{"id":6616,"date":"2022-06-03T11:19:24","date_gmt":"2022-06-03T09:19:24","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6616"},"modified":"2022-06-03T11:35:07","modified_gmt":"2022-06-03T09:35:07","slug":"bach-niejedno-ma-imie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6616","title":{"rendered":"Bach niejedno ma imi\u0119"},"content":{"rendered":"

Upi\u00f3r ju\u017c jedn\u0105 nog\u0105 w samolocie – moja najbli\u017csza podr\u00f3\u017c do Wielkiej Brytanii odb\u0119dzie si\u0119 w cieniu diamentowego jubileuszu kr\u00f3lowej El\u017cbiety II, prosz\u0119 wi\u0119c trzyma\u0107 kciuki, \u017cebym wsz\u0119dzie dotar\u0142a na czas i w miar\u0119 g\u0142adko wr\u00f3ci\u0142a. Zanim podziel\u0119 si\u0119 wra\u017ceniami, zostawi\u0119 Pa\u0144stwa z esejem o suitach Bachowskich, nie tylko Jana Sebastiana – powsta\u0142ym przy okazji pierwszego pandemicznego festiwalu Actus Humanus, kt\u00f3ry z konieczno\u015bci przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 w 2020 roku w przestrze\u0144 wirtualn\u0105. Ale Bach\u00f3w od tego czasu nie przyby\u0142o, wi\u0119c wci\u0105\u017c aktualnym.<\/p>\n

***<\/p>\n

Dlaczego cztery kompozycje Jana Sebastiana, oznaczone numerami katalogowymi BWV 1066-69, zwyk\u0142o si\u0119 okre\u015bla\u0107 zamiennie mianem suit orkiestrowych albo uwertur? Sama nazwa \u201esuita\u201d \u2013 w starofrancuskim brzmieniu \u201esuytte\u201d \u2013 pojawi\u0142a si\u0119 w roku 1557, w tytule zbioru Estienne\u2019a du Tertre, w kt\u00f3rym muzyk zamie\u015bci\u0142 wi\u0105zank\u0119 najprostszych ta\u0144c\u00f3w dworskich z grupy \u201eko\u0142ysanych\u201d branli. Pocz\u0105tki suity w\u0142a\u015bciwej ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 jednak dopiero w XVII wieku: w postaci podstawowej, z\u0142o\u017conej z czterech ta\u0144c\u00f3w (allemande, courante, sarabandy i gigue), p\u00f3\u017aniej za\u015b rozszerzanej o najrozmaitsze galanteries<\/em>, uwzgl\u0119dniane mi\u0119dzy dwiema ostatnimi cz\u0119\u015bciami cyklu. Cz\u0119\u015b\u0107 kompozytor\u00f3w ogranicza\u0142a si\u0119 do pojedynczej \u201egalanterii\u201d, na przyk\u0142ad gawota albo bourr\u00e9e, inni zestawiali je w skontrastowane pary, z pierwszym ta\u0144cem powtarzanym po zako\u0144czeniu drugiego. Kolejnym etapem rozwoju suity barokowej by\u0142o uzupe\u0142nienie jej o uwertur\u0119 w stylu francuskim \u2013 w tym kszta\u0142cie zyska\u0142a niezwyk\u0142\u0105 popularno\u015b\u0107, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d tw\u00f3rc\u00f3w niemieckich. Georg Philipp Thelemann napisa\u0142 pono\u0107 przesz\u0142o dwie\u015bcie takich utwor\u00f3w. Klawesynista Christoph Graupner skomponowa\u0142 dok\u0142adnie osiemdziesi\u0105t sze\u015b\u0107 orkiestrowych suit z uwertur\u0105. W por\u00f3wnaniu z nimi Jan Sebastian po\u015bwi\u0119ci\u0142 znacznie mniej uwagi tej francuskiej nowince \u2013 w ka\u017cdym ze wspomnianych utwor\u00f3w wype\u0142ni\u0142 jednak sumiennie jej stylistyczne znamiona.<\/p>\n

Uwertura francuska sk\u0142ada si\u0119 zasadniczo z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci: wolniejszej, marszowej w charakterze, utrzymanej w rytmie punktowanym, oraz szybszej w kszta\u0142cie fugi. Takim w\u0142a\u015bnie wst\u0119pem Bach opatrzy\u0142 pi\u0119ciocz\u0119\u015bciow\u0105 suit\u0119 albo uwertur\u0119 D-dur BWV 1068, zachowan\u0105 w cz\u0119\u015bciowo autorskim r\u0119kopisie z 1730 roku. Partie smyczk\u00f3w i continuo, nakre\u015blone przez samego Jana Sebastiana, zosta\u0142y uzupe\u0142nione przez jego syna Carla Philippa Emmanuela (partie tr\u0105bek, oboj\u00f3w i kot\u0142\u00f3w) oraz ucznia Johanna Ludwiga Krebsa (drugie skrzypce i alt\u00f3wki). Wiele jednak przemawia za teori\u0105 ameryka\u0144skiego muzykologa i dyrygenta Joshui Rifkina, kt\u00f3rego zdaniem utw\u00f3r powsta\u0142 pierwotnie w wersji na orkiestr\u0119 smyczkow\u0105. I w tym w\u0142a\u015bnie, hipotetycznym kszta\u0142cie, coraz cz\u0119\u015bciej trafia na wsp\u00f3\u0142czesne estrady: by\u0107 mo\u017ce najmocniejszym argumentem za koncepcj\u0105 Rifkina pozostaje niezwyk\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 druga, do dzi\u015b jedno z najpopularniejszych dzie\u0142 Bacha \u2013 znana jako Aria na strunie G<\/em>, dzi\u0119ki dokonanej w ko\u0144cu XIX wieku transpozycji ca\u0142ego cz\u0142onu suity \u00a0do tonacji C-dur oraz partii skrzypcowej o oktaw\u0119 w d\u00f3\u0142 przez niemieckiego wirtuoza Augusta Wilhelmja. W manuskrypcie z 1730 roku tylko w tej cz\u0119\u015bci milcz\u0105 wszystkie instrumenty poza skrzypcami solo, reszt\u0105 smyczk\u00f3w oraz grup\u0105 continuo. Czy\u017cby Jan Sebastian od pocz\u0105tku tak sobie zamy\u015bli\u0142 t\u0119 suit\u0119, dope\u0142nion\u0105 jeszcze dwoma gawotami, bourr\u00e9e oraz stylizowan\u0105 na szkocki taniec gig\u0105?<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Anonimowy portret Johanna Bernharda Bacha<\/p>\n

Prawdy zapewne nigdy nie uda si\u0119 dociec. \u0141atwiej prze\u015bledzi\u0107 \u017cyciowe przypadki i estetyczne wybory innych cz\u0142onk\u00f3w wielkiej rodziny Bach\u00f3w. Johann Bernhard, tw\u00f3rca Uwertury e-moll <\/em>i daleki kuzyn Jana Sebastiana, by\u0142 od niego starszy o prawie dziesi\u0119\u0107 lat. Reprezentowa\u0142 tak zwan\u0105 lini\u0119 erfurck\u0105 rozga\u0142\u0119zionej familii. Urodzi\u0142 si\u0119 w domu Zu den drei Rosen, czyli \u201ePod trzema r\u00f3\u017cami\u201d i zosta\u0142 ochrzczony w listopadzie 1676 roku w Kaufmannskirche w Erfurcie. Pierwsze nauki muzyczne odebra\u0142 od swojego ojca, Johanna Aegidiusa Bacha, organisty, altowiolisty i dyrygenta miejscowej Stadtmusikanten Kompagnie. W 1699 roku przeprowadzi\u0142 si\u0119 do Magdeburga, gdzie obj\u0105\u0142 posad\u0119 organisty w ko\u015bciele \u015bw. Katarzyny. Cztery lata p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 klawesynist\u0105 na dworze Jana Wilhelma III, ksi\u0119cia Saksonii-Eisenach, dziedzicz\u0105c tak\u017ce sched\u0119 po stryju Johannie Christophie, organi\u015bcie w ko\u015bciele \u015bw. Jerzego. Zami\u0142owanie do komponowania suit-uwertur zawdzi\u0119cza\u0142 d\u0142ugoletniej wsp\u00f3\u0142pracy z Telemannem, kt\u00f3ry od 1708 roku by\u0142 pierwszym skrzypkiem, a od 1709 \u2013 tak\u017ce kapelmistrzem ksi\u0105\u017c\u0119cej orkiestry w Eisenach. Cztery zachowane suity-uwertury Johanna Bernhardta \u2013 w tym trzecia w kolejno\u015bci Uwertura e-moll<\/em> \u2013 powsta\u0142y mniej wi\u0119cej w tym samym czasie, co Suita<\/em> BWV 1068 Jana Sebastiana.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Johann Ludwig Bach. Pastel na papierze autorstwa Gottlieba Friedricha Bacha, ok. 1780<\/p>\n

Urodzony w 1677 roku Johann Ludwig \u2013 skrzypek i kompozytor \u2013 by\u0142 jeszcze lu\u017aniej spokrewniony z Bachem \u201enajprawdziwszym\u201d, a mimo to kilka jego kantat przez d\u0142ugi czas przypisywano geniuszowi Jana Sebastiana, kt\u00f3ry w rzeczywisto\u015bci tylko je skopiowa\u0142 i z czasem poprowadzi\u0142 ich wykonania w lipskich \u015bwi\u0105tyniach. Jan Ludwik przyszed\u0142 na \u015bwiat w Eisenach, ale przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cycia by\u0142 zwi\u0105zany z Meiningen w Turyngii \u2013 wpierw jako kantor, p\u00f3\u017aniej kapelmistrz miejscowej orkiestry. Przeszed\u0142 do historii przede wszystkim jako kompozytor muzyki ko\u015bcielnej \u2013 z utwor\u00f3w napisanych w czasach jego kapelmistrzowania w Meiningen zachowa\u0142y si\u0119 tylko dwa: Koncert D-dur <\/em>na dwoje skrzypiec i orkiestr\u0119 smyczkow\u0105 oraz Suita G-dur<\/em> na smyczki i basso continuo z 1715 roku, z\u0142o\u017cona z pi\u0119ciu cz\u0119\u015bci poprzedzonych \u201emodn\u0105\u201d uwertur\u0105 w stylu francuskim.<\/p>\n

Ostatnia z omawianych suit wysz\u0142a spod pi\u00f3ra najstarszego z syn\u00f3w Jana Sebastiana i jego pierwszej \u017cony Marii Barbary. Wilhelm Friedemann, nazywany \u201eBachem drezde\u0144skim\u201d, \u0142\u0105czy\u0142 niezwyk\u0142y talent z zami\u0142owaniem do pr\u00f3\u017cniactwa i awanturniczego trybu \u017cycia. To jemu w\u0142a\u015bnie ojciec dedykowa\u0142 Klavierb\u00fcchlein f\u00fcr Wilhelm Friedemann Bach<\/em>; jemu po\u015bwi\u0119ci\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 Suit francuskich <\/em>BWV 812\u2013817; jego edukacji przeznaczy\u0142 pierwszy tom Das Wohltemperierte Klavier <\/em>i z my\u015bl\u0105 o nim komponowa\u0142 swoje Sonaty organowe <\/em>BWV 525\u2013530. Kiedy Wilhelm Friedemann uko\u0144czy\u0142 szesna\u015bcie lat, pos\u0142a\u0142 go do Merseburga na nauk\u0119 gry na skrzypcach u Johanna Gottlieba Grauna, jednego z najwybitniejszych wirtuoz\u00f3w epoki. Zadba\u0142 nie tylko o edukacj\u0119 muzyczn\u0105 pierworodnego: dopilnowa\u0142 te\u017c, \u017ceby sko\u0144czy\u0142 studia prawnicze na Uniwersytecie w Lipsku i matematyk\u0119 na s\u0142ynnym Uniwersytecie Marcina Lutra w Halle. Wilhelm Friedemann obj\u0105\u0142 posad\u0119 organisty ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Zofii w Dre\u017anie w wieku zaledwie dwudziestu trzech lat \u2013 kilka lat p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 nauczycielem Johanna Gottlieba Goldberga, adresata p\u00f3\u017aniejszych ojcowskich Wariacji. <\/em>K\u0142opoty zacz\u0119\u0142y si\u0119 w roku 1746, kiedy trzydziestosze\u015bcioletni geniusz zosta\u0142 organist\u0105 w ko\u015bciele Marktkirche Unser Lieben Frauen w Halle. Z kantorem \u015bwi\u0105tyni nie dogadywa\u0142 si\u0119 od samego pocz\u0105tku. Ju\u017c w 1753 roku rozpocz\u0105\u0142 starania o przeniesienie na inn\u0105 posad\u0119. W roku 1764 opu\u015bci\u0142 Halle, nie zapewniwszy sobie ani rodzinie innego \u017ar\u00f3d\u0142a utrzymania. P\u00f3\u017aniej bezskutecznie pr\u00f3bowa\u0142 odzyska\u0107 utracone stanowisko. Po kr\u00f3tkim pobycie w Brunszwiku wyl\u0105dowa\u0142 w Berlinie, gdzie ima\u0142 si\u0119 r\u00f3\u017cnych zaj\u0119\u0107, by wreszcie dokona\u0107 \u017cywota \u2013 w biedzie i zapomnieniu \u2013 w lipcu 1784 roku. Jak wynika z najnowszych bada\u0144, pad\u0142 ofiar\u0105 nie tylko w\u0142asnego charakteru, lecz przede wszystkim gwa\u0142townych przemian spo\u0142ecznych, kt\u00f3re uniemo\u017cliwi\u0142y muzykowi jego formatu bezpieczn\u0105 karier\u0119 na posadzie dworskiej lub ko\u015bcielnej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wilhelm Weitsch, portret Wilhelma Friedemanna Bacha, ok. 1760<\/p>\n

Perfidnym zrz\u0105dzeniem losu jego b\u0142yskotliwa Suita orkiestrowa g-moll<\/em> przez d\u0142ugi czas uchodzi\u0142a za dzie\u0142o ojca, oznaczona numerem katalogowym BWV 1070. Wszystkie wydania utworu opracowano na podstawie zbioru r\u0119kopis\u00f3w opracowanych w 1753 roku przez Christiana Friedricha Penzla, jednego z ostatnich uczni\u00f3w Jana Sebastiana. Suit\u0119 opublikowano po raz pierwszy w roku 1897, w czterdziestym pi\u0105tym tomie dzie\u0142 zebranych Bacha, przygotowanym przez Bach-Gesellschaft. W po\u0142owie XX wieku utw\u00f3r zosta\u0142 w\u0142\u0105czony do Bach-Werke-Verzeichnis. Dopiero angielski badacz Nicholas Kenyon zakwestionowa\u0142 jej autentyczno\u015b\u0107, nie rozstrzygaj\u0105c ostatecznie kwestii autorstwa, wskazuj\u0105c jednak na silne pokrewie\u0144stwa stylu kompozycji z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Wilhelma Friedemanna.<\/p>\n

Ciekawe, czy w tym zestawieniu uznamy wy\u017cszo\u015b\u0107 Jana Sebastiana nad dorobkiem jego odleg\u0142ych kuzyn\u00f3w i w\u0142asnego syna, kt\u00f3ry nie do ko\u0144ca spe\u0142ni\u0142 ojcowskie oczekiwania. Czy w pami\u0119\u0107 zapadn\u0105 nam majestatyczne francuskie uwertury, w pierwotnym zamy\u015ble s\u0142u\u017c\u0105ce jako t\u0142o do wej\u015bcia monarchy na widowni\u0119 przedstawienia operowego, czy te\u017c poruszaj\u0105ca Aria <\/em>z Bachowskiej Suity D-dur BWV 1068<\/em>, kt\u00f3ra w minionych dziesi\u0119cioleciach wdar\u0142a si\u0119 w obszar popkultury, obecna nie tylko w \u015bcie\u017ckach d\u017awi\u0119kowych animowanej \u017b\u00f3\u0142tej \u0142odzi podwodnej <\/em>oraz thrillera Adwokat diab\u0142a <\/em>z Keanu Reevesem i Alem Pacino, ale te\u017c wykorzystana w s\u0142ynnej balladzie rockowej Procol Harum Bielszy odcie\u0144 bieli, <\/em>w czerwcu 1967 roku kr\u00f3luj\u0105cej na brytyjskiej li\u015bcie przeboj\u00f3w. Bach rocks. A kt\u00f3ry, rozstrzygn\u0105 ju\u017c Pa\u0144stwo sami.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Upi\u00f3r ju\u017c jedn\u0105 nog\u0105 w samolocie – moja najbli\u017csza podr\u00f3\u017c do Wielkiej Brytanii odb\u0119dzie si\u0119 w cieniu diamentowego jubileuszu kr\u00f3lowej El\u017cbiety II, prosz\u0119 wi\u0119c trzyma\u0107 kciuki, \u017cebym wsz\u0119dzie dotar\u0142a na czas i w miar\u0119 g\u0142adko wr\u00f3ci\u0142a. Zanim podziel\u0119 si\u0119 wra\u017ceniami, zostawi\u0119 Pa\u0144stwa z esejem o suitach Bachowskich, nie tylko Jana Sebastiana – powsta\u0142ym przy okazji … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-6616","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6616","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6616"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6616\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6625,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6616\/revisions\/6625"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6616"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6616"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6616"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}