{"id":6422,"date":"2022-02-18T19:22:26","date_gmt":"2022-02-18T18:22:26","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6422"},"modified":"2022-02-18T19:22:26","modified_gmt":"2022-02-18T18:22:26","slug":"przy-kawie-u-zimermanna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6422","title":{"rendered":"Przy kawie u Zimermanna"},"content":{"rendered":"

Je\u015bli powrotem do normalno\u015bci mo\u017cna nazwa\u0107 wypraw\u0119 na dwa wieczory Wagnerowskie w Deutsche Oper Berlin, dok\u0105d ruszam przed \u015bwitem na przek\u00f3r orkanowi Eunice, to w\u0142a\u015bnie do tej normalno\u015bci wracam. O ile wszystko p\u00f3jdzie zgodnie z planem, nied\u0142ugo donios\u0119, jak by\u0142o. Tymczasem mo\u017cna ukoi\u0107 nerwy przy d\u017awi\u0119kach koncert\u00f3w klawiszowych Bacha. A przy okazji poczyta\u0107 m\u00f3j esej dla festiwalu Actus Humanus, kt\u00f3ry dwa lata temu przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 w ca\u0142o\u015bci do sieci.<\/p>\n

***<\/p>\n

Bach nie pisa\u0142 dla potomno\u015bci. Swoje r\u0119kopisy opatrywa\u0142 zwyczajow\u0105 formu\u0142k\u0105 Jesu juva <\/em>(\u201eJezu, pom\u00f3\u017c\u201d), ko\u0144czy\u0142 has\u0142em podsumowuj\u0105cym pi\u0105t\u0105 zasad\u0119 protestantyzmu: Soli Deo gloria <\/em>(\u201eBogu jedynemu chwa\u0142a\u201d), podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce chwa\u0142a nale\u017cy si\u0119 tylko Bogu, przez kt\u00f3rego wol\u0119 i dzia\u0142anie dokonuje si\u0119 akt zbawienia. Albert Schweitzer, alzacki teolog i duchowny lutera\u0144ski, autor fundamentalnej, wydanej w 1908 roku biografii kompozytora, pisa\u0142, \u017ce Bach jest kresem. \u017be nic od niego nie wychodzi, za to wszystko do\u0144 prowadzi. \u017be jego geniusz nie by\u0142 duchem indywidualnym, lecz zbiorowym. Jan Sebastian prze\u017cy\u0142 na tym \u015bwiecie zaledwie sze\u015b\u0107dziesi\u0105t pi\u0119\u0107 lat \u2013 czas gorliwych stara\u0144 o zdobycie wykszta\u0142cenia, kt\u00f3re po \u015bmierci rodzic\u00f3w pozwoli\u0142oby mu na kontynuacj\u0119 rodzinnego rzemios\u0142a muzycznego; czas skrupulatnego wyboru posady, z kt\u00f3rej dochody zaspokoi\u0142yby niebagatelne koszty utrzymania coraz liczniejszej gromady potomstwa; czas modlitw o s\u0142ot\u0119 i ch\u0142ody, \u017ceby nie spad\u0142a liczba \u201ewypadk\u00f3w pogrzebowych\u201d, a co za tym idzie, wp\u0142yw\u00f3w z muzycznej oprawy liturgii.<\/p>\n

Bach pisa\u0142 dla swoich: dla mecenas\u00f3w zapewniaj\u0105cych dobrobyt jego rodzinie, dla wsp\u00f3lnot skupionych wok\u00f3\u0142 bliskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w, dla swoich uczni\u00f3w i swoich dzieci, kt\u00f3rym zaszczepi\u0142 lutera\u0144sk\u0105 ide\u0119 powinno\u015bci zawodu jako Bo\u017cego powo\u0142ania. W 1723 roku przyby\u0142 do Lipska \u2013 \u017ceby obj\u0105\u0107 posad\u0119 kantora u \u015bw. Tomasza, uczy\u0107 \u015bpiewu w szkole przyko\u015bcielnej i dostarcza\u0107 muzyk\u0119 dla dw\u00f3ch najwa\u017cniejszych \u015bwi\u0105ty\u0144 w mie\u015bcie. Sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 dyrektorem lipskiego Collegium Musicum, za\u0142o\u017conego w 1702 roku przy tutejszym uniwersytecie przez Georga Philippa Telemanna. Do jego obowi\u0105zk\u00f3w nale\u017ca\u0142o organizowanie cotygodniowych koncert\u00f3w, w kt\u00f3rych programie \u2013 opr\u00f3cz fragment\u00f3w oper w\u0142oskich i niemieckich \u2013 znajdowa\u0142y si\u0119 tak\u017ce kantaty \u015bwieckie oraz muzyka instrumentalna. Dwugodzinne wyst\u0119py odbywa\u0142y si\u0119 w jednej z najelegantszych dzielnic Lipska: przy ulicy Katharinenstrasse, pod numerem czternastym, w Caf\u00e9 Zimmermann, udost\u0119pnianej muzykom i publiczno\u015bci bez \u017cadnej op\u0142aty. W\u0142a\u015bciciel kawiarni, Gottfried Zimmermann, zwraca\u0142 sobie koszty wynajmu, serwuj\u0105c cz\u0142onkom miejscowej elity bajecznie drogi napar z ziaren sprowadzanych z zamorskich plantacji.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Sztych Johanna Georga Schreibera z przedstawieniem Katherinenstrasse w Lipsku, ok. 1720. Caf\u00e9 Zimmermann na rogu zau\u0142ka prowadz\u0105cego w g\u0142\u0105b, w kamienicy po lewej stronie<\/p>\n

Nie do ko\u0144ca wiadomo, czy Bach sporz\u0105dzi\u0142 partytury koncert\u00f3w klawiszowych BWV 1052\u20131059 z my\u015bl\u0105 o wyst\u0119pach w lokalu s\u0142ynnego lipskiego kawiarza. Autograf ze zbior\u00f3w Staatsbibliothek zu Berlin datuje si\u0119 na rok 1738 albo 1739, kiedy kompozytor, po przesz\u0142o dwuletniej przerwie, ponownie obj\u0105\u0142 dyrekcj\u0119 Collegium Musicum. Niemal wszystkie zawarte w nim utwory uchodz\u0105 za opracowania wcze\u015bniejszych kompozycji, przeznaczonych na inne sk\u0142ady. By\u0107 mo\u017ce Bach przygotowa\u0142 je przed wizyt\u0105 na dworze drezde\u0144skim w 1738 roku; nie spos\u00f3b te\u017c wykluczy\u0107, \u017ce koncerty w tym kszta\u0142cie powsta\u0142y przede wszystkim dla wirtuozowskiego po\u017cytku jego dw\u00f3ch najstarszych syn\u00f3w, Wilhelma Friedemanna i Carla Philippa Emmanuela, kt\u00f3rzy ju\u017c w\u00f3wczas dzier\u017cyli intratne posady w Dre\u017anie i Berlinie. Pojawi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c hipotezy, \u017ce koncerty klawiszowe Bacha by\u0142y bezpo\u015bredni\u0105 odpowiedzi\u0105 na sze\u015b\u0107 koncert\u00f3w organowych op. 4 Georga Friedricha H\u00e4ndla, opublikowanych w 1738 roku w londy\u0144skiej oficynie Johna Walsha i uchodz\u0105cych za wzorzec p\u00f3\u017aniejszych koncert\u00f3w na instrument klawiszowy z orkiestr\u0105.<\/p>\n

Jakkolwiek b\u0105d\u017a, opr\u00f3cz sze\u015bciu Koncert\u00f3w brandenburskich <\/em>z lat 1718-1721, koncerty BWV 1052\u20131057 s\u0105 jedynym tego rodzaju zbiorem w tw\u00f3rczo\u015bci kompozytora i bez w\u0105tpienia pochodz\u0105 z okresu lipskiego. Koncert g-moll <\/em>BWV 1058 \u2013 transkrypcja wcze\u015bniejszego o kilkana\u015bcie lat, powsta\u0142ego by\u0107 mo\u017ce jeszcze w K\u00f6then Koncertu skrzypcowego a-moll <\/em>BWV 1041 \u2013 najwyra\u017aniej nie zadowoli\u0142a tw\u00f3rcy, \u015bwiadomego u\u0142omno\u015bci partii solowej, w tym uj\u0119ciu zbyt cz\u0119sto gin\u0105cej w powodzi partii orkiestry. Komponowanie Koncertu d-moll <\/em>BWV 1059, rozpisanego w autografie na instrument klawiszowy, ob\u00f3j i zesp\u00f3\u0142 smyczk\u00f3w, Bach zarzuci\u0142 po dziewi\u0105tym takcie. Zachowany fragment, pokrywaj\u0105cy si\u0119 z materia\u0142em sinfonii do kantaty Geist und Seele wird verwirret <\/em>BWV 35 z 1726 roku, by\u0107 mo\u017ce zdradza pokrewie\u0144stwo ze zrekonstruowanym w 1983 roku koncertem obojowym, kt\u00f3rego \u015brodkowa cz\u0119\u015b\u0107 nawi\u0105zuje do sinfonii z kantaty Ich steh mit einem Fu\u00df im Grabe <\/em>BWV 156.<\/p>\n

Paradoks sze\u015bciu koncert\u00f3w oznaczonych numerami katalogowymi BWV 1052-1057 polega w gruncie rzeczy na tym, \u017ce \u017caden z nich nie powsta\u0142 z my\u015bl\u0105 o solowym instrumencie klawiszowym. Najwcze\u015bniejszy zachowany r\u0119kopis Koncertu d-moll <\/em>BWV 1052 wyszed\u0142 w 1734 roku spod pi\u00f3ra Carla Philippa Emmanuela Bacha i zawiera wy\u0142\u0105cznie parti\u0119 orkiestrow\u0105. Ze wzgl\u0119du na mnogo\u015b\u0107 wirtuozowskich, z pozoru typowo smyczkowych figuracji w partii solowej, utw\u00f3r przez d\u0142ugi czas uchodzi\u0142 za transkrypcj\u0119 zaginionego koncertu skrzypcowego z okresu pobytu kompozytora w K\u00f6then lub Weimarze. Dzi\u015b przewa\u017ca opinia, \u017ce pierwowzorem pierwszej kompozycji ze zbioru by\u0142 koncert organowy. Wszystkie cz\u0119\u015bci Koncertu E-dur <\/em>BWV 1053 nawi\u0105zuj\u0105 do lipskich kantat ko\u015bcielnych z 1726 roku: Gott soll allein mein Herze haben <\/em>BWV 169 oraz Ich geh und suche mit Verlangen <\/em>BWV 49 \u2013 utw\u00f3r w wersji pierwotnej powsta\u0142 zapewne jako koncert na ob\u00f3j, oboe d\u2019amore albo organy. Praojcem Koncertu D-dur <\/em>BWV 1054 by\u0142 zachowany Koncert skrzypcowy E-dur <\/em>BWV 1042, oparty na trzycz\u0119\u015bciowym modelu weneckim. U \u017ar\u00f3de\u0142 Koncertu A-dur <\/em>BWV 1055 le\u017ca\u0142 by\u0107 mo\u017ce koncert obojowy albo koncert na viola d\u2019amore \u2013 cho\u0107 Peter Wollny, dyrektor Bach-Archiv Leipzig, zasugerowa\u0142 niedawno, \u017ce pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 utworu zosta\u0142a pierwotnie skomponowana na instrument klawiszowy solo, bez akompaniamentu orkiestry. Cz\u0119\u015bci skrajne Koncertu f-moll <\/em>BWV 1056 pochodz\u0105 najpewniej z zaginionego koncertu skrzypcowego, cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodkowa \u2013 z koncertu obojowego, kt\u00f3ry nawi\u0105zywa\u0142 z kolei do wspomnianej ju\u017c sinfonii z kantaty Ich steh mit einem Fu\u00df im Grabe.<\/em> Koncert F-dur <\/em>BWV 1057 jest aran\u017cacj\u0105 IV Koncertu brandenburskiego<\/em>, gdzie w grupie concertino<\/em> wyst\u0119puj\u0105 skrzypce oraz dwa altowe flety proste, w grupie ripieno <\/em>za\u015b \u2013 dwoje skrzypiec, alt\u00f3wka, violone i basso continuo.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Klawesyn dwumanua\u0142owy z hamburskiej pracowni Christiana Zella, 1728. Museum f\u00fcr Kunst und Gewerbe w Hamburgu<\/p>\n

\u201ePrzerabianie\u201d wszystkich wymienionych partii solowych na instrument klawiszowy wymaga\u0142o rozlicznych korekt oraz interwencji, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o wymogu dokomponowania partii lewej r\u0119ki. Efekt uzyskany przez Bacha niesie jednak z sob\u0105 nieodparte wra\u017cenie integralno\u015bci \u2013 do tego stopnia, \u017ce badacze tw\u00f3rczo\u015bci Lipskiego Kantora od lat podejmuj\u0105 pr\u00f3by rekonstrukcji zaginionych pierwowzor\u00f3w na podstawie zachowanego autografu klawiszowego.<\/p>\n

Bohdan Pociej, wybitny znawca i wielki mi\u0142o\u015bnik tw\u00f3rczo\u015bci Jana Sebastiana, ceni\u0142 te utwory znacznie ni\u017cej ni\u017c Koncerty brandenburskie<\/em>. Utrzymywa\u0142, \u017ce do\u015bwiadczenie Bacha jest w nich bardziej obarczone tradycj\u0105, \u017ce wywodzi si\u0119 przede wszystkim z w\u0142oskiej szko\u0142y skrzypcowej, z orkiestrowych, przedsymfonicznych do\u015bwiadcze\u0144 tamtejszych kompozytor\u00f3w. Z perspektywy wsp\u00f3\u0142czesnej muzykologii wynika jasno, \u017ce koncerty klawiszowe BWV 1052-59 wyprzedzi\u0142y sw\u00f3j czas: otworzy\u0142y drog\u0119 p\u00f3\u017aniejszej formie koncertu fortepianowego, kt\u00f3ry wdar\u0142 si\u0119 szturmem w \u017cycie muzyczne w dobie klasycyzmu, za spraw\u0105 Mozarta i Beethovena, w epoce romantyzmu zyskuj\u0105c niekwestionowan\u0105 pierwszorz\u0119dn\u0105 pozycj\u0119 w\u015br\u00f3d uprawianych gatunk\u00f3w koncertu instrumentalnego. By\u0107 mo\u017ce jednak istotniejszy jest mechanizm uprawianej przez Bacha muzycznej transsubstancjacji: przemiany w\u0142asnych koncert\u00f3w przeznaczonych na inne instrumenty solowe, tw\u00f3rczej transkrypcji utwor\u00f3w obcych kompozytor\u00f3w, metamorfozy kompozycji pisanych z my\u015bl\u0105 o ca\u0142kiem odmiennych sk\u0142adach.<\/p>\n

W koncertach klawiszowych Bacha gra materia\u0142em muzycznym przypomina bowiem gr\u0119 szklanych paciork\u00f3w z ostatniej powie\u015bci Hermana Hessego. G\u0142osy spotykaj\u0105 si\u0119 w nich i krzy\u017cuj\u0105 \u0142agodnie, a zarazem surowo, oszcz\u0119dnie, a przecie\u017c s\u0142odko, krocz\u0105 przez nico\u015b\u0107 czasu odwa\u017cnie i pogodnie, a kr\u00f3tkie chwile czyni\u0105 wielkimi jak \u015bwiat. Bach nie pisa\u0142 dla potomno\u015bci. Pisa\u0142 dla swoich, kt\u00f3rzy szcz\u0119\u015bliwym zrz\u0105dzeniem losu uszanowali jego muzyczny testament.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Je\u015bli powrotem do normalno\u015bci mo\u017cna nazwa\u0107 wypraw\u0119 na dwa wieczory Wagnerowskie w Deutsche Oper Berlin, dok\u0105d ruszam przed \u015bwitem na przek\u00f3r orkanowi Eunice, to w\u0142a\u015bnie do tej normalno\u015bci wracam. O ile wszystko p\u00f3jdzie zgodnie z planem, nied\u0142ugo donios\u0119, jak by\u0142o. Tymczasem mo\u017cna ukoi\u0107 nerwy przy d\u017awi\u0119kach koncert\u00f3w klawiszowych Bacha. A przy okazji poczyta\u0107 m\u00f3j esej … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-6422","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6422","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6422"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6422\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6425,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6422\/revisions\/6425"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6422"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6422"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6422"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}