{"id":6565,"date":"2022-05-12T10:25:24","date_gmt":"2022-05-12T08:25:24","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6565"},"modified":"2022-05-12T10:25:24","modified_gmt":"2022-05-12T08:25:24","slug":"muzyka-ktora-przyszla-skadinad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6565","title":{"rendered":"Muzyka, kt\u00f3ra przysz\u0142a sk\u0105din\u0105d"},"content":{"rendered":"

Za kilka dni wracam do Warszawy na dobre – ju\u017c teraz syta wra\u017ce\u0144, o kt\u00f3rych wkr\u00f3tce napisz\u0119. Tymczasem gar\u015b\u0107 wspomnie\u0144: kr\u00f3tki esej na marginesie koncertu NOSPR pod batut\u0105 Josepa Ponsa i z udzia\u0142em mezzosopranistki Roxany Constantinescu, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 28 stycznia.<\/p>\n

***<\/p>\n

By\u0142 taki artysta, kt\u00f3ry w swoich obrazach komponowa\u0142 harmonie barw, tworzy\u0142 kontrapunkt z ledwie mu\u015bni\u0119tych kontur\u00f3w i wysnuwa\u0142 melodie z wsi\u0105kaj\u0105cych w p\u0142\u00f3tno rozrzedzonych farb. Nazywa\u0142 si\u0119 James McNeill Whistler i urodzi\u0142 si\u0119 w 1834 roku w stanie Massachusetts. W wieku niespe\u0142na dziewi\u0119ciu lat przyjecha\u0142 do Petersburga, dok\u0105d jego ojciec, s\u0142ynny in\u017cynier kolejnictwa, trafi\u0142 rok wcze\u015bniej na zaproszenie cara Miko\u0142aja I, by obj\u0105\u0107 nadz\u00f3r nad budow\u0105 linii \u0142\u0105cz\u0105cej stolic\u0119 Imperium z Moskw\u0105. Ma\u0142y James rozpocz\u0105\u0142 nauk\u0119 malarstwa w Cesarskiej Akademii Sztuk Pi\u0119knych i odkry\u0142 \u017cyciowe powo\u0142anie.<\/p>\n

Rozwija\u0142by je bez przeszk\u00f3d, gdyby nie nag\u0142a \u015bmier\u0107 ojca, kt\u00f3ry zmar\u0142 na choler\u0119, nie doczekawszy otwarcia carskiej drogi \u017celaznej. Matka Jamesa wybra\u0142a dla syna karier\u0119 wojskow\u0105 i pos\u0142a\u0142a go na studia do Akademii w West Point. Wylecia\u0142 stamt\u0105d z hukiem: za z\u0142e sprawowanie i oblany egzamin z chemii. P\u00f3\u017aniej \u017cartowa\u0142, \u017ce gdyby nie podchwytliwe pytanie, czy krzem jest gazem, z pewno\u015bci\u0105 zosta\u0142by genera\u0142em.<\/p>\n

Zosta\u0142 jednak malarzem i wkr\u00f3tce po akademickiej pora\u017cce ruszy\u0142 do Europy. Wpierw osiad\u0142 we Francji, p\u00f3\u017aniej zamieszka\u0142 w Londynie i czerpa\u0142 pe\u0142nymi gar\u015bciami z wymieszanych jak w tyglu pr\u0105d\u00f3w artystycznych epoki. Wreszcie wypracowa\u0142 sw\u00f3j w\u0142asny, niezwyk\u0142y styl, w kt\u00f3rym kierowa\u0142 si\u0119 pokrewie\u0144stwem malarstwa z muzyk\u0105. Twierdzi\u0142, \u017ce otaczaj\u0105cy nas \u015bwiat kryje w sobie barwy i kszta\u0142ty wszystkich obraz\u00f3w \u2013 podobnie jak klawiatura pozwala wygra\u0107 d\u017awi\u0119ki dowolnej muzyki. Swoje p\u0142\u00f3tna tytu\u0142owa\u0142 jako harmonie, symfonie, wariacje \u2013 albo te\u017c nokturny, jak nazwa\u0142 cykl zapocz\u0105tkowany Nokturnem w b\u0142\u0119kicie i srebrze <\/em>z 1871 roku, przedstawiaj\u0105cym widok z mostu nad Tamiz\u0105 na londy\u0144sk\u0105 dzielnic\u0119 Chelsea.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

James McNeill Whistler, Nokturn w b\u0142\u0119kicie i srebrze<\/em>, 1871. Tata Britain, Londyn<\/p>\n

Debussy, zafascynowany tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Whistlera, dokona\u0142 odwrotnego manewru: w latach 1892-99 skomponowa\u0142 tryptyk orkiestrowy inspirowany wierszami z Po\u00e8mes anciens et romanesques<\/em> symbolisty Henriego de R\u00e9gnier, przede wszystkim jednak malarstwem ameryka\u0144skiego ekscentryka. Jak sam podkre\u015bla\u0142, w tytule Nocturnes <\/em>nie chodzi\u0142o o form\u0119 muzyczn\u0105, lecz o nastr\u00f3j, jaki ewokuje ten wyraz, o sugesti\u0119 barw i efekt\u00f3w \u015bwietlnych, przywodz\u0105cych na my\u015bl skojarzenia z tonalizmem obraz\u00f3w Whistlera. W pierwszej cz\u0119\u015bci Nuages<\/em> Debussy przedstawi\u0142 sun\u0105c\u0105 nad Pary\u017cem procesj\u0119 szarych, podbarwionych biel\u0105 chmur, w F\u00eates<\/em> stworzy\u0142 muzyczn\u0105 iluzj\u0119 parady w Lasku Bulo\u0144skim, z ta\u0144cz\u0105cymi na wieczornym niebie rozb\u0142yskami \u015bwiate\u0142, w Sir\u00e8nes<\/em> odda\u0142 d\u017awi\u0119kiem ruch fal, skrz\u0105cych si\u0119 w blasku ksi\u0119\u017cyca. Whistler gra\u0142 nokturny na p\u0142\u00f3tnie, Debussy malowa\u0142 je w partyturze.<\/p>\n

Niewykluczone, \u017ce przeb\u0142ysk inspiracji wywiedzionej z malarstwa \u2013 a \u015bci\u015blej z obrazu Las Meninas<\/em> Diego Vel\u00e1zqueza \u2013 majaczy\u0142 te\u017c w tle fortepianowej Pawany na \u015bmier\u0107 zmar\u0142ej infantki<\/em>, skomponowanej przez Ravela jeszcze na studiach w paryskim Konserwatorium, w 1899 roku. Nie chodzi\u0142o o \u017cadn\u0105 konkretn\u0105 zmar\u0142\u0105 kr\u00f3lewn\u0119. Ravel przekonywa\u0142, \u017ce zafrapowa\u0142o go samo brzmienie zbitki s\u0142\u00f3w \u201einfante d\u00e9funte\u201d. Mo\u017cna spekulowa\u0107, czy zawarta w tytule \u015bmier\u0107 by\u0142a aluzj\u0105 do upadku Z\u0142otego Wieku Hiszpanii. Bardziej prawdopodobne, \u017ce kompozytor pop\u0142yn\u0105\u0142 z fal\u0105 odnowionego zainteresowania muzyk\u0105 dawn\u0105, kt\u00f3re wkr\u00f3tce zapocz\u0105tkowa\u0142o pierwszy renesans wykonawstwa historycznego. Pe\u0142na melancholijnego wdzi\u0119ku miniatura, stylizowana na powolny taniec dworski, kt\u00f3ry wedle samego Ravela \u201emog\u0142a ta\u0144czy\u0107 infantka z obrazu Vel\u00e1zqueza\u201d, zyska\u0142a dodatkowe walory w wersji orkiestrowej z 1910 roku \u2013 podkre\u015blaj\u0105cej uwodzicielskie pi\u0119kno melodii, archaizuj\u0105ce wsp\u00f3\u0142brzmienia i stonowan\u0105 ekspresj\u0119 utworu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Diego Vel\u00e1zquez, Las Meninas<\/em>, 1656-57. Prado, Madryt<\/p>\n

W m\u0142odo\u015bci Ravel da\u0142 si\u0119 te\u017c uwie\u015b\u0107 innej modzie \u2013 na eksploatowany przez wielu \u00f3wczesnych tw\u00f3rc\u00f3w orientalizm. Zafascynowany poematem symfonicznym Rimskiego-Korsakowa, postanowi\u0142 napisa\u0107 oper\u0119 o Szeherezadzie, zatrzyma\u0142 si\u0119 jednak na etapie uwertury (1898), sk\u0105din\u0105d fatalnie przyj\u0119tej przez krytyk\u0119. Temat bajarki z 1001 nocy podj\u0105\u0142 zn\u00f3w w roku 1903, komponuj\u0105c cykl pie\u015bni orkiestrowych na kanwie trzech wierszy Tristana Klingsora, zaprzyja\u017anionego poety z grupy Les Apaches. Stworzy\u0142 jedn\u0105 z najbardziej przekonuj\u0105cych ewokacji Orientu w dziejach muzyki europejskiej, znacznie nowocze\u015bniejsz\u0105 w wyrazie od grz\u0119zn\u0105cej w stereotypach poezji Klingsora.<\/p>\n

Do historyzuj\u0105cej stylizacji wr\u00f3ci\u0142 w suicie Le Tombeau de Couperin<\/em>, opartej na schemacie francuskich suit barokowych, by\u0107 mo\u017ce nawi\u0105zuj\u0105cej do Concerts royaux<\/em> Couperina, komponowanych na potrzeby dworu Ludwika XIV. Tytu\u0142owy \u201enagrobek\u201d oznacza w tym przypadku gatunek muzyczny: utw\u00f3r po\u015bwi\u0119cony pami\u0119ci zmar\u0142ego. Suita Ravela \u2013 pisana w latach 1914-17 \u2013 oddaje ho\u0142d wielu umar\u0142ym. Adresatem Preludium jest Jacques Charlot, autor transkrypcji fortepianowej Mojej matki g\u0119si<\/em>; Fugi \u2013 Jean-Louis Cruppi, syn Louise, kt\u00f3rej Ravel dedykowa\u0142 Godzin\u0119 hiszpa\u0144sk\u0105<\/em>; Forlany \u2013 malarz Gabriel Deluc; Rigaudona \u2013 bracia Pierre i Pascal Gaudin, koledzy Ravela z dzieci\u0144stwa; Menueta \u2013 Jean Dreyfus, kt\u00f3rego macocha przygarn\u0119\u0142a Ravela pod sw\u00f3j dach, kiedy zmar\u0142a mu matka; i wreszcie Toccaty \u2013 muzykolog Joseph de Marliave. Wszyscy zgin\u0119li na Wielkiej Wojnie. A jednak suita jest dziwnie pogodna, na co krytycy z\u017cymali si\u0119 ju\u017c po prawykonaniu wersji fortepianowej \u2013 przez Marguerite Long, wdow\u0119 po de Marliave, w 1919 roku. Ravel odpar\u0142 ich zarzuty jednym zdaniem: \u201eWystarczy, \u017ce zmarli s\u0105 smutni, tkwi\u0105c w wiekuistym milczeniu\u201d.<\/p>\n

Wersja orkiestrowa (bez Fugi i Toccaty), przygotowana kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej przez samego kompozytora i zaprezentowana w 1920 roku, doda\u0142a suicie wyrazisto\u015bci, eksponuj\u0105c jej taneczno\u015b\u0107 i wyrafinowan\u0105 struktur\u0119 harmoniczn\u0105. Nagrobek Couperina<\/em> doczeka\u0142 si\u0119 z czasem wielu innych opracowa\u0144 i aran\u017cacji \u2013 tak\u017ce cz\u0119\u015bci pomini\u0119tych przez Ravela w wersji autorskiej.<\/p>\n

Zar\u00f3wno Nokturny <\/em>Debussy\u2019ego, jak i wszystkie wymienione utwory Ravela powsta\u0142y z inspiracji cudzym dzie\u0142em. Czy\u017cby Whistler si\u0119 myli\u0142, twierdz\u0105c, \u017ce wierny powo\u0142aniu artysta nie powinien szuka\u0107 natchnienia poza sob\u0105 samym? A mo\u017ce wielcy kompozytorzy s\u0105 niewierni z natury?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Za kilka dni wracam do Warszawy na dobre – ju\u017c teraz syta wra\u017ce\u0144, o kt\u00f3rych wkr\u00f3tce napisz\u0119. Tymczasem gar\u015b\u0107 wspomnie\u0144: kr\u00f3tki esej na marginesie koncertu NOSPR pod batut\u0105 Josepa Ponsa i z udzia\u0142em mezzosopranistki Roxany Constantinescu, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 28 stycznia. *** By\u0142 taki artysta, kt\u00f3ry w swoich obrazach komponowa\u0142 harmonie barw, tworzy\u0142 kontrapunkt z … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-6565","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6565","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6565"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6565\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6568,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6565\/revisions\/6568"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6565"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6565"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6565"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}