{"id":6140,"date":"2021-10-06T21:11:58","date_gmt":"2021-10-06T19:11:58","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6140"},"modified":"2021-10-06T21:18:00","modified_gmt":"2021-10-06T19:18:00","slug":"radosc-tryska-z-piersi-ziemi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6140","title":{"rendered":"Rado\u015b\u0107 tryska z piersi ziemi"},"content":{"rendered":"

Upi\u00f3r ostatnio w rozjazdach, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego Czytelnik\u00f3w zas\u0142uchana po uszy w zmaganiach Konkursu Chopinowskiego. Kto jednak zapomnia\u0142 o jutrzejszej inauguracji sezonu w Katowicach, by\u0107 mo\u017ce jeszcze zd\u0105\u017cy si\u0119 wybra\u0107 do sali NOSPR. W programie IX Symfonia <\/em>Beethovena, w partiach solowych wyst\u0105pi\u0105 Ewa Tracz, Karolina Sikora, Andrzej Lampert i Szymon Komasa, orkiestr\u0119 Gospodarzy oraz po\u0142\u0105czone si\u0142y Ch\u00f3ru NFM i Polskiego Narodowego Ch\u00f3ru M\u0142odzie\u017cowego poprowadzi Lawrence Foster. Na zach\u0119t\u0119 kr\u00f3tki esej, kt\u00f3ry uka\u017ce si\u0119 tak\u017ce w ksi\u0105\u017cce programowej koncertu.<\/p>\n

***<\/p>\n

\u201eTo jest ca\u0142kiem oderwane od rzeczywisto\u015bci\u201d, pisa\u0142 Friedrich Schiller do swego dawnego przyjaciela Christiana Gottfrieda K\u00f6rnera. \u201eJe\u015bli ten wiersz ma jak\u0105kolwiek warto\u015b\u0107, to tylko dla nas dw\u00f3ch. Z pewno\u015bci\u0105 ani dla \u015bwiata, ani dla sztuki poetyckiej\u201d. By\u0142 rok 1800. Oda An die Freude<\/em> powsta\u0142a pi\u0119tna\u015bcie lat wcze\u015bniej, podczas pobytu Schillera w rokokowym \u201eGohliser Schl\u00f6sschen\u201d, rezydencji Johanna Hieronymusa Hetzera, hojnego patrona sztuk, kt\u00f3ry za namow\u0105 wspomnianego K\u00f6rnera, prawnika i gospodarza s\u0142ynnego salonu muzycznego w Lipsku, \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 do siebie poet\u0119 na ca\u0142e lato 1785 roku. Schiller uko\u0144czy\u0142 tam drugi akt Don Carlosa, <\/em>dokona\u0142 ostatecznej redakcji Fiesca, czyli spisku w Genui<\/em> i napisa\u0142 Od\u0119 do rado\u015bci<\/em>, kt\u00f3r\u0105 wkr\u00f3tce potem opublikowa\u0142 na \u0142amach czasopisma \u201eThalia\u201d. Z czasem wprowadzi\u0142 do wiersza poprawki: najbardziej znamienn\u0105 w si\u00f3dmym wersie pierwszej zwrotki, gdzie s\u0142owa \u201eBettler werden F\u00fcrstenbr\u00fcder\u201d (\u201e\u017cebracy zbrataj\u0105 si\u0119 z ksi\u0105\u017c\u0119tami\u201d) zast\u0105pi\u0142 znan\u0105 po dzi\u015b dzie\u0144 wersj\u0105 \u201eAlle Menschen werden Br\u00fcder\u201d (\u201ewszyscy ludzie b\u0119d\u0105 bra\u0107mi\u201d). P\u00f3\u017aniejsi badacze przekonywali, \u017ce tytu\u0142owa \u201erado\u015b\u0107\u201d by\u0142a zawoalowan\u0105 metafor\u0105 wolno\u015bci, \u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego wiersz Schillera przyci\u0105gn\u0105\u0142 uwag\u0119 Beethovena, pr\u00f3buj\u0105cego zaj\u0105\u0107 stanowisko w sporze o definicj\u0119 niewoli, zasadno\u015b\u0107 o\u015bwieconego absolutyzmu w porewolucyjnej Europie i racjonalizacj\u0119 stosunk\u00f3w mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a spo\u0142ecze\u0144stwem.<\/p>\n

Z punktu widzenia dzisiejszej wiedzy o epoce wydaje si\u0119 to jednak nadinterpretacj\u0105. Schiller \u2013 starszy od Beethovena o p\u00f3\u0142 pokolenia i ceniony przez niego znacznie wy\u017cej ni\u017c Goethe \u2013 zmar\u0142 na gru\u017alic\u0119 nied\u0142ugo po wprowadzeniu ostatnich poprawek do Ody. <\/em>Wiersz w znanym dzi\u015b kszta\u0142cie zosta\u0142 opublikowany po\u015bmiertnie, w 1808 roku. Wiele wskazuje, \u017ce zafascynowany Od\u0105 <\/em>kompozytor interpretowa\u0142 j\u0105 wielorako: jako wyraz o\u015bwieceniowego optymizmu, jako wybiegaj\u0105ce ju\u017c my\u015bl\u0105 w przysz\u0142o\u015b\u0107 wezwanie do pojednania, jako przes\u0142anie, kt\u00f3re pot\u0119g\u0105 poetyckiego geniuszu Schillera zdo\u0142a wzmocni\u0107 wyd\u017awi\u0119k jego w\u0142asnej muzyki, w kt\u00f3r\u0105 czasem zaczyna\u0142 ju\u017c w\u0105tpi\u0107. Przez d\u0142ugie lata nie mia\u0142 jednak odwagi si\u0119 z ni\u0105 zmierzy\u0107, cho\u0107 w roku wydania Ody<\/em> napisa\u0142 Fantazj\u0119 ch\u00f3raln\u0105 <\/em>z tekstem zdradzaj\u0105cym niew\u0105tpliwe podobie\u0144stwa tre\u015bciowe i formalne do wiersza Schillera, i po raz kolejny oprawi\u0142 go w melodi\u0119, kt\u00f3ra zakie\u0142kowa\u0142a mu w g\u0142owie ju\u017c w 1795 roku, kiedy tworzy\u0142 kantat\u0119 Seufzer eines Ungeliebten \u2013 Gegenliebe<\/em>. Nie do ko\u0144ca zreszt\u0105 oryginaln\u0105, bo jej zal\u0105\u017cek mo\u017cna wychwyci\u0107 na pocz\u0105tku Mozartowskiego Misericordias Domini <\/em>KV 222.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

XIX-wieczna rycina przedstawiaj\u0105ca prawykonanie Dziewi\u0105tej<\/em>: z Beethovenem stoj\u0105cym po\u015br\u00f3d muzyk\u00f3w orkiestry<\/p>\n

W 1815 roku do problem\u00f3w zdrowotnych kompozytora do\u0142\u0105czy\u0142y k\u0142opoty natury rodzinnej: po \u015bmierci brata Kaspara Beethoven wda\u0142 si\u0119 w sp\u00f3r o prawo do wy\u0142\u0105cznej opieki nad jego synem Karlem. Wygra\u0142 na w\u0142asn\u0105 zgub\u0119. Nie radzi\u0142 sobie z w\u0142asnym \u017cyciem, nie podo\u0142a\u0142 wychowaniu zagubionego nastolatka, zaniedba\u0142 prac\u0119 tw\u00f3rcz\u0105. Kiedy jeszcze nie przeczuwa\u0142, w jak z\u0142\u0105 stron\u0119 potocz\u0105 si\u0119 jego sprawy, zawar\u0142 z Wiedniu znajomo\u015b\u0107 z pianist\u0105 Charlesem Neate\u2019em, \u015bwie\u017co upieczonym wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem Philharmonic Society. Rozentuzjazmowany Anglik zabra\u0142 w drog\u0119 powrotn\u0105 do Londynu nuty muzyki teatralnej do Ruin Aten <\/em>i Kr\u00f3la Stefana <\/em>oraz uwertur\u0119 Zur Namensfeier<\/em>, w kt\u00f3rej zn\u00f3w pojawi\u0142 si\u0119 temat wykorzystany p\u00f3\u017aniej w Odzie do rado\u015bci<\/em>. W roku 1817 Towarzystwo zam\u00f3wi\u0142o u Beethovena a\u017c dwie nowe symfonie. Kompozytor nie wywi\u0105za\u0142 si\u0119 z danej obietnicy. Dopiero siedem lat p\u00f3\u017aniej, w zamian za pi\u0119\u0107dziesi\u0105t funt\u00f3w z kolejnego zam\u00f3wienia, wys\u0142a\u0142 do Anglii partytur\u0119 ca\u0142kiem innego utworu, opatrzywszy go dedykacj\u0105 \u201eGrosse Sinfonie geschrieben f\u00fcr die Philarmonische Gesellschaft in London\u201d. Sam jednak zabiega\u0142 o wykonanie IX Symfonii <\/em>w Berlinie i dopiero petycje mo\u017cnych protektor\u00f3w sk\u0142oni\u0142y go do zorganizowania premiery w bardziej konserwatywnym Wiedniu, 7 maja 1824 roku, pod batut\u0105 Michaela Umlaufa, kt\u00f3remu Beethoven asystowa\u0142 z krzes\u0142a ustawionego na scenie K\u00e4rntnertortheater. Umlauf, pomny na wcze\u015bniejsz\u0105 \u201ewsp\u00f3\u0142prac\u0119\u201d przy okazji wznowienia Fidelia, <\/em>kt\u00f3re niemal sko\u0144czy\u0142o si\u0119 katastrof\u0105, tym razem pouczy\u0142 muzyk\u00f3w, by konsekwentnie ignorowali wskaz\u00f3wki ca\u0142kiem ju\u017c og\u0142uch\u0142ego kompozytora.<\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce dlatego prawykonanie \u2013 aczkolwiek dalekie od doskona\u0142o\u015bci \u2013 odnios\u0142o wielki sukces. Publiczno\u015b\u0107 wyrzuca\u0142a w powietrze chustki i kapelusze, pi\u0119\u0107 razy podrywaj\u0105c si\u0119 do owacji na stoj\u0105co w trakcie utworu. W\u015br\u00f3d og\u00f3lnego entuzjazmu rozleg\u0142y si\u0119 jednak pojedyncze g\u0142osy krytyki, kt\u00f3ra oskar\u017cy\u0142a Beethovena o brak umiaru i dobrego smaku, a IX Symfoni\u0119 <\/em>uzna\u0142a za \u017ca\u0142osn\u0105 manifestacj\u0119 g\u0142uchoty i uwi\u0105du starczego jej tw\u00f3rcy. Najdosadniejsze zarzuty pad\u0142y z ust Carla Friedricha Zeltera, kt\u00f3ry w przeciwie\u0144stwie do swego kolegi po fachu bez najmniejszych opor\u00f3w umuzycznia\u0142 poezj\u0119 Schillera, a starania Beethovena przyr\u00f3wna\u0142 do obwieszania \u015bwini klejnotami.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Portret Caroline Unger, pierwszej wykonawczyni partii altowej, autor nieznany<\/p>\n

Na swoich obro\u0144c\u00f3w, mi\u0119dzy innymi w osobie Wagnera, Dziewi\u0105ta <\/em>musia\u0142a poczeka\u0107 przesz\u0142o dwadzie\u015bcia lat. Dopiero w\u00f3wczas zacz\u0119to docenia\u0107 jej niezwyk\u0142y zakr\u00f3j formalny: tylko z pozoru tradycyjn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pierwsz\u0105 w kszta\u0142cie allegra sonatowego, nieszablonowo zestawione z ni\u0105 scherzo w cz\u0119\u015bci drugiej oraz liryczne, intymne Adagio <\/em>w formie podw\u00f3jnej wariacji, <\/em>po kt\u00f3rym nast\u0119puje prawdziwe trz\u0119sienie ziemi \u2013 monstrualny fina\u0142, swoista symfonia w symfonii, i to z udzia\u0142em g\u0142os\u00f3w wokalnych. Cz\u0119\u015b\u0107 rozpoczyna si\u0119 zaskakuj\u0105cym pochodem dysonansowych wsp\u00f3\u0142brzmie\u0144, celnie nazwanym przez Wagnera Schreckensfanfare<\/em>; po tym istotnie \u201eprzera\u017aliwym\u201d wst\u0119pie nast\u0119puje gor\u0105czkowa rekapitulacja wcze\u015bniejszych motyw\u00f3w i kolejna fanfara, przerwana zapowiadaj\u0105cym radykaln\u0105 zmian\u0119 nastroju barytonowym recytatywem \u201eO Freunde, nicht diese T\u00f6ne!\u201d (\u201eNie w takie tony, przyjaciele!\u201d). Rol\u0119 drugiej cz\u0119\u015bci tej mikrosymfonii pe\u0142ni brawurowe \u201ejanczarskie\u201d scherzo Alla marcia<\/em>, w trzeciej, wolnej, pojawia si\u0119 nowy temat z tekstem \u201eSeid umschlungen, Millionen!\u201d (\u201ePadnijcie sobie w obj\u0119cia, miliony!\u201d), czwarta wybucha frenetycznym fugato, w kt\u00f3rym temat g\u0142\u00f3wny \u0142\u0105czy si\u0119 z tematem wprowadzonym w trzecim epizodzie.<\/p>\n

Ekstatyczn\u0105 kod\u0119 da si\u0119 chyba por\u00f3wna\u0107 tylko z fina\u0142em Fidelia<\/em>. Ta muzyka duchy z grob\u00f3w wyprowadza, z g\u0142azu wyrabia cz\u0142owieka \u2013 jak w powsta\u0142ym zaledwie rok p\u00f3\u017aniej wierszu Pok\u00f3j, <\/em>pi\u00f3ra zapomnianego polskiego poety Stanis\u0142awa Jaszowskiego. W czasach zimnej wojny Oda do rado\u015bci <\/em>funkcjonowa\u0142a jako hymn Wsp\u00f3lnej Reprezentacji Niemiec na igrzyskach olimpijskich, od 1972 roku jest oficjalnym hymnem Wsp\u00f3lnoty Europejskiej. Towarzyszy\u0142a nazistom \u015bwi\u0119tuj\u0105cym urodziny Hitlera, chi\u0144skim studentom na placu Niebia\u0144skiego Spokoju, berli\u0144czykom \u015bwi\u0119tuj\u0105cym upadek Muru. Dziedzictwo IX Symfonii <\/em>z r\u00f3wnym powodzeniem eksploatuj\u0105 post\u0119powcy i demokraci, tyrani i dyktatorzy, zbrodniarze i terrory\u015bci.<\/p>\n

Kocha\u0142 j\u0105 tak\u017ce rosyjski anarchista Michai\u0142 Bakunin. To on prorokowa\u0142, \u017ce \u201ewszystko przeminie, \u015bwiat si\u0119 sko\u0144czy, i tylko Dziewi\u0105ta <\/em>przetrwa\u201d. Kto wie, czy nie mia\u0142 racji.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Upi\u00f3r ostatnio w rozjazdach, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego Czytelnik\u00f3w zas\u0142uchana po uszy w zmaganiach Konkursu Chopinowskiego. Kto jednak zapomnia\u0142 o jutrzejszej inauguracji sezonu w Katowicach, by\u0107 mo\u017ce jeszcze zd\u0105\u017cy si\u0119 wybra\u0107 do sali NOSPR. W programie IX Symfonia Beethovena, w partiach solowych wyst\u0105pi\u0105 Ewa Tracz, Karolina Sikora, Andrzej Lampert i Szymon Komasa, orkiestr\u0119 Gospodarzy oraz po\u0142\u0105czone … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-6140","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6140","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6140"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6140\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6146,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6140\/revisions\/6146"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6140"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6140"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6140"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}