{"id":6300,"date":"2021-12-16T21:38:31","date_gmt":"2021-12-16T20:38:31","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6300"},"modified":"2021-12-16T22:16:14","modified_gmt":"2021-12-16T21:16:14","slug":"ta-prawdziwa-smierc-w-wenecji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6300","title":{"rendered":"Ta prawdziwa \u015bmier\u0107 w Wenecji"},"content":{"rendered":"

Historia upadku starzej\u0105cego si\u0119 pisarza, kt\u00f3rego Tomasz Mann nazwa\u0142 Gustavem von Aschenbach \u2013 nie jest autorskim wyznaniem, lecz symboliczn\u0105 przypowie\u015bci\u0105 o cz\u0142owieku, w kt\u00f3rego pouk\u0142adane \u017cycie wdar\u0142a si\u0119 wizja czystego pi\u0119kna. Dzi\u015b, przesz\u0142o sto lat po pierwszym wydaniu noweli, w\u015br\u00f3d \u017ar\u00f3de\u0142 jej inspiracji wymienia si\u0119 najcz\u0119\u015bciej osobiste do\u015bwiadczenia Manna z Grand H\u00f4tel des Bains na Lido, gdzie w 1911 roku napotka\u0142 ch\u0142opca \u201eprawdziwie boskiej urody\u201d; szok wywo\u0142any przedwczesn\u0105 \u015bmierci\u0105 Gustawa Mahlera, o kt\u00f3rej pisarz dowiedzia\u0142 si\u0119 w drodze do Wenecji; wreszcie jego fascynacj\u0119 teori\u0105 sn\u00f3w Freuda i konfliktem apolli\u0144sko-dionizyjskim w filozofii Nietzschego. Ten obraz \u015amierci w Wenecji <\/em>utrwali\u0142 si\u0119 na dobre w naszej zbiorowej wyobra\u017ani pod wp\u0142ywem s\u0142ynnej adaptacji filmowej Viscontiego \u2013 na tyle odleg\u0142ej od orygina\u0142u, by przy\u0107mi\u0107 by\u0107 mo\u017ce najistotniejszy z impuls\u00f3w, jakie kryj\u0105 si\u0119 za powstaniem Mannowskiego arcydzie\u0142a.<\/p>\n

Tym impulsem by\u0142a \u015bmier\u0107 Ryszarda Wagnera, kt\u00f3ry w przeciwie\u0144stwie do Mahlera naprawd\u0119 umar\u0142 w Wenecji: w 1883 roku, kiedy Robert Koch zidentyfikowa\u0142 bakteri\u0119 odpowiedzialn\u0105 za nawracaj\u0105ce epidemie cholery. Tej samej zarazy, kt\u00f3rej ofiar\u0105 pad\u0142 Aschenbach i kt\u00f3ra w noweli sta\u0142a si\u0119 no\u015bnikiem dodatkowych, symbolicznych znacze\u0144. Bohater \u015amierci w Wenecji<\/em> odziedziczy\u0142 wprawdzie imi\u0119 po Mahlerze, jego nazwisko prowadzi jednak ci\u0105giem skojarze\u0144 do Wolframa von Eschenbach, autora eposu Parzival<\/em>, na kt\u00f3rego podstawie Wagner stworzy\u0142 swoje ostatnie operowe arcydzie\u0142o. Pi\u0119kny Tadzio o dziwnych, \u201eszarych jak zmierzch\u201d oczach, jest tak\u017ce figur\u0105 niewinnego prostaczka Parsifala, kt\u00f3ry wybawi\u0142 od cierpienia Amfortasa, czemu wi\u0119c nie mia\u0142by ul\u017cy\u0107 m\u0119kom starzej\u0105cego si\u0119 pisarza? A\u017c dziw, ile z tych trop\u00f3w umyka komentatorom noweli Manna, kt\u00f3ry swoich Buddenbrook\u00f3w<\/em> skonstruowa\u0142 na obraz i podobie\u0144stwo Wagnerowskiego Pier\u015bcienia Nibelunga<\/em>, a w usta jednego z drwali napotkanych przez Castorpa w Czarodziejskiej g\u00f3rze<\/em> w\u0142o\u017cy\u0142 s\u0142owa na\u015bladuj\u0105ce po\u017cegnanie Lohengrina z \u0142ab\u0119dziem.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Pa\u0142ac Ca’ Vendramin Calergi. Fotografia z lat 70. XIX wieku.<\/p>\n

Wagner wr\u00f3ci\u0142 po raz kolejny do Wenecji we wrze\u015bniu 1882 roku, niespe\u0142na dwa miesi\u0105ce po premierze Parsifala<\/em>. Od Enrica, hrabiego de \u2019Bardi, wynaj\u0105\u0142 ca\u0142e pierwsze pi\u0119tro Ca\u2019 Vendramin Calergi, renesansowego pa\u0142acu nad Canal Grande, gdzie zamieszka\u0142 wraz z Cosim\u0105, czworgiem dzieci i s\u0142u\u017cb\u0105. W pa\u017adzierniku do\u0142\u0105czy\u0142 do nich Liszt, r\u00f3wnie schorowany i ow\u0142adni\u0119ty podobn\u0105 obsesj\u0105 \u015bmierci, jak zaledwie dwa lata m\u0142odszy od niego zi\u0119\u0107. Obydwaj wygl\u0105dali przez okna pa\u0142acu, obserwuj\u0105c sun\u0105ce kana\u0142em gondole \u2013 \u201eczarne, jak bywaj\u0105 tylko trumny\u201d, by zn\u00f3w zacytowa\u0107 Manna \u2013 z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 transportowa\u0142a zw\u0142oki na cmentarn\u0105 wysp\u0119 San Michele. W grudniu Liszt naszkicowa\u0142 pierwsz\u0105 wersj\u0119 La lugubre gondola<\/em>. W styczniu wyjecha\u0142 do Budapesztu. Wagner zmar\u0142 w lutym, a jego szcz\u0105tki przewieziono \u017ca\u0142obn\u0105 gondol\u0105 na stacj\u0119 Venezia Santa Lucia, sk\u0105d wr\u00f3ci\u0142y poci\u0105giem do Bayreuth.<\/p>\n

Tomasz Mann by\u0142 melomanem niestrudzonym. Nie opu\u015bci\u0142 ani prawykonania VIII Symfonii<\/em> Mahlera, ani p\u00f3\u017aniejszej o ponad trzy dekady premiery Lulu<\/em> Berga. W planach swych licznych podr\u00f3\u017cy stara\u0142 si\u0119 uwzgl\u0119dnia\u0107 wizyty w miejscowych teatrach operowych. \u015aledzi\u0142 poczynania ulubionych \u015bpiewak\u00f3w i dyrygent\u00f3w. Nigdy nie otrz\u0105sn\u0105\u0142 si\u0119 z m\u0142odzie\u0144czego zachwytu, jaki prze\u017cy\u0142 w Lubece na spektaklu Lohengrina<\/em>. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Wagnera ukszta\u0142towa\u0142a jego wra\u017cliwo\u015b\u0107 muzyczn\u0105, odcisn\u0119\u0142a pi\u0119tno na jego prozie, zaw\u0142adn\u0119\u0142a jego emocjami i wyobra\u017ani\u0105. W moim przypadku pierwszy atak \u201echoroby wagnerowskiej\u201d zbieg\u0142 si\u0119 ze szkoln\u0105 jeszcze fascynacj\u0105 pisarstwem Manna. Skutki tego podw\u00f3jnego ol\u015bnienia odczuwam do dzi\u015b. Z t\u0119sknoty za estetyk\u0105, kt\u00f3rej ho\u0142dowa\u0142 kiedy\u015b Mann, unikam wykona\u0144 g\u0142\u00f3wnego nurtu i tropi\u0119 wagnerowskie bia\u0142e kruki. \u015aledz\u0119 muzyk\u00f3w, u kt\u00f3rych mi\u0142o\u015b\u0107 do Wagnera przybiera posta\u0107 wyrafinowanej gry intelektualnej.<\/p>\n

Takim w\u0142a\u015bnie sposobem dotar\u0142am w 2019 roku do Inverness, na koncert zespo\u0142u Mahler Players pod dyrekcj\u0105 Tomasa Leakeya, kt\u00f3ry w programie wieczoru zestawi\u0142 Verkl\u00e4rte Nacht<\/em> Sch\u00f6nberga z I aktem Walkirii<\/em> w kameralnej aran\u017cacji Matthew Kinga i Petera Longwortha. Po powrocie ze Szkocji, tytu\u0142em wst\u0119pu do entuzjastycznej recenzji, pisa\u0142am o genezie Idylli Zygfryda, <\/em>kt\u00f3ra wesz\u0142a do \u015bwiatowego repertuaru jako jedyny utw\u00f3r Wagnera na orkiestr\u0119 kameraln\u0105. Pisa\u0142am te\u017c o \u015bmia\u0142ych planach muzyk\u00f3w na przysz\u0142o\u015b\u0107, obejmuj\u0105cych mi\u0119dzy innymi prawykonanie utworu Kinga na podstawie p\u00f3\u017anych szkic\u00f3w, z kt\u00f3rych Wagner zamierza\u0142 kiedy\u015b wysnu\u0107 swoje w\u0142asne, osobiste \u201edialogi symfoniczne\u201d, nawi\u0105zuj\u0105ce zakrojem i sposobem kszta\u0142towania formy do powsta\u0142ej w 1870 roku Idylli<\/em>.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Matthew King i Tomas Leakey. Fot. mahlerplayers.co.uk<\/p>\n

Mimo pandemii przedsi\u0119wzi\u0119cie dosz\u0142o do skutku, zarejestrowane tak\u017ce na pierwszej p\u0142ycie CD w dorobku Mahler Players, kt\u00f3rzy zam\u00f3wion\u0105 u Kinga symfoni\u0119 Richard Wagner in Venice<\/em> nie bez przyczyny uzupe\u0142nili w\u0142a\u015bnie Idyll\u0105 Zygfryda. <\/em>Matthew King, profesor londy\u0144skiej Guildhall School of Music & Drama, jest nie tylko obdarzonym niepospolit\u0105 wyobra\u017ani\u0105 kompozytorem, lecz i wra\u017cliwym badaczem relacji \u0142\u0105cz\u0105cych teksty kultury, mistrzem \u2013 jak sam to nazywa \u2013 \u201emuzycznej archeologii spekulatywnej\u201d. Jego symfonia nie jest ani autorsk\u0105 wariacj\u0105 na temat, ani mechanicznym zlepkiem ocala\u0142ych fragment\u00f3w. Przywodzi raczej na my\u015bl erudycyjn\u0105 gr\u0119 z duchem zmar\u0142ego kompozytora, r\u00f3wnie natchnion\u0105, jak niepokoj\u0105ce adaptacje muzyki barokowej przez Salvatore Sciarrina, a zarazem \u2013 paradoksalnie \u2013 bli\u017csz\u0105 nieistniej\u0105cemu, zatrzymanemu w p\u00f3\u0142 drogi tw\u00f3rczej orygina\u0142owi. King obrabia te strz\u0119py muzyki \u2013 mi\u0119dzy innymi legendarn\u0105 \u201eMelodie der Porazzi\u201d, naszkicowan\u0105 przez Wagnera w 1882 roku podczas pobytu w Palermo i nasuwaj\u0105c\u0105 dziwne skojarzenia z Verwandlungsmusik<\/em> z I aktu Parsifala \u2013<\/em> metod\u0105 opisan\u0105 w dziennikach Cosimy i wyartyku\u0142owan\u0105 przez samego Wagnera. Uk\u0142ada z nich ciep\u0142\u0105, intymn\u0105, protoimpresjonistyczn\u0105 narracj\u0119, p\u0142yn\u0105c\u0105 r\u00f3wnym strumieniem muzycznych napi\u0119\u0107 i roz\u0142adowa\u0144. W tle tej rozmowy pobrzmiewaj\u0105 wspomnienia Tristana <\/em>i \u015apiewak\u00f3w norymberskich<\/em>, ca\u0142o\u015b\u0107 zmierza do kody, w kt\u00f3rej d\u017awi\u0119k dzwon\u00f3w na ods\u0142oni\u0119cie \u015bwi\u0119tego Graala po\u0142\u0105czy si\u0119 w jedno z materia\u0142em motywicznym muzyki \u017ca\u0142obnej Zygfryda. Wagner p\u0142ynie w drog\u0119 powrotn\u0105 do Bayreuth. Poruszony \u015bwiat z respektem przyjmuje wiadomo\u015b\u0107 o jego \u015bmierci \u2013 jak w ostatnim zdaniu noweli Manna.<\/p>\n

Trudno dzi\u015b rozstrzygn\u0105\u0107, czy urywkowe szkice z ostatnich lat \u017cycia Wagnera powstawa\u0142y z my\u015bl\u0105 o jakim\u015b wi\u0119kszym utworze, czy te\u017c cyklu intymnych poemat\u00f3w wzorowanych na Idylli Zygfryda<\/em>. A mo\u017ce s\u0105 tylko \u015bwiadectwem degrengolady tw\u00f3rcy, kt\u00f3ry \u2013 jak Aschenbach \u2013 musia\u0142 zej\u015b\u0107 na manowce? Jakkolwiek b\u0105d\u017a, Matthew King tchn\u0105\u0142 \u017cycie w te fragmenty, rozwin\u0105\u0142 je z pewno\u015bci\u0105 nie na przek\u00f3r intencjom autora, u\u0142o\u017cy\u0142 w ca\u0142o\u015b\u0107 nie tylko przekonuj\u0105c\u0105, ale i powabn\u0105. Jest w tym zas\u0142uga muzyk\u00f3w Leakeya, graj\u0105cych z zapa\u0142em, pi\u0119knym, selektywnym d\u017awi\u0119kiem, z charakterystyczn\u0105 dla brytyjskich instrumentalist\u00f3w jedno\u015bci\u0105 intencji przy zachowaniu r\u00f3\u017cnorodno\u015bci indywidualnego brzmienia. Jest w tym podziwu godna dba\u0142o\u015b\u0107 o kontekst spotkania po d\u0142ugim lockdownie i pierwszego nagrania tej niezwyk\u0142ej kompozycji \u2013 w Strathpeffer Pavilion na p\u00f3\u0142nocy Szkocji, wiktoria\u0144skiej budowli inspirowanej architektur\u0105 kasyna w Baden-Baden, a tym samym, po\u015brednio, Festspielhausu w Bayreuth. Gmachu, kt\u00f3ry go\u015bci\u0142 w swych progach mi\u0119dzy innymi George\u2019a Bernarda Shawa, autora The Perfect Wagnerite<\/em>, przewrotnego komentarza filozoficznego do Pier\u015bcienia Nibelunga. <\/em><\/p>\n

Warto si\u0119gn\u0105\u0107 po ten kr\u0105\u017cek, by sprawi\u0107 w ten trudny czas prezent sobie i ambitnym szkockim muzykom. A potem wr\u00f3ci\u0107 do lektury \u015amierci w Wenecji<\/em>, kt\u00f3ra by\u0107 mo\u017ce jest tak\u017ce opowie\u015bci\u0105 o Amfortasie, kt\u00f3ry nie doczeka\u0142 wyt\u0119sknionego b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa Parsifala.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Historia upadku starzej\u0105cego si\u0119 pisarza, kt\u00f3rego Tomasz Mann nazwa\u0142 Gustavem von Aschenbach \u2013 nie jest autorskim wyznaniem, lecz symboliczn\u0105 przypowie\u015bci\u0105 o cz\u0142owieku, w kt\u00f3rego pouk\u0142adane \u017cycie wdar\u0142a si\u0119 wizja czystego pi\u0119kna. Dzi\u015b, przesz\u0142o sto lat po pierwszym wydaniu noweli, w\u015br\u00f3d \u017ar\u00f3de\u0142 jej inspiracji wymienia si\u0119 najcz\u0119\u015bciej osobiste do\u015bwiadczenia Manna z Grand H\u00f4tel des Bains na … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-6300","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6300","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6300"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6300\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6308,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6300\/revisions\/6308"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6300"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6300"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6300"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}