{"id":6132,"date":"2021-10-03T22:58:48","date_gmt":"2021-10-03T20:58:48","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6132"},"modified":"2021-10-04T08:55:37","modified_gmt":"2021-10-04T06:55:37","slug":"ostatni-dzien-skazanca","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6132","title":{"rendered":"Ostatni dzie\u0144 skaza\u0144ca"},"content":{"rendered":"

Fidelio<\/em> dotar\u0142 do Pary\u017ca dopiero w maju 1829 roku, wystawiony w pierwszej sali Favarta, gdzie mie\u015bci\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas Th\u00e9\u00e2tre-Italien, przez niemieck\u0105 trup\u0119 Josepha Augusta R\u00f6ckela, kt\u00f3ry wcieli\u0142 si\u0119 w rol\u0119 Florestana w roku 1806, na premierze drugiej wersji w Wiedniu. W maju 1860 roku opera trafi\u0142a na deski Th\u00e9\u00e2tre Lyrique, w trzyaktowej wersji francuskiej, z akcj\u0105 przeniesion\u0105 do Mediolanu w roku 1495, z Pauline Viardot w partii Izabeli Arago\u0144skiej, kt\u00f3ra zast\u0105pi\u0142a pierwotn\u0105 posta\u0107 Leonory, oraz tenorem wyst\u0119puj\u0105cym pod pseudonimem Guardi jako Gian Galeazzem Sforz\u0105 w miejsce Florestana. Naci\u0105gana intryga nie mia\u0142a nic wsp\u00f3lnego z rzeczywisto\u015bci\u0105: ma\u0142\u017ce\u0144stwo obojga by\u0142o wybitnie nieudane z powodu homoseksualizmu Gian Galeazza, zmar\u0142ego sk\u0105din\u0105d w 1494 roku. Izabela urodzi\u0142a do tego czasu troje dzieci, z kt\u00f3rych zapewne tylko syn Francesco przyszed\u0142 na \u015bwiat z prawego \u0142o\u017ca. Niezale\u017cnie od \u015bwiadomo\u015bci historycznej XIX-wiecznych pary\u017can, premiera sko\u0144czy\u0142a si\u0119 klap\u0105. Fidelio <\/em>wzbudzi\u0142 mieszane uczucia i poszed\u0142 przy Boulevard du Temple zaledwie jedena\u015bcie razy. \u017barliwie broni\u0142 go Berlioz, por\u00f3wnuj\u0105c Beethovenowsk\u0105 partytur\u0119 z niez\u0142omnym bukiem, zieleni\u0105cym si\u0119 bujnie w\u015br\u00f3d ska\u0142 i ruin, zahartowanym w ogniu przeszk\u00f3d, jakie musia\u0142 pokona\u0107 na drodze od kie\u0142kuj\u0105cego nasiona do dumnego drzewa.<\/p>\n

Po premierze trzeciej wersji w 1814 roku Fidelio <\/em>w\u0142a\u015bciwie nigdy nie zszed\u0142 ze \u015bwiatowego afisza. W stolicy Francji go\u015bci\u0142 jednak niecz\u0119sto, mimo sporadycznych triumf\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w 1936 roku pod batut\u0105 Bruno Waltera w Palais Garnier. Niewykluczone, \u017ce w kraju wielkiej rewolucji wzbudza\u0142 uzasadnione podejrzenia natury ideologicznej. Fidelia <\/em>trudno bowiem uzna\u0107 za apoteoz\u0119 wolno\u015bci i godno\u015bci osobistej: chyba \u017ce zmierzy\u0107 t\u0119 opowie\u015b\u0107 ca\u0142kiem anachroniczn\u0105 miar\u0105. To raczej nie\u015bmia\u0142y g\u0142os w sporze o ide\u0119 wi\u0119zienia, w kt\u00f3rym arty\u015bci upatrywali ku\u017ani\u0119 postaw i charakter\u00f3w, a pionierzy nauk spo\u0142ecznych \u2013 narz\u0119dzie podporz\u0105dkowania jednostki wymogom sprawnego systemu. Z biegiem lat jedyna opera Beethovena obros\u0142a jednak mn\u00f3stwem narzuconych znacze\u0144 i z pochwa\u0142y ma\u0142\u017ce\u0144skiej lojalno\u015bci uros\u0142a do rangi symbolu odzyskanej cudem swobody. Tak j\u0105 odebrano w 1955 roku na otwarciu wiede\u0144skiej Staatsoper, tak\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a w 1989 roku w Dre\u017anie, kiedy uliczne demonstracje zbieg\u0142y si\u0119 w czasie z premier\u0105 wymownej inscenizacji Christine Mielitz. Tak j\u0105 odczytuj\u0105 wszyscy \u2013 mnie nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c \u2013 po p\u00f3\u0142tora roku pandemii, kt\u00f3ra wywr\u00f3ci\u0142a do g\u00f3ry nogami nie tylko \u015bwiat operowy.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Siobhan Stagg (Leonora). Fot. Stefan Brion<\/p>\n

Francuski re\u017cyser Cyril Teste, tw\u00f3rca najnowszej produkcji w paryskiej Op\u00e9ra-Comique, postanowi\u0142 jednak na tym nie poprzesta\u0107 i odnie\u015b\u0107 si\u0119 tak\u017ce do innych no\u015bnych trop\u00f3w. Przynajmniej tak wynika z jego przedpremierowych wypowiedzi, gdzie przedstawi\u0142 Leonor\u0119 jako o\u015bwieceniow\u0105 feministk\u0119 i odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do panoptycznego modelu w\u0142adzy, kt\u00f3ry zdaniem Michela Foucaulta wyszed\u0142 poza mury systemu opresji i przyczyni\u0142 si\u0119 do narodzin spo\u0142ecze\u0144stwa nadzorowanego w skali ca\u0142ego globu. Mo\u017cna i tak, ale trzeba to umie\u0107 pokaza\u0107. Tymczasem inscenizacja Teste\u2019a okaza\u0142a si\u0119 wt\u00f3rna, tak\u017ce wobec wspomnianej ju\u017c koncepcji Mielitz, a przy tym w\u0105tpliwa pod wzgl\u0119dem warsztatowym. Nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 poprowadzenia postaci Teste zast\u0119puje wszechobecnymi w dzisiejszym teatrze projekcjami i podpatrzon\u0105 u Franka Castorfa manier\u0105 filmowania element\u00f3w akcji na scenie. Narracj\u0119 przenosi do wsp\u00f3\u0142czesnego wi\u0119zienia o zaostrzonym rygorze, gdzie Rocco i Leonora \u2013 zamiast kopa\u0107 wi\u0119\u017aniowi gr\u00f3b na rozkaz Pizarra, kt\u00f3ry zamierza rozprawi\u0107 si\u0119 osobi\u015bcie z niewygodnym \u015bwiadkiem \u2013 przygotowuj\u0105 Florestana do egzekucji przez zastrzyk z trucizny. Rozumiem, \u017ce na taki pomys\u0142 nikt wcze\u015bniej nie wpad\u0142, nie trzeba by\u0107 jednak znawc\u0105 ameryka\u0144skiego systemu penitencjarnego, by nabra\u0107 podejrze\u0144, \u017ce Pizarro m\u00f3g\u0142 pozby\u0107 si\u0119 wroga w znacznie prostszy spos\u00f3b. Teste nie rozumie wewn\u0119trznych kod\u00f3w utworu: symboliczn\u0105 scen\u0119 komunii przez ofiarowanie wi\u0119\u017aniowi chleba i wina przemienia w chaotyczn\u0105 szarpanin\u0119 z bidonem oraz podkradzion\u0105 z kantyny kanapk\u0105 \u2013 za kt\u00f3re Florestan podzi\u0119kuje, ale nie zd\u0105\u017cy uszczkn\u0105\u0107 k\u0119sa ani kropli, bo Leonora w pozorowanym akcie przemocy wytr\u0105ci mu jedno i drugie sprzed ust. Akcja posuwa si\u0119 naprz\u00f3d niemrawo, obdarowani chwil\u0105 wolno\u015bci wi\u0119\u017aniowie snuj\u0105 si\u0119 bez celu po scenie, po czym przyst\u0119puj\u0105 do meczu koszyk\u00f3wki, kt\u00f3ry po latach odosobnienia idzie im nadspodziewanie g\u0142adko, Florestan niespecjalnie cierpi, Leonora nieszczeg\u00f3lnie si\u0119 cieszy z odzyskania m\u0119\u017ca, opera nabiera barw w ostatnich minutach fina\u0142u, zanim widz zd\u0105\u017cy si\u0119 zorientowa\u0107, sk\u0105d w\u0142a\u015bciwie ta rado\u015b\u0107.<\/p>\n

Brak zaanga\u017cowania na scenie szed\u0142 w parze z dziwacznym uj\u0119ciem dyrygenta Rapha\u00ebla Pichona, cenionego interpretatora muzyki barokowej, kt\u00f3ry poprowadzi\u0142 sw\u00f3j zesp\u00f3\u0142 Pygmalion, jakby mia\u0142 na pulpicie partytur\u0119 kt\u00f3rej\u015b z p\u00f3\u017anych oper Lully\u2019ego. Orkiestra gra\u0142a suchym d\u017awi\u0119kiem, agresywnie podkre\u015blaj\u0105c miary takt\u00f3w, kszta\u0142tuj\u0105c frazy na przek\u00f3r intencjom kompozytora, gubi\u0105c w zgie\u0142ku elementy o kluczowym dla narracji znaczeniu \u2013 cho\u0107by s\u0142ynne trytony w partii kot\u0142\u00f3w we wst\u0119pie do II aktu. Pichon nie pomaga\u0142 \u015bpiewakom, kt\u00f3rych g\u0142osy cz\u0119sto gin\u0119\u0142y w trudnej akustyce Op\u00e9ra-Comique, przykryte na og\u00f3\u0142 niepi\u0119knym i zaskakuj\u0105co dono\u015bnym brzmieniem zespo\u0142u instrument\u00f3w dawnych.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Albert Dohmen (Rocco), Michael Spyres (Florestan) i Siobhan Stagg. Fot. Stefan Brion<\/p>\n

Siobhan Stagg, kt\u00f3rej mi\u0119kki, promienny sopran Christa Ludwig okre\u015bli\u0142a mianem najpi\u0119kniejszego, z jakim mia\u0142a kiedykolwiek do czynienia, rozchorowa\u0142a si\u0119 przed premier\u0105 i w pierwszych dw\u00f3ch spektaklach wzi\u0119\u0142a na siebie tylko zadania aktorskie. Na wieczorze otwarcia zast\u0105pi\u0142a j\u0105 \u015bpiewaj\u0105ca z kana\u0142u orkiestrowego Katherine Broderick \u2013 pono\u0107 z niez\u0142ym skutkiem. Przyjecha\u0142am na drugie przedstawienie, kiedy w roli Leonory zmieni\u0142a j\u0105 Jacquelyn Wagner, obdarzona ciemnym, a zarazem pi\u0119knie skupionym i kryszta\u0142owo czystym g\u0142osem, zdradzaj\u0105cym potencja\u0142 do znacznie ci\u0119\u017cszych partii. Zacz\u0119\u0142a odrobin\u0119 niepewnie \u2013 co w pe\u0142ni zrozumia\u0142e, zwa\u017cywszy na niesprzyjaj\u0105ce okoliczno\u015bci \u2013 ale ju\u017c w po\u0142owie I aktu uplasowa\u0142a si\u0119 w czo\u0142\u00f3wce obsady, pod koniec s\u0142usznie nagrodzona huraganow\u0105 owacj\u0105 publiczno\u015bci. Spo\u015br\u00f3d dwojga \u201ekomicznych\u201d kochank\u00f3w bardziej przypad\u0142 mi do gustu Jaquino w osobie m\u0142odego Holendra Linarda Vrielinka, o g\u0142osie zabarwionym dobrze pasuj\u0105cym do tej partii leciutkim groszkiem. \u015awietna sk\u0105din\u0105d Mari Eriksmoen (Marcellina) brzmia\u0142a chwilami zbyt dramatycznie. Z niskich g\u0142os\u00f3w m\u0119skich zachwyci\u0142 mnie przede wszystkim Christian Immler w roli Don Fernanda, dysponuj\u0105cy aksamitnym, niezwykle inteligentnie prowadzonym bas-barytonem. Zas\u0142u\u017cony w partiach straussowskich i wagnerowskich Albert Dohmen (Rocco) tym razem wypad\u0142 co najwy\u017cej poprawnie. Od obydwu wspomnianych pan\u00f3w wyra\u017anie odstawa\u0142 Gabor Bretz jako Pizarro, obdarzony g\u0142osem nie do\u015b\u0107 wyrazistym i zbyt jasnym do tej partii, na dodatek wepchni\u0119ty przez re\u017cysera w rol\u0119 \u017ca\u0142osnego, wzbudzaj\u0105cego co najwy\u017cej niech\u0119\u0107 pajaca.<\/p>\n

Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 meloman\u00f3w wybra\u0142a si\u0119 w ten wiecz\u00f3r do Op\u00e9ra-Comique, by w partii Florestana us\u0142ysze\u0107 fenomenalnego Michaela Spyresa, \u015bwie\u017co opromienionego sukcesem p\u0142yty Baritenor <\/em>dla wytw\u00f3rni Erato. Jako krytyk dawno nie by\u0142am w takiej rozterce. Uchem wyobra\u017ani s\u0142ysz\u0119, na jakie wy\u017cyny interpretacji m\u00f3g\u0142by wzbi\u0107 si\u0119 \u00f3w \u015bpiewak pod batut\u0105 prawdziwego znawcy muzyki Beethovena. Monolog w II akcie zacz\u0105\u0142 jeszcze po swojemu: od eterycznego pianissimo<\/em>, rozwijanego stopniowo do pot\u0119\u017cnego, nabrzmia\u0142ego gniewem fortissimo<\/em>, po kt\u00f3rym nast\u0105pi\u0142a \u015bmiertelna, d\u0142u\u017c\u0105ca si\u0119 w niesko\u0144czono\u015b\u0107 cisza. Problemy zacz\u0119\u0142y si\u0119 w ko\u0144cowym odcinku poco allegro <\/em>z towarzyszeniem oboju obbligato, kiedy niemi\u0142osiernie wyr\u0105bany przez orkiestr\u0119 akompaniament zmusi\u0142 Spyresa do precyzyjnego artyku\u0142owania tekstu muzycznego i niczego ponadto. Znik\u0142 gor\u0105czkowy potok wymowy, zabrak\u0142o emocji, rozpaczliwej walki euforii z szale\u0144stwem, jednego z najbardziej dojmuj\u0105cych \u2013 nie tylko w tw\u00f3rczo\u015bci Beethovena \u2013 epizod\u00f3w muzycznej udr\u0119ki. Podobnie zabrak\u0142o liryzmu w tercecie \u201eEuch werde Lohn in besseren Welten\u201d, zabrak\u0142o te\u017c ekstatycznej rado\u015bci w duecie \u201eO namenlose Freude\u201d \u2013 za co win\u0119 ponosi nie tylko bezradny re\u017cyser, lecz tak\u017ce dyrygent, kt\u00f3ry akurat w tej scenie zdecydowa\u0142 si\u0119 usun\u0105\u0107 kluczowe fragmenty dialogu m\u00f3wionego, ze s\u0142ynnym \u201eNichts, mein Florestan!\u201d Leonory, kt\u00f3re w dobrze poprowadzonym i wykonanym Fideliu<\/em> potrafi wycisn\u0105\u0107 \u0142zy z kamienia.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Scena fina\u0142owa. Po lewej na pierwszym planie Mari Eriksmoen (Marcellina), po\u015brodku Michael Spyres i Siobhan Stagg. Fot. Stefan Brion<\/p>\n

C\u00f3\u017c pozostaje niepoprawnej wielbicielce jedynej opery Beethovena, jak tylko powr\u00f3ci\u0107 do \u00c0 travers chants<\/em> r\u00f3wnie ulubionego Berlioza: \u201eZdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 znamienitych krytyk\u00f3w si\u0119 ze mn\u0105 nie zgodzi. Na szcz\u0119\u015bcie nie jestem jednym z nich\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Fidelio dotar\u0142 do Pary\u017ca dopiero w maju 1829 roku, wystawiony w pierwszej sali Favarta, gdzie mie\u015bci\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas Th\u00e9\u00e2tre-Italien, przez niemieck\u0105 trup\u0119 Josepha Augusta R\u00f6ckela, kt\u00f3ry wcieli\u0142 si\u0119 w rol\u0119 Florestana w roku 1806, na premierze drugiej wersji w Wiedniu. W maju 1860 roku opera trafi\u0142a na deski Th\u00e9\u00e2tre Lyrique, w trzyaktowej wersji francuskiej, z … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-6132","format-standard","category-wedrowki-operowe"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6132","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6132"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6132\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6139,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6132\/revisions\/6139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6132"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6132"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6132"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}