{"id":6362,"date":"2022-01-14T22:49:28","date_gmt":"2022-01-14T21:49:28","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6362"},"modified":"2022-01-14T22:49:28","modified_gmt":"2022-01-14T21:49:28","slug":"rownowaga-muzycznych-przeciwienstw","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6362","title":{"rendered":"R\u00f3wnowaga muzycznych przeciwie\u0144stw"},"content":{"rendered":"

Przed kolejnym weekendem proponuj\u0119 chwil\u0119 wytchnienia i powr\u00f3t do muzyki klasyk\u00f3w wiede\u0144skich. Oto esej na marginesie koncertu NOSPR, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 10 czerwca ubieg\u0142ego roku przed widowni\u0105 wype\u0142nion\u0105 w po\u0142owie. Orkiestr\u0105 Gospodarzy dyrygowa\u0142 Lawrence Foster, parti\u0119 solow\u0105 w utworze Mozarta wykona\u0142a Cristina Ortiz.<\/p>\n

***<\/p>\n

Czy Papa Haydn kiedykolwiek by\u0142 dzieckiem? Syn szanowanego we wsi ko\u0142odzieja Mathiasa i jego \u017cony Anny Marii, kt\u00f3ra w panie\u0144skich czasach pracowa\u0142a jako kucharka w pa\u0142acu Aloysa Thomasa Raimunda, hrabiego Harrach, mia\u0142 jedena\u015bcioro rodze\u0144stwa i z pewno\u015bci\u0105 nie m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 na karier\u0119 wunderkinda. Nikt nie ubiera\u0142 go w jedwabne po\u0144czochy i \u015bnie\u017cnobia\u0142\u0105 koszul\u0119 z \u017cabotem, arystokraci nie nagradzali jego wirtuozerii \u0142akociami ani g\u0142askaniem po g\u0142owie. Rodzice dostrzegli jednak talent Josepha i zapewnili mu edukacj\u0119 muzyczn\u0105. Kiedy mia\u0142 zaledwie sze\u015b\u0107 lat, oddali go na surowe wychowanie do swego krewnego Johanna Matthiasa Frankha, ch\u00f3rmistrza w Hainburg an der Donau w Dolnej Austrii. Ch\u0142opak nie dojada\u0142 i cz\u0119sto chodzi\u0142 obdarty, ale za to biegle opanowa\u0142 gr\u0119 na skrzypcach i klawesynie, \u015bpiewa\u0142 te\u017c sopranem ch\u0142opi\u0119cym w miejscowym ko\u015bciele. Tam zwr\u00f3ci\u0142 na niego uwag\u0119 Johann Georg Reutter, kapelmistrz katedry \u015bw. Szczepana i jeden z najbardziej wp\u0142ywowych muzyk\u00f3w w Wiedniu. \u015aci\u0105gn\u0105\u0142 Haydna do swego zespo\u0142u i przygarn\u0105\u0142 go pod sw\u00f3j dach wraz z kilkoma innymi m\u0142odocianymi ch\u00f3rzystami. Poza przeprowadzk\u0105 do wielkiego miasta niewiele si\u0119 jednak zmieni\u0142o w \u017cyciu ma\u0142ego Josepha: Reutter nie zawraca\u0142 sobie g\u0142owy wprowadzaniem go w arkana sztuki kompozycji, traktowa\u0142 ch\u0142opca surowo, a po kt\u00f3rym\u015b z jego kolejnych szczeni\u0119cych wybryk\u00f3w sprawi\u0142 mu t\u0119gie lanie i wyrzuci\u0142 go z domu.<\/p>\n

Haydn dojrzewa\u0142 w swoim muzycznym rzemio\u015ble bez niczyjego wsparcia. Mimo to \u2013 a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego \u2013 jako szanowany ju\u017c kompozytor zdoby\u0142 si\u0119 na szczere wyznanie wobec Papy Mozarta: \u201ejestem cz\u0142owiekiem uczciwym i kln\u0119 si\u0119 na Boga, \u017ce wasz syn jest najwi\u0119kszym kompozytorem, jakiego znam, cho\u0107by tylko z nazwiska. Ma dobry smak, a nade wszystko gruntowne wykszta\u0142cenie muzyczne\u201d. Haydn by\u0142 starszy od Wolfganga Amadeusza o ca\u0142e pokolenie, nie przeszkadza\u0142o mu to jednak podziwia\u0107 geniuszu Mozarta i czerpa\u0107 z jego dorobku mniej lub bardziej oczywistych inspiracji. Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c dwunastu ostatnich Haydnowskich symfonii, zam\u00f3wionych przez niemieckiego impresaria i skrzypka Johanna Petera Salomona \u2013 z my\u015bl\u0105 o ich wykonaniu, pod dyrekcj\u0105 kompozytora, w Hanover Square Rooms, najokazalszej z \u00f3wczesnych sal koncertowych w Londynie. Tak zwane symfonie londy\u0144skie \u2013 czterocz\u0119\u015bciowe, skontrastowane wewn\u0119trznie dzi\u0119ki mistrzowskiemu wykorzystaniu \u015brodk\u00f3w harmonicznych, agogicznych i rytmicznych \u2013 uchodz\u0105 dzi\u015b za archetyp symfonii klasycznej. Zr\u00f3\u017cnicowane stylistycznie, pe\u0142ne zaskakuj\u0105cych rozwi\u0105za\u0144 i nag\u0142ych zwrot\u00f3w akcji, wie\u0144cz\u0105 blisko dwudziestoletni proces kszta\u0142towania formy symfonicznej w tw\u00f3rczo\u015bci Haydna.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Autograf Symfonii c-moll <\/em>Hob. I:95 ze zbior\u00f3w British Library<\/p>\n

Trzecia z tych symfonii, c-moll, oznaczona numerem 95, przywodzi jednak na my\u015bl skojarzenia nie tylko z Mozartowskim Koncertem fortepianowym <\/em>KV 491, ale i z jego ol\u015bniewaj\u0105c\u0105 Jowiszow\u0105<\/em>. To jedyna symfonia spo\u015br\u00f3d londy\u0144skiej dwunastki skomponowana w tonacji molowej oraz jedyna pozbawiona wolnego wst\u0119pu: co akurat nie dziwi, bo w tamtej epoce tryb moll implikowa\u0142 uroczyst\u0105 powag\u0119, kt\u00f3ra nie wymaga\u0142a ju\u017c specjalnego wprowadzenia. Surowy pocz\u0105tek ni\u00f3s\u0142 z sob\u0105 zapowied\u017a dramatu i wyrafinowanej pracy kontrapunktycznej. Z tych dw\u00f3ch obietnic \u2013 ku zaskoczeniu \u00f3wczesnych s\u0142uchaczy \u2013 Haydn spe\u0142ni\u0142 g\u0142\u00f3wnie ostatni\u0105, jakby \u015bwiadomie usun\u0105wszy si\u0119 w cie\u0144 wobec mrocznego geniuszu Mozarta, ujawnionego w KV 491. Nieustanne starcie mi\u0119kkiego, niepokoj\u0105cego trybu molowego z soczystym trybem durowym osi\u0105ga \u017cywio\u0142ow\u0105 kulminacj\u0119 w finale, bodaj dosadniejszym ni\u017c w Jowiszowej<\/em>, wci\u0105\u017c jednak znamiennie \u201emozartowskim\u201d.<\/p>\n

Pierwsze cztery symfonie londy\u0144skie mia\u0142y swoje prawykonania w 1791 \u2013 roku \u015bmierci Mozarta. IX Koncert fortepianowy <\/em>KV 271 powsta\u0142 w Salzburgu, czterna\u015bcie lat wcze\u015bniej, kiedy Wolfgang Amadeusz ledwie przekroczy\u0142 dwudziestk\u0119. Charles Rosen nie zawaha\u0142 si\u0119 jednak okre\u015bli\u0107 utworu mianem pierwszego prawdziwego arcydzie\u0142a stylu klasycznego; Alfred Brendel nazwa\u0142 go jednym z cud\u00f3w \u015bwiata, Albert Einstein \u2013 Mozartowsk\u0105 Eroik\u0105<\/em>. Inni muzycy i badacze zachowuj\u0105 pewn\u0105 pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 w ocenach Koncertu Es-dur<\/em>, zw\u0142aszcza w por\u00f3wnaniu z analogicznymi kompozycjami ze szczytowego, wiede\u0144skiego okresu tw\u00f3rczo\u015bci Mozarta (1784-87). Nie ma wszak\u017ce w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pod pewnymi wzgl\u0119dami jest to dzie\u0142o prze\u0142omowe: cho\u0107by w pomy\u015ble, \u017ceby fortepian ju\u017c w drugim takcie pocz\u0105tkowego Allegro <\/em>\u201ewtargn\u0105\u0142\u201d w parti\u0119 orkiestry, z miejsca nawi\u0105zuj\u0105c z ni\u0105 intymn\u0105 wi\u0119\u017a (do tej idei nawi\u0105za\u0142 p\u00f3\u017aniej Beethoven, w swoim IV <\/em>i V Koncercie<\/em>). Nowatorski jest r\u00f3wnie\u017c spos\u00f3b, w jaki Mozart traktuje dalszy dialog mi\u0119dzy orkiestr\u0105 a wykonawc\u0105 partii solowej w tej cz\u0119\u015bci \u2013 muzycy dos\u0142ownie przerzucaj\u0105 si\u0119 licznymi tematami, z tak\u0105 swobod\u0105 i lekko\u015bci\u0105, \u017ce ich muzyczna \u017conglerka nabiera wszelkich znamion beztroskiej improwizacji.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Jean-Baptiste Perroneau, portret Jean-Georgesa Noverre’a, ojca Victoire Jenamy. Pastel z kolekcji Muzeum Luwru w Pary\u017cu<\/p>\n

Koncert <\/em>KV 271 przez d\u0142ugie lata nosi\u0142 myl\u0105cy podtytu\u0142 \u201eJeunehomme\u201d, kt\u00f3ry dopiero niedawno okaza\u0142 si\u0119 wymys\u0142em T\u00e9odora de Wyzewy, francuskiego muzykologa i pisarza-symbolisty pochodzenia polskiego, urodzonego pod Kamie\u0144cem Podolskim jako Teodor Wy\u017cewski. Mozart napisa\u0142 w li\u015bcie do ojca, \u017ce utw\u00f3r powsta\u0142 \u201ef\u00fcr die jenomy\u201d, co Wyzewa b\u0142\u0119dnie uzna\u0142 za zniekszta\u0142cenie nazwiska bli\u017cej nieznanej Francuzki. Zagadka wyja\u015bni\u0142a si\u0119 w roku 2003, po wnikliwych badaniach wiede\u0144skiego muzykologa Michaela Lorenza, kt\u00f3ry zidentyfikowa\u0142 adresatk\u0119 dedykacji jako Victoire Jenamy, c\u00f3rk\u0119 wielkiego tancerza i choreografa Jean-Georgesa Noverre\u2019a, ojca nowoczesnego baletu, tw\u00f3rcy i teoretyka ballet d\u2019action<\/em>. Victoire by\u0142a pono\u0107 niezwykle uzdolnion\u0105 pianistk\u0105. Oboje na pewno znali si\u0119 z Mozartem, kt\u00f3ry wykona\u0142 sw\u00f3j nowy utw\u00f3r na prywatnym koncercie w pa\u017adzierniku 1777 roku. Czy pani Jenamy zagra\u0142a go wcze\u015bniej? Czy kiedykolwiek zaprezentowa\u0142a go przed publiczno\u015bci\u0105? Tego by\u0107 mo\u017ce nie dowiemy si\u0119 nigdy.<\/p>\n

Tajemnica francuskiej pianistki schodzi jednak na dalszy plan wobec fundamentalnych kwestii zwi\u0105zanych z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 dw\u00f3ch klasyk\u00f3w wiede\u0144skich. Czy Haydn kiedykolwiek by\u0142 dzieckiem? Czy Mozart kiedykolwiek przesta\u0142 nim by\u0107? Dlaczego pierwszy przeb\u0142ysk dojrza\u0142o\u015bci kompozytorskiej Mozarta objawi\u0142 si\u0119 w wieku, w kt\u00f3rym Haydn wci\u0105\u017c jeszcze sumiennie zaspokaja\u0142 gusty swego w\u0119gierskiego patrona Miko\u0142aja I Esterh\u00e1zyego? \u201eWykszta\u0142cenie stylu klasycznego wi\u0105za\u0142o si\u0119 nie tyle z osi\u0105gni\u0119ciem idea\u0142u, ile z pogodzeniem idea\u0142\u00f3w sprzecznych, znalezieniem mi\u0119dzy nimi doskona\u0142ej r\u00f3wnowagi\u201d, pisa\u0142 Charles Rosen. Kiedy po\u0142o\u017cy\u0107 na szali 95. Symfoni\u0119 <\/em>Haydna i Koncert <\/em>KV 271 Mozarta, waga nawet nie drgnie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Przed kolejnym weekendem proponuj\u0119 chwil\u0119 wytchnienia i powr\u00f3t do muzyki klasyk\u00f3w wiede\u0144skich. Oto esej na marginesie koncertu NOSPR, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 10 czerwca ubieg\u0142ego roku przed widowni\u0105 wype\u0142nion\u0105 w po\u0142owie. Orkiestr\u0105 Gospodarzy dyrygowa\u0142 Lawrence Foster, parti\u0119 solow\u0105 w utworze Mozarta wykona\u0142a Cristina Ortiz. *** Czy Papa Haydn kiedykolwiek by\u0142 dzieckiem? Syn szanowanego we wsi ko\u0142odzieja … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-6362","format-standard","category-miscellanea"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6362","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6362"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6362\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6365,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6362\/revisions\/6365"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6362"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6362"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6362"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}