{"id":6587,"date":"2022-05-25T02:03:47","date_gmt":"2022-05-25T00:03:47","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6587"},"modified":"2022-05-25T03:04:17","modified_gmt":"2022-05-25T01:04:17","slug":"bog-ktory-nie-slucha","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6587","title":{"rendered":"B\u00f3g, kt\u00f3ry nie s\u0142ucha"},"content":{"rendered":"

Przygodny turysta, je\u015bli zboczy z g\u0142\u00f3wnego szlaku i dotrze do miejscowo\u015bci Monieux w prowansalskim departamencie Vaucluse, sp\u0119dzi w niej zapewne nie wi\u0119cej ni\u017c kilka godzin. Obejrzy pozosta\u0142o\u015bci dawnych fortyfikacji i wie\u017cy stra\u017cniczej, zwiedzi roma\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra, zapu\u015bci si\u0119 w kilka malowniczych zau\u0142k\u00f3w i ruszy w dalsz\u0105 drog\u0119, by\u0107 mo\u017ce unosz\u0105c w plecaku paczuszk\u0119 lawendy, kawa\u0142ek owczego sera lub s\u0142oik miodu z miejscowej pasieki. W okolicy jest znacznie wi\u0119cej do zwiedzania, pocz\u0105wszy od prze\u0142om\u00f3w rzeki Nesque, ko\u0144cz\u0105c na wapiennym masywie Mont Ventoux, kt\u00f3rego wynios\u0142y szczyt g\u00f3ruje nad ca\u0142\u0105 delt\u0105 Rodanu. Innymi oczami spojrzy na Monieux pisarz, zw\u0142aszcza je\u015bli podejmie brzemienn\u0105 w skutkach decyzj\u0119, \u017ceby tutaj zamieszka\u0107. Stefan Hertmans \u2013 bo o nim mowa \u2013 znany tak\u017ce w Polsce, mi\u0119dzy innymi z brawurowej powie\u015bci Wojna i terpentyna<\/em>, postanowi\u0142 wrosn\u0105\u0107 w tutejsz\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107, z\u017cy\u0107 si\u0119 z pejza\u017cem, wczu\u0107 si\u0119 w aromat spalonych s\u0142o\u0144cem tymiank\u00f3w i rozmaryn\u00f3w, ws\u0142ucha\u0107 si\u0119 w g\u0142osy z przesz\u0142o\u015bci. Miejscowe legendy i opowie\u015bci s\u0105siad\u00f3w sk\u0142oni\u0142y go do w\u0142asnych poszukiwa\u0144, kt\u00f3re z czasem przerodzi\u0142y si\u0119 w tw\u00f3rcz\u0105 obsesj\u0119. Hertmans zacz\u0105\u0142 widzie\u0107 duchy na jawie. Przypisa\u0142 im imiona. Poj\u0105\u0142 sens ich w\u0119dr\u00f3wki. Szperaj\u0105c w \u017ar\u00f3d\u0142ach i posi\u0142kuj\u0105c si\u0119 w\u0142asn\u0105 wyobra\u017ani\u0105, zrekonstruowa\u0142 powik\u0142ane losy kobiety, kt\u00f3ra pono\u0107 mieszka\u0142a w tej gminie, tyle \u017ce przed tysi\u0105cem lat. Trzy lata po Wojnie i terpentynie <\/em>wyda\u0142 kolejn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119: De bekeerlinge <\/em>(2016), kt\u00f3rej polski przek\u0142ad ukaza\u0142 si\u0119 pod tytu\u0142em Nawr\u00f3cona<\/em>.<\/p>\n

To nie jest ani fabularyzowany dokument, ani powie\u015b\u0107 historyczna. Hertmans prowadzi narracj\u0119 na kilku p\u0142aszczyznach: czasowej, przestrzennej i emocjonalnej. Cofa si\u0119 w g\u0142\u0105b epoki, w kt\u00f3rej po d\u0142ugim czasie wzgl\u0119dnie pokojowej koegzystencji \u017byd\u00f3w i chrze\u015bcijan co\u015b zacz\u0119\u0142o si\u0119 psu\u0107: czas pierwszych odseparowanych osiedli, z pocz\u0105tku stawianych z inicjatywy obydwu wsp\u00f3lnot, czas pierwszych wyp\u0119dze\u0144, czas masowych mord\u00f3w na ludno\u015bci \u017cydowskiej w latach pierwszej, a zarazem jedynej zako\u0144czonej sukcesem krucjaty. Tkwi we wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, przedstawiaj\u0105c \u2013 w konwencji metaopowie\u015bci \u2013 histori\u0119 w\u0142asnych zmaga\u0144 z przesz\u0142o\u015bci\u0105 miasteczka i niestrudzonych pr\u00f3b rozwik\u0142ania zwi\u0105zanej z nim tajemnicy. \u0141\u0105czy obydwie te warstwy zaskakuj\u0105co trwa\u0142ym spoiwem odczu\u0107 i dozna\u0144 zmys\u0142owych. Opisy niewyobra\u017calnych cierpie\u0144 s\u0105siaduj\u0105 z poetyckim obrazem pi\u0119kna, \u017cycie p\u0142ynnie przechodzi w \u015bmier\u0107 i na odwr\u00f3t. \u015awiat si\u0119 nie zmieni\u0142 od tysi\u0105ca lat: to z\u0142a wiadomo\u015b\u0107. Zawsze znajdzie si\u0119 pretekst, by zmia\u017cd\u017cy\u0107 Innego jak pluskw\u0119 i ograbi\u0107 go z cz\u0142owiecze\u0144stwa. \u015awiat si\u0119 nie zmieni\u0142 od tysi\u0105ca lat: to dobra wiadomo\u015b\u0107. Spalony, wci\u0105\u017c si\u0119 odradza, niezmiennie pachnie miodem i tymiankiem, pozwala odzyska\u0107 \u2013 cho\u0107by na kr\u00f3tko \u2013 utracon\u0105 nadziej\u0119 na lepsze jutro.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Lore Binon (Vigdis) i Vincenzo Neri (Dawid). Fot. Annemie Augustijns<\/p>\n

W tej opowie\u015bci szczeg\u00f3\u0142y trac\u0105 znaczenie. Hertmans nie ukrywa, \u017ce histori\u0119 tytu\u0142owej nawr\u00f3conej opar\u0142 na w\u0105t\u0142ych przes\u0142ankach. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy nie zgadza si\u0119 z tez\u0105 Normana Golba, \u017ce pod toponimem MNYW \u2013 zachowanym w jednym z dokument\u00f3w z tak zwanej genizy kairskiej, czyli schowka, w kt\u00f3rym \u201epogrzebano\u201d zniszczone b\u0105d\u017a nieu\u017cywane teksty z synagogi Ben Ezry \u2013 kryje si\u0119 w\u0142a\u015bnie Monieux, w \u015bredniowiecznej pisowni Moniou. Wiele wskazuje, \u017ce jeden z najkoszmarniejszych mord\u00f3w na \u017bydach w latach pierwszej wyprawy krzy\u017cowej rozegra\u0142 si\u0119 ca\u0142kiem gdzie indziej, najprawdopodobniej w Hiszpanii. Nie spos\u00f3b jednoznacznie powi\u0105za\u0107 kairskich tekst\u00f3w z histori\u0105 nieznanej z imienia konwertytki, kt\u00f3ra wbrew woli rodzic\u00f3w po\u015blubi\u0142a rabina Dawida Todrosa w Narbonne, a potem, w imi\u0119 mi\u0142o\u015bci, straci\u0142a m\u0119\u017ca, dzieci i rozum. Hertmans jest jednak pisarzem i dokona\u0142 rzeczy, na kt\u00f3r\u0105 nie powa\u017cy\u0142by si\u0119 \u017caden historyk. Nada\u0142 tej nieszcz\u0119snej zbiorowej ofierze indywidualn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Nazwa\u0142 j\u0105 Vigdis Adela\u00efs, chrze\u015bcijank\u0105, potomkini\u0105 norma\u0144skich Wiking\u00f3w, kt\u00f3ra zakocha\u0142a si\u0119 z wzajemno\u015bci\u0105 w uczniu jesziwy w Rouen i przyj\u0119\u0142a jego wiar\u0119. Na w\u0142asn\u0105 zgub\u0119. Przypisa\u0142 jej wiele m\u00f3wi\u0105ce imiona: od Vigdis, nordyckiej \u201ebogini wojny\u201d, poprzez hebrajskie Chamutal (w Nawr\u00f3conej <\/em>\u201eciep\u0142o rosy\u201d, cho\u0107 w Biblii to imi\u0119 przywo\u0142uje zgo\u0142a inne, bardziej patriarchalne skojarzenia), a\u017c po egipskie Galana, oznaczaj\u0105ce ju\u017c tylko obcy, rozmyty b\u0142\u0119kit jej oczu. Obarczy\u0142 j\u0105 losem innych, rodowitych i nawr\u00f3conych \u017byd\u00f3wek tego czasu: rozdartych \u017cywcem na strz\u0119py, zamordowanych we w\u0142asnym domu, b\u0142agaj\u0105cych m\u0119\u017c\u00f3w, \u017ceby nie musia\u0142y patrze\u0107 na \u015bmier\u0107 zabijanych przez nich dzieci. Trac\u0105cych wiar\u0119 w Boga i nadziej\u0119 w ludzi.<\/p>\n

Flamandzki kompozytor Wim Henderickx od razu wyczu\u0142 ukryty w tej historii potencja\u0142 operowy. Tragiczne losy Vigdis pono\u0107 u\u0142o\u017cy\u0142y mu si\u0119 w g\u0142owie w zaledwie kilka dni. \u017bmudnego dzie\u0142a adaptacji powie\u015bci do postaci libretta podj\u0105\u0142 si\u0119 Krystian Lada. Niechcian\u0105, cho\u0107 zmuszaj\u0105c\u0105 do pokory sojuszniczk\u0105 przedsi\u0119wzi\u0119cia okaza\u0142a si\u0119 pandemia. Rozbudowana, blisko trzygodzinna opera Hendericksa dojrzewa\u0142a w warunkach \u015bcis\u0142ego lockdownu. Doczeka\u0142a si\u0119 premiery w pierwszej po\u0142owie maja, w gmachu Vlaamse Opera w Antwerpii.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Lore Binon. Fot. Annemie Augustijns<\/p>\n

Lada, ju\u017c wcze\u015bniej pr\u00f3buj\u0105cy swych si\u0142 jako librecista, bodaj po raz pierwszy zmierzy\u0142 si\u0119 z przedsi\u0119wzi\u0119ciem tych rozmiar\u00f3w, na dodatek wymagaj\u0105cym precyzyjnego prze\u0142o\u017cenia intencji tw\u00f3rcy na j\u0119zyk teatru muzycznego. W Nawr\u00f3conej <\/em>Hertmansa praktycznie nie ma dialog\u00f3w. Skrajnie subiektywn\u0105 narracj\u0119 ksi\u0105\u017cki trzeba by\u0142o rozrzedzi\u0107, odrze\u0107 z odautorskiego komentarza, przeistoczy\u0107 w ci\u0105g intymnych monolog\u00f3w, przedzielonych strz\u0119pami modlitw, rytua\u0142\u00f3w i rozdzieraj\u0105co smutnych ko\u0142ysanek. Uniwersalny los Vigdis\/Chamutal zamkn\u0105\u0142 si\u0119 w s\u0142owach przejmuj\u0105cej ballady, nawracaj\u0105cej jak refren, nios\u0105cej ulg\u0119 w chwilach najwi\u0119kszego cierpienia \u2013 i ubranej w stosownie ponadczasow\u0105 melodi\u0119 przez samego Hendericksa (\u201eOnce upon a dream \/ there was a princess unseen \/ there was a Love uspoken \/ But God stood in between\u201d). Niecz\u0119sto si\u0119 zdarza w librettach wsp\u00f3\u0142czesnych oper, by s\u0142uchacz wychodzi\u0142 z teatru z motywem zapadaj\u0105cym tak g\u0142\u0119boko w ucho i w serce, nios\u0105cym p\u0142ynnie narracj\u0119, wyzwalaj\u0105cym opowie\u015b\u0107 po my\u015bli autora, definiuj\u0105cym kres i pocz\u0105tek ca\u0142ej historii.<\/p>\n

Urywkowe, poszarpane, a zarazem \u2013 paradoksalnie \u2013 tym mocniej przemawiaj\u0105ce do wyobra\u017ani libretto Lady zyska\u0142o w pe\u0142ni stosown\u0105 opraw\u0119 Wima Hendericksa, kompozytora, kt\u00f3ry mimo szlif\u00f3w zdobytych w paryskim IRCAM-ie i na Letnich Kursach w Darmstadcie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 pod\u0105\u017cy\u0107 w\u0142asn\u0105 drog\u0105, inspirowan\u0105 przede wszystkim indyjsk\u0105 rag\u0105 i wyrazistymi strukturami rytmicznymi tradycyjnej muzyki afryka\u0144skiej. Rzadki to fenomen, by tw\u00f3rca z kr\u0119gu muzyki zachodniej potrafi\u0142 tak umiej\u0119tnie wtopi\u0107 w faktur\u0119 wielkiej orkiestry (pod sprawn\u0105 batut\u0105 Koena Kesselsa) instrumenty typowe dla innych kultur muzycznych: arabsk\u0105 lutni\u0119 ud<\/em>, bliskowschodni\u0105 cytr\u0119 kanun<\/em>, przede wszystkim za\u015b dwustroikowy duduk<\/em>, \u0142kaj\u0105cy g\u0142osem wszystkich ofiar wielkiej rzezi Ormian w imperium osma\u0144skim.<\/p>\n

Hendericxs r\u00f3wnie dobrze jak orkiestr\u0105 rozporz\u0105dza ludzkimi g\u0142osami, zar\u00f3wno w partiach solowych, jak i ch\u00f3ralnych. Znakomitym pomys\u0142em by\u0142o obsadzenie belgijskiej sopranistki Lore Binon w roli Vigdis: jej czysty, a zarazem mi\u0119sisty i pe\u0142en ekspresji g\u0142os, wypr\u00f3bowany nie tylko w muzyce barokowej, lecz tak\u017ce w repertuarze pie\u015bniowym oraz muzyce Sch\u00f6nberga i Mahlera, okaza\u0142 si\u0119 wyj\u0105tkowo sprawnym wehiku\u0142em \u201eobco\u015bci\u201d niesionej przez t\u0119 tragiczn\u0105, zagubion\u0105 w tyglu kultur posta\u0107. Jej godnym partnerem \u2013 w poczw\u00f3rnej roli Dawida, W\u0142a\u015bciciela Statku, kupca Embriachiego i Dow\u00f3dcy \u2013 okaza\u0142 si\u0119 Vincenzo Neri, dysponuj\u0105cy mi\u0119kkim, pi\u0119knie zaokr\u0105glonym barytonem i doskona\u0142\u0105 prezencj\u0105 sceniczn\u0105. W partii Rabina Obadiasza prawdziwie zab\u0142ysn\u0105\u0142 m\u0142odziutki, aksamitnog\u0142osy baryton Luvuyo Mbundu z RPA. Na \u017cyczliw\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142u\u017cy\u0142 te\u017c znakomity aktorsko i bardzo sprawny wokalnie hiszpa\u0144ski tenor Daniel Arnaldos, zw\u0142aszcza w roli papie\u017ca Urbana II. W ca\u0142ej obsadzie nie by\u0142o w\u0142a\u015bciwie s\u0142abych punkt\u00f3w \u2013 poza Fran\u00e7oise Atlan, znakomit\u0105 sk\u0105din\u0105d \u015bpiewaczk\u0105 sefardyjsk\u0105, kt\u00f3ra nie ud\u017awign\u0119\u0142a brzemienia czterech trudnych, w pe\u0142ni operowych partii, jakie powierzy\u0142 jej tw\u00f3rca Nawr\u00f3conej. <\/em>Osobne s\u0142owa uznania nale\u017c\u0105 si\u0119 ch\u00f3rom, przede wszystkim cz\u0142onkom amatorskiego, wsp\u00f3lnotowego Stadskoor Madam Fortuna.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Lore Binon. Fot. Annemie Augustijns<\/p>\n

De bekeerlinge <\/em>Wima Hendericksa jest dzie\u0142em przyst\u0119pnym w odbiorze, a zarazem skomponowanym niezwykle sprawnie, z du\u017cym wyczuciem barw orkiestrowych i umiej\u0119tnie wywa\u017conych proporcji mi\u0119dzy scen\u0105 a kana\u0142em. Winowajc\u0105 nielicznych d\u0142u\u017cyzn okaza\u0142 si\u0119 tw\u00f3rca samej inscenizacji, Hans Op de Beeck, wybitny artysta sztuk wizualnych, ale mniej ju\u017c umiej\u0119tny re\u017cyser, zw\u0142aszcza operowy. Pomys\u0142, \u017ceby za prawie ca\u0142\u0105 scenografi\u0119 starczy\u0142y przepi\u0119knie malowane horyzonty, uruchamiane za pomoc\u0105 widocznej na scenie i r\u0119cznie obs\u0142ugiwanej maszynerii, by\u0142by znacznie bardziej no\u015bny, gdyby nie kompulsywna i w gruncie rzeczy zb\u0119dna wymiana dekoracji przed ka\u017cd\u0105 z jedenastu ods\u0142on opery. Reszta dzia\u0142a\u0144 scenicznych \u2013 poza wstrz\u0105saj\u0105cym epizodem gwa\u0142tu na lalce-sobowt\u00f3rze Vigdis \u2013 sprawia\u0142a wra\u017cenie nadmiarowych i nie do ko\u0144ca przemy\u015blanych.<\/p>\n

S\u0105dz\u0105c z wypowiedzi Stefana Hertmansa na spotkaniu przedpremierowym, pisarz z uznaniem odni\u00f3s\u0142 si\u0119 do redukcji zawartego w powie\u015bci materia\u0142u. Doceni\u0142 te\u017c, \u017ce w scenie fina\u0142owej, po \u015bmierci udr\u0119czonej Vigdis w ruinach synagogi w Moniou, rozbrzmiewa \u017cydowski kadisz, cz\u0119sto mylnie uto\u017csamiany z modlitw\u0105 za zmar\u0142ych. To przecie\u017c modlitwa o \u017cycie, najistotniejszy sk\u0142adnik zbiorowych mod\u0142\u00f3w w judaizmie, hymn ku czci Boga, zawartego w energii wszystkich, kt\u00f3rzy odeszli. Ten \u015bwiat si\u0119 odrodzi \u2013 w zapachu wonno\u015bci w Rouen, w aromacie prowansalskiej lawendy, w z\u0142ocistym blasku egipskich oaz. Tylko po co a\u017c tyle cierpienia, czemu tak ma\u0142o mi\u0142o\u015bci, sk\u0105d to morze pogardy? Czy jest sens si\u0119 nawraca\u0107, skoro nikt tam w g\u00f3rze nie s\u0142ucha?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Przygodny turysta, je\u015bli zboczy z g\u0142\u00f3wnego szlaku i dotrze do miejscowo\u015bci Monieux w prowansalskim departamencie Vaucluse, sp\u0119dzi w niej zapewne nie wi\u0119cej ni\u017c kilka godzin. Obejrzy pozosta\u0142o\u015bci dawnych fortyfikacji i wie\u017cy stra\u017cniczej, zwiedzi roma\u0144ski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bwi\u0119tego Piotra, zapu\u015bci si\u0119 w kilka malowniczych zau\u0142k\u00f3w i ruszy w dalsz\u0105 drog\u0119, by\u0107 mo\u017ce unosz\u0105c w plecaku paczuszk\u0119 lawendy, … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-6587","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6587","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6587"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6587\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6600,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6587\/revisions\/6600"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6587"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6587"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6587"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}