{"id":6844,"date":"2022-09-20T14:21:54","date_gmt":"2022-09-20T12:21:54","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6844"},"modified":"2022-09-20T14:31:08","modified_gmt":"2022-09-20T12:31:08","slug":"glos-nie-z-tej-ziemi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6844","title":{"rendered":"G\u0142os nie z tej ziemi"},"content":{"rendered":"

Ju\u017c za kilka dni tekst o Viterbo i Festival Barocco Alessandro Stradella w wersji angielskiej, a tymczasem wycieczka w nieco inne rejony: kr\u00f3tkie podsumowanie dziej\u00f3w i pradziej\u00f3w fl\u00fbte traversi\u00e8re <\/em>wraz z om\u00f3wieniem kilku utwor\u00f3w powsta\u0142ych z my\u015bl\u0105 o tym instrumencie – na marginesie kwietniowego recitalu Agnieszki Gorajskiej w gda\u0144skim Ratuszu, w ramach tegorocznego festiwalu Actus Humanus. Przy okazji do\u0142\u0105czam podzi\u0119kowania dla coraz liczniejszych Mecenas\u00f3w Upiora i przypomnienie, \u017ce tu\u017c pod wyszukiwark\u0105 strony znajd\u0105 Pa\u0144stwo link z bezpo\u015brednim przekierowaniem na Patronite.<\/p>\n

***<\/p>\n

Nie wiadomo, kto pierwszy wpad\u0142 na pomys\u0142, by nawierci\u0107 otwory w zwierz\u0119cej ko\u015bci i doby\u0107 z niej d\u017awi\u0119k. Mo\u017ce neandertalczycy, a mo\u017ce reprezentanci kt\u00f3rej\u015b z p\u00f3\u017aniejszych, rzekomo bardziej \u201eludzkich\u201d kultur g\u00f3rnego paleolitu. Pierwsze instrumenty powstawa\u0142y zar\u00f3wno z masywnych, wyschni\u0119tych b\u0105d\u017a odessanych ze szpiku ko\u015bci s\u0142oni i nied\u017awiedzi, jak z porowatych, wype\u0142nionych powietrzem ko\u015bci ptasich: szablastych \u0142opatek s\u0119p\u00f3w i pod\u0142ugowatych ko\u015bci ramiennych \u0142ab\u0119dzi. D\u017awi\u0119kiem fletu mo\u017cna by\u0142o u\u015bpi\u0107 dziecko, uwie\u015b\u0107 ludzk\u0105 samic\u0119, po\u017cegna\u0107 zmar\u0142ego i przechytrzy\u0107 zwierz\u0119ta, na\u015bladuj\u0105c cho\u0107by \u015bpiew trznadla, przenikliwy skwir mewy albo pohukiwanie puszczyka. Fletow\u0105 melodi\u0105 porozumiewano si\u0119 niegdy\u015b z za\u015bwiatami, kr\u00f3lestwem duch\u00f3w i bog\u00f3w. Staro\u017cytni Egipcjanie s\u0142yszeli w niej g\u0142os Izydy, b\u00f3stwa p\u0142odno\u015bci i opiekunki rodzin. Wed\u0142ug mitologii hinduskiej flet pojawi\u0142 si\u0119 na tym \u015bwiecie tylko dlatego, \u017ce nie m\u00f3g\u0142 znie\u015b\u0107 rozstania z Kryszn\u0105 i ub\u0142aga\u0142 Najwy\u017cszego, by wzi\u0105\u0142 go ze sob\u0105 mi\u0119dzy ludzi. W Europie kojarzono go z ze \u015bpiewem anio\u0142\u00f3w, g\u0142osem natury, no\u015bnikiem uniesie\u0144 ducha i kluczem do bram innego \u015bwiata.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Tak zwany flet neandertalski z Divje Babe, obecnie w zbiorach S\u0142owe\u0144skiego Muzeum Narodowego w Lublanie. Fot. Toma\u017e Lauko<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 flet\u00f3w u\u017cywanych w Europie a\u017c do p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza mia\u0142a konstrukcj\u0119 zbli\u017con\u0105 do dzisiejszych flet\u00f3w prostych. Pierwsze flety poprzeczne dotar\u0142y na nasz kontynent w XIII wieku, stopniowo odnawianym po podbojach mongolskich Jedwabnym Szlakiem. W Chinach znano ten instrument pono\u0107 ju\u017c w IX wieku p.n.e. \u2013 najstarsze zachowane okazy s\u0105 o p\u00f3\u0142 tysi\u0105clecia m\u0142odsze i pochodz\u0105 z grobowca ksi\u0119cia Z\u0113ng H\u00f3u Yi m\u00f9 na terenie prowincji Hubei, kt\u00f3rego wyprawiono na tamten \u015bwiat z instrumentarium godnym prawdziwego arystokraty. W\u015br\u00f3d dzwon\u00f3w br\u0105zowych i kamiennych, rozmaitych cytr, fletni i harmonijek ustnych odkryto tak\u017ce flet z pokrytego lak\u0105 bambusa, wyposa\u017cony w pi\u0119\u0107 krytych palcami otwor\u00f3w oraz bambusow\u0105 p\u0142ytk\u0119 ustnikow\u0105, przymocowan\u0105 woskiem do otworu w zamkni\u0119tym z jednej strony korpusie.<\/p>\n

Podobnie skonstruowane instrumenty, wyrze\u017abione z jednego kawa\u0142ka drewna, ko\u015bci, a nawet kamienia, z sze\u015bcioma albo wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0105 otwor\u00f3w palcowych, czasem z nawierconym dodatkowym otworkiem pokrytym trzcinow\u0105 membran\u0105, jak w s\u0142ynnym z \u201eowadziego\u201d brzmienia chi\u0144skim flecie dizi, <\/em>nap\u0142ywa\u0142y z kupcami do Europy z r\u00f3\u017cnych stron Azji. Z pocz\u0105tku traktowano je wszak\u017ce jako wyj\u0105tkowo rzadk\u0105 i kosztown\u0105 ciekawostk\u0119. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 egzemplarzy trafia\u0142a w r\u0119ce muzyk\u00f3w z teren\u00f3w dzisiejszej Francji i Niemiec. Pierwsza wzmianka o flecie poprzecznym pochodzi z roku 1285 i zachowa\u0142a si\u0119 w wykazie instrument\u00f3w u\u017cywanych przez Adenesa le Roi, minstrela na dworze ksi\u0119cia Brabancji Henryka III. Czas prawdziwej popularno\u015bci flet\u00f3w budowanych na wz\u00f3r azjatyckich \u201edziwol\u0105g\u00f3w\u201d nasta\u0142 dopiero na prze\u0142omie XIV i XV wieku. Instrumenty o wi\u0119kszej menzurze i dono\u015bnym, przenikliwym brzmieniu upowszechni\u0142y si\u0119 w muzyce wojskowej pod nazw\u0105 flet\u00f3w \u201eszwajcarskich\u201d \u2013 od zaci\u0119\u017cnych najemnik\u00f3w z Konfederacji Szwajcarskiej, kt\u00f3rzy u\u017cywali ich jako narz\u0119dzi sygna\u0142owych. Delikatniejsze flety o s\u0142odkiej, ciep\u0142ej barwie i szybkiej artykulacji, \u015bpiewaj\u0105ce niemal ludzkim g\u0142osem, zasili\u0142y zespo\u0142y konsortowe, znalaz\u0142y uznanie w kapelach dworskich i muzyce teatralnej, wci\u0105\u017c jednak nie mia\u0142y wielkich szans wybi\u0107 si\u0119 na solow\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Adenes le Roi \u015bpiewa sw\u00f3j Romans o Kleomadesie<\/em> przed kr\u00f3low\u0105 Blank\u0105 Kastylijsk\u0105. Ilustracja stylizowana na XIII-wieczn\u0105 miniatur\u0119, z ksi\u0105\u017cki Paula Lacroix Science and Literature in The Middle Ages,<\/em> Londyn, 1878<\/p>\n

Prze\u0142om nadszed\u0142 w ko\u0144cu XVII stulecia, kiedy fl\u00fbte traversi\u00e8re <\/em>b\u0105d\u017a te\u017c flauto traverso<\/em> przeszed\u0142 gruntown\u0105 metamorfoz\u0119 konstrukcyjn\u0105, g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 muzyk\u00f3w francuskich. Tradycyjn\u0105 jednocz\u0119\u015bciow\u0105 budow\u0119 instrumentu zast\u0105piono podzia\u0142em na sekcje, u\u0142atwiaj\u0105cym nie tylko zast\u0105pienie uszkodzonych element\u00f3w korpusu nowymi, lecz tak\u017ce przestrojenie instrumentu za pomoc\u0105 cz\u0119\u015bci wymiennych zr\u00f3\u017cnicowanej d\u0142ugo\u015bci, tzw. corps de rechange<\/em>. Zmieni\u0142 si\u0119 kszta\u0142t wn\u0119trza korpusu \u2013 z cylindrycznego na koniczny \u2013 co wp\u0142yn\u0119\u0142o korzystnie na intonacj\u0119 i u\u0142atwi\u0142o gr\u0119 dzi\u0119ki mo\u017cliwo\u015bci zmniejszenia odst\u0119p\u00f3w mi\u0119dzy otworami palcowymi. Pojawi\u0142 si\u0119 dodatkowy otw\u00f3r na stopce, kryty metalow\u0105 klap\u0105, rozwi\u0105zuj\u0105cy problem p\u00f3\u0142krycia sz\u00f3stego otworu przy wydobywaniu d\u017awi\u0119ku dis\/es. Wszystkie te innowacje post\u0119powa\u0142y stopniowo, niemniej do ugruntowania pozycji barokowego fletu poprzecznego jako instrumentu solowego i rozpowszechnienia mody na traverso <\/em>w\u015br\u00f3d kompozytor\u00f3w przyczyni\u0142a si\u0119 rodzina budowniczych Hotteterre, a zw\u0142aszcza Jacques-Martin zwany le Romain, nadworny muzyk Ludwika XIV, pedagog i autor dw\u00f3ch prze\u0142omowych traktat\u00f3w: Principes de la fl\u00fbte traversi\u00e8re, ou fl\u00fbte d\u2019Allemangne, de la fl\u00fbte \u00e0 bec ou fl\u00fbte douce et du hautbois<\/em> (1707) oraz L\u2019art de pr\u00e9luder sur la fl\u00fbte traversi\u00e8re<\/em> (1719).<\/p>\n

Kolejni budowniczowie wprowadzali w\u0142asne innowacje: pary\u017canin Pierre Naust jako pierwszy eksperymentowa\u0142 z konstrukcj\u0105 czterocz\u0119\u015bciow\u0105, rozwini\u0119t\u0105 p\u00f3\u017aniej przez budowniczych niemieckich, mi\u0119dzy innymi Jacoba Dennera z Norymbergi. Wsp\u00f3\u0142czesne kopie instrument\u00f3w brukselczyka Godfridusa Adrianusa Rottenburgha, kt\u00f3ry wyposa\u017ca\u0142 swoje flety czasem a\u017c w siedem corps de rechange<\/em>, nadaj\u0105 si\u0119 doskonale tak\u017ce do wykonawstwa repertuaru wczesnoklasycystycznego. Johann Joachim Quantz, nadworny muzyk i nauczyciel Fryderyka Wielkiego, kt\u00f3ry sam para\u0142 si\u0119 kompozycj\u0105 i gr\u0105 na flecie, do dzi\u015b uchodzi za jedn\u0105 z najwybitniejszych postaci \u201ez\u0142otej ery\u201d traverso. <\/em>Jego podr\u0119cznik Versuch einer Anweisung die Fl\u00f6te traversiere zu spielen <\/em>(1752) jest nie tylko pierwsz\u0105 w historii niemieckiego pi\u015bmiennictwa szko\u0142\u0105 gry na tym instrumencie, ale i bezcennym \u017ar\u00f3d\u0142em informacji o \u00f3wczesnych praktykach wykonawczych.<\/p>\n

Partita a-moll <\/em>BWV 1013 Johanna Sebastiana Bacha \u2013 starszego od Quantza o lat dwana\u015bcie \u2013 sama przez si\u0119 stanowi dow\u00f3d niezwykle dynamicznego rozwoju fletu traverso<\/em>. Zachowana w jednym niedatowanym r\u0119kopisie, sporz\u0105dzonym najprawdopodobniej przez dw\u00f3ch wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z Bachem kopist\u00f3w i zatytu\u0142owanym Solo p. fl\u00fbte traversi\u00e8re par J. S. Bach<\/em>, zdradza znamiona techniki o wiele bardziej zaawansowanej ni\u017c w jego wcze\u015bniejszych kompozycjach z wykorzystaniem fletu poprzecznego, cho\u0107by w V Koncercie brandenburskim<\/em>, powsta\u0142ym oko\u0142o 1720 roku. Analiza znak\u00f3w wodnych manuskryptu sugeruje, \u017ce Partita <\/em>zosta\u0142a napisana najp\u00f3\u017aniej w roku 1724. Pod wzgl\u0119dem czysto technicznym dziel\u0105 j\u0105 wszak\u017ce eony od wspomnianego Koncertu <\/em>BWV 1050.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Jacques-Martin Hotteterre, portret miedziorytniczy z Principes de la fl\u00fbte traversi\u00e8re, ou fl\u00fbte d\u2019Allemangne, de la fl\u00fbte \u00e0 bec ou fl\u00fbte douce et du hautbois, <\/em>1707<\/p>\n

Carl Philipp Emanuel Bach, pi\u0105te dziecko Bacha i drugi z jego syn\u00f3w, kt\u00f3ry do\u017cy\u0142 doros\u0142ego wieku, skomponowa\u0142 swoj\u0105 Sonat\u0119 a-moll<\/em> Wq 132 w 1747 roku, kiedy by\u0142 nadwornym klawesynist\u0105 Fryderyka Wielkiego w Berlinie i Poczdamie. W\u0142adca z upodobaniem zleca\u0142 swoim muzykom pisanie utwor\u00f3w na flet traverso<\/em>, co rodzi uzasadnione podejrzenia, \u017ce Sonata <\/em>powsta\u0142a z my\u015bl\u0105 o wykonaniu jej przez samego Fryderyka. Z drugiej jednak strony \u201eprywatnej\u201d muzyki kr\u00f3lewskiej nie wolno by\u0142o publikowa\u0107 ani gra\u0107 publicznie za jego \u017cycia. Niewykluczone, \u017ce Carl Philipp Emanuel wyda\u0142 j\u0105 potajemnie, sk\u0105din\u0105d dopiero w 1763 roku, szesna\u015bcie lat od czasu powstania. Warto te\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce to jedyny solowy utw\u00f3r na flet poprzeczny, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 drukiem przed \u015bmierci\u0105 tw\u00f3rcy. Je\u015bli Bach uzna\u0142, \u017ce warto zaryzykowa\u0107 gniew chlebodawcy, musia\u0142 mie\u0107 po temu naprawd\u0119 wa\u017cny pow\u00f3d. W samej rzeczy, jego Sonata <\/em>uchodzi do dzi\u015b za jedno z najwi\u0119kszych arcydzie\u0142 XVIII-wiecznej literatury fletowej \u2013 na r\u00f3wni z ojcowsk\u0105 Partit\u0105 <\/em>oraz 12 fantaisies \u00e0 traversi\u00e8re sans basse <\/em>Telemanna.<\/p>\n

Sk\u0105d w tym zestawie Recercada primera <\/em>Diego Ortiza, hiszpa\u0144skiego kompozytora i teoretyka, na prze\u0142omie lat 50. 60. XVI wieku aktywnego na dworze wicekr\u00f3l\u00f3w w Neapolu? Utw\u00f3r opublikowany w Trattado de glosas sobre clausulas y otros generos de puntos en la musica de violones <\/em>z 1553 roku powsta\u0142 przecie\u017c jako cykl o\u015bmiu wariacji na temat w\u0142oskiego basso ostinato, przeznaczonych na wiol\u0119 da gamba. By\u0107 mo\u017ce odpowied\u017a tkwi w samej naturze traverso<\/em>, jak\u017ce pokrewnej \u0142agodnej \u015bpiewno\u015bci gamby: instrumentu, kt\u00f3rym te\u017c mo\u017cna by\u0142o u\u015bpi\u0107 dziecko, uwie\u015b\u0107 kochank\u0119 i op\u0142aka\u0107 najdro\u017cszego ze zmar\u0142ych.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ju\u017c za kilka dni tekst o Viterbo i Festival Barocco Alessandro Stradella w wersji angielskiej, a tymczasem wycieczka w nieco inne rejony: kr\u00f3tkie podsumowanie dziej\u00f3w i pradziej\u00f3w fl\u00fbte traversi\u00e8re wraz z om\u00f3wieniem kilku utwor\u00f3w powsta\u0142ych z my\u015bl\u0105 o tym instrumencie – na marginesie kwietniowego recitalu Agnieszki Gorajskiej w gda\u0144skim Ratuszu, w ramach tegorocznego festiwalu Actus … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-6844","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6844","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6844"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6844\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6852,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6844\/revisions\/6852"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6844"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6844"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6844"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}