 inicjacj\u0119 w wieku siedemnastu lat \u2013 na przedstawieniu Lohengrina<\/em> w lubeckim Stadttheater \u2013 i uzna\u0142 to za jedno ze swych najdonio\u015blejszych do\u015bwiadcze\u0144. Mann by\u0142 \u015bwiadkiem prawykonania Mahlerowskiej Symfonii tysi\u0105ca<\/em> oraz prapremier Palestriny<\/em> Pfiznera i Lulu<\/em> Berga. Przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z dyrygentem Bruno Walterem, legendarnym interpretatorem dzie\u0142 Mahlera, Mozarta, Brahmsa i Brucknera. Lubi\u0142 w samotno\u015bci siada\u0107 przy fortepianie i gra\u0107 ulubione fragmenty z Tristana i Izoldy<\/em> \u2013 pono\u0107 jedynej opery, kt\u00f3ra potrafi\u0142a sprawi\u0107, by na jego surowej, wiecznie opanowanej twarzy odmalowa\u0142y si\u0119 jakiekolwiek emocje. Do muzyki z p\u0142yt nie m\u00f3g\u0142 przekona\u0107 si\u0119 d\u0142ugo, cho\u0107 zd\u0105\u017cy\u0142 jej ulec jeszcze w epoce nagra\u0144 mechanicznych, zanim na rynku pojawi\u0142 si\u0119 pierwszy gramofon przeznaczony do odtwarzania zapisu elektrycznego.
\nWszechwiedz\u0105cy, a zarazem nic niewiedz\u0105cy narrator Czarodziejskiej g\u00f3ry<\/em> przemawia wi\u0119c z punktu widzenia neofity, dotkni\u0119tego obsesyjn\u0105 nami\u0119tno\u015bci\u0105 ws\u0142uchiwania si\u0119 w tub\u0119 gramofonu. Mann doskonale zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce rewolucja fonograficzna wywr\u00f3ci\u0142a na nice dotychczasowy model odbioru. Wyj\u0119\u0142a muzyk\u0119 z jej kontekstu spo\u0142ecznego. Odar\u0142a zamkni\u0119t\u0105 form\u0119 z integralno\u015bci, umo\u017cliwiaj\u0105c s\u0142uchanie wybranych ust\u0119p\u00f3w praktycznie w niesko\u0144czono\u015b\u0107. Wci\u0105gn\u0119\u0142a odbiorc\u0119 w intymny dialog z dzie\u0142em, a zarazem zdystansowa\u0142a go od muzyk\u00f3w. Uruchomi\u0142a jego wyobra\u017ani\u0119, zmuszaj\u0105c do mentalnej rekonstrukcji wizualnego aspektu wykonania i brakuj\u0105cych element\u00f3w pejza\u017cu czysto d\u017awi\u0119kowego. Jak czytamy w podrozdziale Pe\u0142nia harmonii<\/em>, Castorp \u201enie widzia\u0142 \u015bpiewak\u00f3w ani \u015bpiewaczek, kt\u00f3rym si\u0119 przys\u0142uchiwa\u0142. Ich pow\u0142oka ludzka przebywa\u0142a gdzie\u015b w Ameryce, Mediolanie, Wiedniu, Petersburgu. A niech\u017ce sobie tam przebywaj\u0105, bo dali mu najlepsz\u0105 sw\u0105 cz\u0105stk\u0119, sw\u00f3j g\u0142os; nieobecno\u015b\u0107 ich oczyszcza\u0142a stosunek do nich, czyni\u0142a go jakby abstrakcyjnym, i ceni\u0142 to, bo przez to unika\u0142 ujemnych stron zbytniego zbli\u017cenia osobistego, a stosunek \u00f3w pozostawa\u0142 dostatecznie zmys\u0142owy, aby pozwala\u0107 (\u2026) na dostrzeganie r\u00f3\u017cnych ich cech indywidualnych\u201d. Podobny Wagnerowskiemu Parsifalowi czysty prostaczek dochodzi\u0142 z wolna do prawdy, \u201eirytowa\u0142 si\u0119, kiedy pope\u0142niali b\u0142\u0119dy. Cierpia\u0142 i gryz\u0142 ze wstydu wargi, gdy zauwa\u017ca\u0142 techniczne b\u0142\u0119dy w wykonaniu, siedzia\u0142 jak na roz\u017carzonych w\u0119glach, gdy w utworze, cz\u0119sto odgrywanym, jaki\u015b ton wypad\u0142 ostro lub wrzaskliwie, co zdarza\u0142o si\u0119 niejednokrotnie, zw\u0142aszcza w trudnych partiach kobiecych. Ale godzi\u0142 si\u0119 i z tym, albowiem mi\u0142o\u015b\u0107 musi cierpie\u0107\u201d.
\nWi\u0119kszo\u015b\u0107 czytelnik\u00f3w Czarodziejskiej g\u00f3ry<\/em> wychodzi z b\u0142\u0119dnego za\u0142o\u017cenia, \u017ce Mann wyposa\u017cy\u0142 Castorpa w p\u0142ytotek\u0119 z epoki, obdarzy\u0142 go \u017celaznym zestawem nagra\u0144 mechanicznych sprzed Wielkiej Wojny. Tymczasem pisarz przeprojektowa\u0142 na niego w\u0142asne fascynacje fonograficzne, kt\u00f3rych pocz\u0105tek zbieg\u0142 si\u0119 z odnotowan\u0105 w dziennikach wizyt\u0105 u Georga M. Richtera w 1920 roku. Owszem, Radames i Aida \u015bpiewaj\u0105 g\u0142osami Nellie Melby i Enrica Caruso w nagraniu z 1909 roku, ale ju\u017c w posta\u0107 Walentego, kt\u00f3ry oddaje sw\u0105 siostr\u0119 Ma\u0142gorzat\u0119 pod opiek\u0119 ukochanego przyjaciela Siebla, wcieli\u0142 si\u0119 s\u0142ynny niemiecki baryton Joseph Schwarz, utrwalony na p\u0142ycie blisko dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej. Brytyjsko-ameryka\u0144ski tenor Alfred Piccaver, gwiazda Staatsoper we Wiedniu, nagra\u0142 \u201eAri\u0119 z kwiatkiem\u201d dopiero w 1923 roku.<\/p>\n

\"Zentralbild-Archiv<\/a><\/p>\n

Tomasz Mann przy gramofonie. Fot. Bundesarchiv.<\/p>\n

Podobnie sprawy si\u0119 maj\u0105 z p\u0142yt\u0105, na kt\u00f3rej zarejestrowano utw\u00f3r kluczowy dla przemiany wewn\u0119trznej bohatera: \u201eBy\u0142a to po prostu pie\u015b\u0144 Szuberta \u00bbLipa\u00ab zaczynaj\u0105ca si\u0119 od znanych s\u0142\u00f3w: \u00bbU studni tu\u017c przed bram\u0105\u00ab. Tenor, \u015bpiewaj\u0105cy pie\u015b\u0144 przy akompaniamencie fortepianu, wykaza\u0142 wiele artystycznego smaku i taktu, interpretuj\u0105c prosty a zarazem wznios\u0142y utw\u00f3r w spos\u00f3b przemy\u015blany i subtelny i ze znajomo\u015bci\u0105 recytacji. Wiemy wszyscy, \u017ce ta wspania\u0142a pie\u015b\u0144 w ustach dzieci i ludu brzmi nieco inaczej ni\u017c w \u015bpiewie artystycznym. Tam doznaje ona przewa\u017cnie uproszczenia, strofy powtarzaj\u0105 t\u0119 sam\u0105 zasadnicz\u0105 melodi\u0119. Tymczasem u Szuberta owa ludowa linia melodyjna przechodzi ju\u017c w drugiej o\u015bmiowierszowej zwrotce w tonacj\u0119 molow\u0105, powraca niezwykle pi\u0119knie do durowej na pocz\u0105tku pi\u0105tego wiersza, w nast\u0119pnych, w kt\u00f3rych mowa jest o podmuchu \u00bbzimnego wiatru\u00ab i zerwanym z g\u0142owy kapeluszu, rozwi\u0105zuje si\u0119 dramatycznie i wraca do pierwotnej formy dopiero w ostatnich czterech wierszach trzeciej strofy, powt\u00f3rzonych dla pe\u0142niejszego rozwini\u0119cia melodii\u201d.
\nW opisie narratora Czarodziejskiej g\u00f3ry<\/em> pojawia si\u0119 znamienne sformu\u0142owanie \u201ezaczynaj\u0105ca si\u0119 od znanych s\u0142\u00f3w\u201d. Te s\u0142owa to \u201eAm Brunnen vor dem Tore\u201d, a pie\u015b\u0144 rozbrzmiewaj\u0105ca w ustach dzieci i ludu niemieckiego \u2013 i w tej postaci znana z pewno\u015bci\u0105 tak\u017ce Castorpowi \u2013 posi\u0142kuje si\u0119 kr\u00f3tszym tekstem, nierozwini\u0119tym jeszcze przez poet\u0119 Wilhelma M\u00fcllera, kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 do niej nieobecn\u0105 w tradycyjnym przekazie figur\u0119 lipy, \u015bwi\u0119tego drzewa German\u00f3w, drzewa kojarzonego z cyklem \u017cycia, a tym samym ze \u015bmierci\u0105 i nieuchronnym przemijaniem. Ludow\u0105 piosenk\u0119 o domu ukochanej, kt\u00f3ry sta\u0142 u studni przed bram\u0105, nucili w Niemczech wszyscy: w domu, w szkole, w knajpie i przy ognisku. W pro\u015bciutkiej wersji Friedricha Silchera na g\u0142os z towarzyszeniem dowolnego instrumentu, kt\u00f3ra pos\u0142u\u017cy\u0142a jako punkt wyj\u015bcia dla jednej z najs\u0142ynniejszych i najbardziej wyrafinowanych pie\u015bni Schubertowskiego cyklu Winterreise<\/em>.
\nNiewykluczone, cho\u0107 ma\u0142o prawdopodobne, \u017ce Castorp zna\u0142 j\u0105 wy\u0142\u0105cznie w uj\u0119ciu Silchera i z arcydzie\u0142em Schuberta zetkn\u0105\u0142 si\u0119 po raz pierwszy w Davos. Jakkolwiek b\u0105d\u017a, nie m\u00f3g\u0142 s\u0142ucha\u0107 go w Berghofie, przynajmniej nie w tym wykonaniu, kt\u00f3re w dalszej cz\u0119\u015bci akapitu tak zmys\u0142owo i drobiazgowo opisa\u0142 Mann. Ten \u201ejasny, ciep\u0142y, panuj\u0105cy nad oddechem i sk\u0142onny do lekkiego \u0142kania g\u0142os\u201d, kt\u00f3ry \u201ew nies\u0142ychany spos\u00f3b chwyta\u0142 s\u0142uchacza za serce, a to tym bardziej, i\u017c podnosi\u0142 efekt niezwykle uczuciowymi tonami falsetowymi przy wierszach: \u00bbW szcz\u0119\u015bciu i w chwili z\u0142ej\u00ab, \u00bbTu spok\u00f3j czeka ci\u0119\u00ab\u201d, to z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 austriacki tenor Richard Tauber, wybitny odtw\u00f3rca r\u00f3l Mozartowskich, partii operetkowych i niemieckich Lieder<\/em>, kt\u00f3rego nagra\u0144 \u201ez nami\u0119tno\u015bci\u0105 zatr\u0105caj\u0105c\u0105 o wyst\u0119pek\u201d s\u0142ucha\u0142 sam Tomasz Mann, tyle \u017ce pi\u0119\u0107 lat po zako\u0144czeniu Wielkiej Wojny.
\nI z t\u0105 pie\u015bni\u0105 na ustach pos\u0142a\u0142 swojego Castorpa do ataku na okopy. Nuc\u0105cego Lindenbaum<\/em> tak, jak nuci \u201eczasem cz\u0142owiek os\u0142upia\u0142y w bezmy\u015blnym podnieceniu, nie wiedz\u0105c, \u017ce to robi\u201d. Zostawi\u0142 nas w niepewno\u015bci, czy Castorp prze\u017cyje, czy padnie, \u017cegnaj\u0105c si\u0119 ze swym bohaterem w rozbudowanej, \u015bpiewnej kadencji, kt\u00f3ra bardziej przystoi nieistniej\u0105cej symfonii Mahlera ni\u017c cho\u0107by najd\u0142u\u017cszej powie\u015bci.
\nCzemu mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 ten anachronizm w narracji Czarodziejskiej g\u00f3ry<\/em>? Czy\u017cby Mann podj\u0105\u0142 niedorzeczn\u0105 pr\u00f3b\u0119 opowiedzenia czasu, czystego czasu jako takiego, czasu samego przez si\u0119 i w sobie? Pr\u00f3b\u0119 przewrotnie udan\u0105, bo przeprowadzon\u0105 w kategoriach czasu muzycznego, kt\u00f3ry jest istot\u0105 ca\u0142kiem innej formy? Czas Hansa Castorpa, rozrzedzony przez siedem lat pobytu w Berghofie, nagle zg\u0119stnia\u0142, wybieg\u0142 w przysz\u0142o\u015b\u0107, zatoczy\u0142 ko\u0142o, u\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 w spiral\u0119. Jak w najprawdziwszym cyklu sonatowym.<\/p>\n

* Cytaty z Czarodziejskiej g\u00f3ry <\/em>w przek\u0142adzie Jana \u0141ukowskiego (pseudonim W\u0142adys\u0142awa Tatarkiewicza)<\/p>\n

(Uwaga: opis na YouTube jest nie\u015bcis\u0142y. Nagranie pochodzi z 1923 roku. 1927 to rok t\u0142oczenia p\u0142yty.)<\/p>\n