{"id":696,"date":"2015-08-21T18:39:01","date_gmt":"2015-08-21T16:39:01","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=696"},"modified":"2022-04-11T21:31:05","modified_gmt":"2022-04-11T19:31:05","slug":"salome-niesmiertelna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=696","title":{"rendered":"Salome nie\u015bmiertelna"},"content":{"rendered":"

Niemiecki re\u017cyser August Everding by\u0142 cz\u0142owiekiem wielu talent\u00f3w. W monachijskich kr\u0119gach teatralnych wymy\u015blono mu dwa, tyle\u017c dowcipne, co wymowne przydomki: „Cleverding” i „Everything”. Re\u017cyserowa\u0142 od Hamburga po Sydney, zahaczaj\u0105c po drodze o najs\u0142ynniejsze sceny \u015bwiata (w 1974 roku zainscenizowa\u0142 legendarnego Tristana <\/em>w Bayreuth pod Carlosem Kleiberem) i mniej znane teatry operowe na obrze\u017cach (w latach osiemdziesi\u0105tych wystawi\u0142 jedyny jak do tej pory pe\u0142ny Ring<\/em> w Warszawie). Dyrektorowa\u0142 w Operze Bawarskiej, w Bayreuth, w Deutsche Oper Berlin i Operze w Zurychu. By\u0142 \u015bwietnym popularyzatorem i animatorem kultury. Na stare lata przeprowadzi\u0142 cykl telewizyjnych wywiad\u00f3w z wybitnymi \u015bpiewakami, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znale\u017ali si\u0119 mi\u0119dzy innymi\u00a0 Gundula Janowitz, Birgit Nilsson, Carlo Bergonzi i Hans Hotter. Oraz pewna dama, kt\u00f3r\u0105 zaprosi\u0142 do studia w 1988 roku. Wysoka, szczup\u0142a, pe\u0142na energii, o d\u017awi\u0119cznym g\u0142osie i fizjonomii zadbanej kobiety w \u015brednim wieku. W ka\u017cdym razie z pozoru m\u0142odsza od gospodarza programu. A tak\u017ce – o co w przypadku Everdinga nie by\u0142o \u0142atwo – bardziej od niego dowcipna i swobodniejsza w kontakcie z publiczno\u015bci\u0105. Po sprawdzeniu kilku szczeg\u00f3\u0142\u00f3w biograficznych wysz\u0142o na jaw, \u017ce ta wystrza\u0142owa babka jest jedena\u015bcie lat starsza od re\u017cysera, kt\u00f3ry w\u00f3wczas liczy\u0142 sobie raptem sze\u015b\u0107dziesi\u0105t wiosen.<\/p>\n

Everding zmar\u0142 w 1999 roku, ledwie przekroczywszy siedemdziesi\u0105tk\u0119. Inge Borkh, urodzona 26 maja 1917 roku (wed\u0142ug niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142, w 1921 roku, ale to ju\u017c doprawdy nie ma wi\u0119kszego znaczenia) zmar\u0142a 26 sierpnia roku 2018. Przysz\u0142a na \u015bwiat jako Ingeborg Simon, w Mannheimie, w rodzinie o \u017cydowskich korzeniach. Z pocz\u0105tku zamierza\u0142a zosta\u0107 aktork\u0105 dramatyczn\u0105, bra\u0142a te\u017c regularne lekcje ta\u0144ca. Studia muzyczne podj\u0119\u0142a za granic\u0105, w Mediolanie, i zadebiutowa\u0142a na scenie ju\u017c po wybuchu wojny, w 1940 roku, na deskach Opery w Lucernie (w mezzosopranowej partii Czipry w Baronie cyga\u0144skim<\/em>). Neutralna Szwajcaria, dok\u0105d rodzinie Simon\u00f3w uda\u0142o si\u0119 zbiec przed nazistowskimi prze\u015bladowaniami, pozosta\u0142a jej domem przez kilkana\u015bcie lat. Prze\u0142om w karierze Inge nadszed\u0142 w 1951 roku, po sensacyjnym wyst\u0119pie w sopranowej roli Magdy Sorel w Konsulu<\/em> Menottiego (Opera Basel), niespe\u0142na rok po prapremierze w Filadelfii, gdzie w posta\u0107 Magdy wcieli\u0142a si\u0119 ameryka\u0144ska \u015bpiewaczka Patricia Neway. Przed Borkh otworzy\u0142y si\u0119 podwoje najwi\u0119kszych teatr\u00f3w \u015bwiata: Staatsoper Wien, londy\u0144skiej Covent Garden, MET, Opery Bawarskiej i San Francisco Opera.<\/p>\n

\"6a00d8341c4e3853ef01676914a588970b\"<\/a><\/p>\n

Inge Borkh. Fot. archiwum Decca.<\/p>\n

\u015awi\u0119ci\u0142a triumfy w sopranowych rolach dramatycznych: jako Medea w operze Cherubiniego, w Beethovenowskim Fideliu, <\/em>w repertuarze w\u0142oskim (Aida, Lady Macbeth, Tosca, Turandot) i w l\u017cejszych partiach Wagnerowskich (Senta, Zyglinda, Freja), nie stroni\u0142a te\u017c od tw\u00f3rczo\u015bci XX-wiecznej (poza wspomnian\u0105 ju\u017c parti\u0105 z Konsula<\/em> \u015bpiewa\u0142a z sukcesem w La voix humaine<\/em> Poulenca, wyst\u0119powa\u0142a w Antigonae<\/em> Orffa, czyli „oprawie muzycznej” do tragedii Sofoklesa w niemieckim przek\u0142adzie H\u00f6lderlina, zbiera\u0142a \u015bwietne recenzje za role w operach Szostakowicza i Brittena). W najintensywniejszym okresie kariery, czyli na prze\u0142omie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, zyska\u0142a jednak szeroki rozg\u0142os jako fenomenalna odtw\u00f3rczyni partii Straussowskich. O jej Elektrze pisano, \u017ce wreszcie ods\u0142ania wszelkie freudowskie podteksty tej postaci. W monachijskiej Kobiecie bez cienia<\/em> pod batut\u0105 Josepha Keilbertha (1964) Dietrichowi Fischer-Dieskau oraz Inge Borkh (Farbiarz i Jego \u017bona) uda\u0142o si\u0119 skutecznie przy\u0107mi\u0107 reszt\u0119 obsady, na czele z Marth\u0105 M\u00f6dl i Jessem Thomasem. Na forach wielbicieli archiwali\u00f3w do dzi\u015b tocz\u0105 si\u0119 \u017cywio\u0142owe spory, w kt\u00f3rym z kompletnych b\u0105d\u017a fragmentarycznych nagra\u0144 Salome<\/em> Borkh wspi\u0119\u0142a si\u0119 na sam szczyt mistrzostwa. W tym z 1951 roku, z Bawarczykami pod dyrekcj\u0105 Keilbertha, kiedy mia\u0142a u boku mi\u0119dzy innymi Hansa Hottera w roli Jokanaana i Maksa Lorenza jako Heroda? W scenie fina\u0142owej zarejestrowanej w po\u0142owie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych pod batut\u0105 Fritza Reinera, z Chicago Symphony Orchestra? W nagraniu przedstawienia z MET z Dimitri Mitropoulosem (1958), kiedy Heroda \u015bpiewa\u0142 Ramon Vinay? A mo\u017ce w s\u0142ynnym nagraniu z 1960 roku, z drezde\u0144sk\u0105 Staatskapelle pod kierunkiem Karla B\u00f6hma, cho\u0107 niekt\u00f3rzy kr\u0119c\u0105 nosem, \u017ce B\u00f6hm nie by\u0142by sob\u0105, gdyby nie poczyni\u0142 do\u015b\u0107 istotnych skr\u00f3t\u00f3w w partyturze? <\/span><\/p>\n

K\u0142opot w tym, \u017ce ma\u0142o kto ju\u017c pami\u0119ta Borkh ze sceny, nagra\u0144 – jak na karier\u0119 tej miary – zostawi\u0142a po sobie stosunkowo niewiele, warto te\u017c mie\u0107 na uwadze, \u017ce jej interpretacje spotyka\u0142y si\u0119 tak\u017ce z niezrozumieniem \u00f3wczesnej krytyki. Pojawia\u0142y si\u0119 komentarze, \u017ce jej g\u0142os jest zbyt lekki do Straussa, sarkano na jej charakterystyczne, „w\u0105skie” i szybkie wibrato na najwy\u017cszych d\u017awi\u0119kach. Jej sztuk\u0119 zapale\u0144cy odkrywaj\u0105 na nowo dopiero dzi\u015b – w zestawieniu z pot\u0119\u017cnymi sopranami, kt\u00f3re bryluj\u0105 na wielkich scenach w ostatnim dziesi\u0119cioleciu, a kt\u00f3rym niedostatki intonacyjne i techniczne zdarza si\u0119 pokrywa\u0107 nadmiarem wokalnej ekspresji. Tymczasem \u015bpiew Borkh pod wzgl\u0119dem warsztatowym by\u0142 bliski niedo\u015bcig\u0142ej doskona\u0142o\u015bci. Maestri\u0119 muzyczn\u0105 \u0142\u0105czy\u0142a ze wspania\u0142ym, wyuczonym we wczesnej m\u0142odo\u015bci rzemios\u0142em aktorskim, i eleganckim, „kocim” ruchem tancerki. By\u0142a pi\u0119kna, mia\u0142a wyrazist\u0105 osobowo\u015b\u0107 i prawdziwy nerw dramatyczny. W swoim podej\u015bciu do postaci okaza\u0142a si\u0119 jednak odwrotno\u015bci\u0105 rasowej operowej divy. Callas pracowa\u0142a nad rol\u0105 tak d\u0142ugo, a\u017c sama „stawa\u0142a si\u0119” Mede\u0105, Violett\u0105 albo Tosk\u0105. Borkh pracowa\u0142a nad rol\u0105 dop\u00f3ty, a\u017c uda\u0142o jej si\u0119 ca\u0142kiem zdystansowa\u0107 wobec swojej bohaterki. Callas w rol\u0119 wchodzi\u0142a, Borkh za ka\u017cdym razem pr\u00f3bowa\u0142a z niej wyj\u015b\u0107.<\/p>\n

Co jednak bardziej istotne, Borkh, przedstawicielka ostatniego w dziejach opery pokolenia sopran\u00f3w, kt\u00f3rych nazwiska \u0142\u0105czy si\u0119 niejako automatycznie z wielkimi rolami Wagnerowskimi i Straussowskimi, nie wpasowa\u0142a si\u0119 w sw\u00f3j czas tak\u017ce pod wzgl\u0119dem czysto brzmieniowych walor\u00f3w swego g\u0142osu. Jej r\u00f3wie\u015bnice – Birgit Nilsson, Astrid Varnay, Martha M\u00f6<\/span>dl – rzuca\u0142y publiczno\u015b\u0107 na kolana \u015bpiewem \u015bwietlistym, ostrym jak skalpel i cz\u0119sto zimnym jak l\u00f3d. Borkh by\u0142a od nich wszystkich kruchsza, bardziej podatna na zranienie, \u017carliwsza. O dziwo, mi\u0119kko\u015b\u0107 i zmys\u0142owo\u015b\u0107 barwy nie sz\u0142a u niej w parze z minoderi\u0105, nie by\u0142a okupiona \u017cadnymi wahni\u0119ciami intonacyjnymi, nie wynika\u0142a z niedostatku wolumenu. Zyskiwa\u0142a za to na sile wyrazu dzi\u0119ki nieskazitelnej dykcji i wywiedzionym z teatru dramatycznego „deklamacyjnym” stylu prowadzenia frazy. Intensywno\u015b\u0107 wynik\u0142ych st\u0105d interpretacji sprawi\u0142a, \u017ce ju\u017c w po\u0142owie ubieg\u0142ego stulecia przylgn\u0119\u0142o do niej okre\u015blenie „\u015bpiewaj\u0105ca aktorka”. Na d\u0142ugo przedtem, nim sta\u0142o si\u0119 obelg\u0105, kt\u00f3r\u0105 kwitowano \u017ca\u0142osne wysi\u0142ki wokalistek zapl\u0105tanych przez przypadek na wielkie sceny operowe.<\/p>\n

A jednak r\u00f3wie\u015bnice czu\u0142y dla niej respekt. Kiedy Astrid Varnay, kt\u00f3ra ju\u017c w 1941 roku zatriumfowa\u0142a w MET sensacyjnym debiutem w partii Zyglindy, postanowi\u0142a w p\u00f3\u017aniejszym okresie kariery zdyskontowa\u0107 swoje ameryka\u0144skie sukcesy w teatrach Europy, agent przestrzeg\u0142 j\u0105 lojalnie: „Nawet nie pr\u00f3buj pcha\u0107 si\u0119 do Monachium. Tam maj\u0105 ju\u017c Borkh. To jest jej scena”. Spr\u00f3bowa\u0142a. I przekona\u0142a si\u0119, \u017ce agent mia\u0142 racj\u0119. Varnay wspomina\u0142a o tym p\u00f3\u017aniej z du\u017c\u0105 sympati\u0105 dla swojej rywalki. By\u0107 mo\u017ce dlatego, \u017ce Borkh kategorycznie odm\u00f3wi\u0142a Wielandowi Wagnerowi, kt\u00f3ry widzia\u0142 w niej idealn\u0105 Brunhild\u0119. Prze\u015bpiewa\u0142a w Bayreuth tylko jeden sezon i ust\u0105pi\u0142a miejsca Varnay i M\u00f6<\/span>dl. To by\u0142a ich scena.<\/p>\n