{"id":6960,"date":"2022-10-29T12:42:02","date_gmt":"2022-10-29T10:42:02","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6960"},"modified":"2022-10-29T12:42:02","modified_gmt":"2022-10-29T10:42:02","slug":"zatapiajac-obrzedy-dawnej-niewinnosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6960","title":{"rendered":"Zatapiaj\u0105c obrz\u0119dy dawnej niewinno\u015bci"},"content":{"rendered":"

\u201eIstnieje atmosfera zawieszonej w powietrzu zagadkowo\u015bci, czego\u015b niewidzialnego, a przecie\u017c mo\u017cliwego do zobaczenia innym wzrokiem, kt\u00f3rym obdarzeni s\u0105 jedynie wtajemniczeni? Istnieje na pewno, wiem o tym od pisarzy usi\u0142uj\u0105cych opisa\u0107 \u00abinny wzrok\u00bb, wra\u017cliwych na\u0144 w spos\u00f3b wyj\u0105tkowy, jak cho\u0107by Henry James w Obrocie \u015bruby<\/em>\u201d \u2013 zastanawia si\u0119 narrator Cmentarza Po\u0142udnia<\/em>, \u201eopowiadania otwartego\u201d Gustawa Herlinga-Grudzi\u0144skiego, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie w tym tek\u015bcie z 1991 roku zaproponowa\u0142 now\u0105 polsk\u0105 wersj\u0119 tytu\u0142u noweli Henry\u2019ego Jamesa The Turn of the Screw<\/em>. W por\u00f3wnaniu z tym prostym rozwi\u0105zaniem inne t\u0142umaczenia, klasyczne W kleszczach l\u0119ku <\/em>Witolda Pospiesza\u0142y z 1959 roku i Dokr\u0119canie \u015bruby<\/em> Jacka Dehnela z roku 2015, wydaj\u0105 si\u0119 mniej fortunne. Pierwsze tr\u0105ci horrorem klasy B, cho\u0107 w gruncie rzeczy oddaje nastr\u00f3j Jamesowskiej prozy. Drugie jest myl\u0105ce, przywo\u0142uje bowiem skojarzenia z zadomowionym w polszczy\u017anie idiomem, kt\u00f3ry oznacza zwi\u0119kszenie presji b\u0105d\u017a rygor\u00f3w. Do propozycji Herlinga-Grudzi\u0144skiego, kt\u00f3r\u0105 wkr\u00f3tce potem podchwyci\u0142 te\u017c Piotr Kami\u0144ski, wr\u00f3ci\u0142a Barbara Kope\u0107-Umiastowska, w przek\u0142adzie opublikowanym mi\u0119dzy innymi przez PIW w zbiorze Historie drobnoziarniste <\/em>(2019).<\/p>\n

Trudno orzec, czy to wersja ostateczna, pozwoli\u0142a jednak t\u0142umaczce w miar\u0119 dos\u0142ownie odda\u0107 wyja\u015bnienie narratora, kt\u00f3re pojawiaj\u0105 si\u0119 na samym pocz\u0105tku noweli: \u201eZgadzam si\u0119 w zupe\u0142no\u015bci (\u2026), \u017ce nawiedzenie ma\u0142ego ch\u0142opca, dziecka w tak niedojrza\u0142ym wieku, nadaje owej historii szczeg\u00f3lny wyraz. Lecz nie po raz pierwszy s\u0142ysz\u0119 o tego rodzaju uroczym zdarzeniu z udzia\u0142em dziecka. Je\u017celi jedno dziecko przykr\u0119ca \u015brub\u0119 efektu o kolejny obr\u00f3t, to co powiecie na\u00a0 d w \u00f3 j k \u0119\u00a0 dzieci\u2026? Powiemy oczywi\u015bcie \u2013 zawo\u0142a\u0142 kto\u015b \u2013 \u017ce dwoje dzieci to dwa obroty! A tak\u017ce, \u017ce chcemy o tym us\u0142ysze\u0107!\u201d.<\/p>\n

Wyja\u015bnienie to nie wyja\u015bnia jednak wszystkiego. Tytu\u0142 noweli Jamesa jest bowiem r\u00f3wnie otwarty, jak ona sama. Po pierwsze chodzi o wzniesienie narracji na wy\u017cszy poziom, o niespodziewany obr\u00f3t spraw, kt\u00f3ry straszn\u0105 opowie\u015b\u0107 uczyni jeszcze straszniejsz\u0105 \u2013 co trafnie, cho\u0107 niezbyt zr\u0119cznie uchwyci\u0142 w swej adaptacji Pospiesza\u0142a. Po drugie, o nieub\u0142agan\u0105 machin\u0119 opowie\u015bci, kt\u00f3ra z ka\u017cdym obrotem \u015bruby, niczym w dawnym narz\u0119dziu tortur, pot\u0119guje cierpienie ofiary i stawia j\u0105 w coraz rozpaczliwszej sytuacji \u2013 na co zapewne zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 Dehnel, gubi\u0105c jednak po drodze wieloznaczno\u015b\u0107 tytu\u0142u. Trudno te\u017c oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce operatorem tej przera\u017caj\u0105cej machiny by\u0142 sam Henry James, a instrukcj\u0119 jej obs\u0142ugi zabra\u0142 ze sob\u0105 do grobu, o czym \u015bwiadcz\u0105 niezliczone, cz\u0119sto wzajemnie sprzeczne interpretacje noweli. Autor osi\u0105gn\u0105\u0142 sw\u00f3j cel \u2013 przerazi\u0142 czytelnika i nie przyni\u00f3s\u0142 mu ulgi w postaci logicznej i racjonalnej wyk\u0142adni opisanych przez siebie zdarze\u0144.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Peter Pears i Benjamin Britten przed Crag House, domem kompozytora w Aldeburghu, rok 1954<\/p>\n

Niewykluczone, \u017ce kluczem do zrozumienia The Turn of the Screw<\/em> jest to, co w noweli nie zosta\u0142o opisane ani wypowiedziane. Bez tego nie spos\u00f3b rozstrzygn\u0105\u0107, czy mamy do czynienia z opowie\u015bci\u0105 grozy, czy te\u017c szersz\u0105 metafor\u0105. A je\u015bli metafor\u0105, to czego? Szale\u0144stwa? Potrzeby kontroli? Seksualnej frustracji? Czy duchy istniej\u0105 \u201enaprawd\u0119\u201d, czy s\u0105 tylko wytworem neurotycznej wyobra\u017ani bohater\u00f3w? Czy Quint i Miles to dwa oblicza tej samej postaci? Czy panna Jessel jest to\u017csama z Flor\u0105? Henry James sugeruje we wst\u0119pie, \u017ce najwi\u0119ksz\u0105 zalet\u0105 tej historii jest mo\u017cliwo\u015b\u0107 przedstawienia \u015bwiata, w kt\u00f3rym prawdziwe s\u0105 tylko nasze wyobra\u017cenia. Czytelnicy si\u0119gaj\u0105 po arcydzie\u0142o Jamesa od przesz\u0142o stu lat. \u017beby je wreszcie poj\u0105\u0107 i przesta\u0107 si\u0119 ba\u0107, albo przeciwnie \u2013 by zgubi\u0107 si\u0119 na dobre w labiryncie zdarze\u0144 i odurzy\u0107 ich groz\u0105 jak narkotykiem.<\/p>\n

Britten potrzebowa\u0142 silnego impulsu do dzia\u0142ania po lodowatym przyj\u0119ciu Gloriany <\/em>w 1953 roku, zw\u0142aszcza \u017ce mniej wi\u0119cej w tym samym czasie otrzyma\u0142 zam\u00f3wienie na now\u0105 oper\u0119 od Biennale w Wenecji. Temat, jak p\u00f3\u017aniej wyzna\u0142, \u201enajbli\u017cszy jego sercu\u201d, wybra\u0142 wsp\u00f3lnie z Myfanwy Piper, \u017con\u0105 swego d\u0142ugoletniego przyjaciela, malarza, grafika i scenografa Johna Pipera. Tak zacz\u0119\u0142a si\u0119 ich wsp\u00f3\u0142praca, kt\u00f3ra zaowocowa\u0142a jeszcze jedn\u0105 adaptacj\u0105 prozy Jamesa (Owen Wingrave<\/em>) i osi\u0105gn\u0119\u0142a kulminacj\u0119 w ostatnim arcydziele operowym Brittena, \u015amierci w Wenecji<\/em>.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

John Piper, Britten, Pears, David Hemmings, Olive Dyer i Myfanwy Piper w przerwie pr\u00f3b do weneckiej prapremiery The Turn of the Screw. <\/em>Fot. Erich Auerbach<\/p>\n

Libretto \u2013 konsultowane z Piper g\u0142\u00f3wnie przez telefon \u2013 oraz partytura The Turn of the Screw <\/em>powsta\u0142y w rekordowo kr\u00f3tkim czasie. Premiera na deskach weneckiej La Fenice odby\u0142a si\u0119 14 wrze\u015bnia 1954 roku pod batut\u0105 kompozytora i zako\u0144czy\u0142a ogromnym sukcesem, do kt\u00f3rego niew\u0105tpliwie przyczyni\u0142 si\u0119 fenomenalny odtw\u00f3rca roli Milesa: trzynastoletni sopranista David Hemmings, ulubieniec Brittena od czasu wyst\u0119pu w partii tytu\u0142owej na prapremierze Ma\u0142ego kominiarczyka<\/em>, potem za\u015b jedna z ikon \u015bwiatowego kina, aktor znany mi\u0119dzy innymi z Powi\u0119kszenia <\/em>Antonioniego i Szar\u017cy lekkiej brygady <\/em>Richardsona. Za tryumfem w Wenecji posz\u0142a pa\u017adziernikowa inscenizacja w londy\u0144skiej Sadler\u2019s Wells Opera. Trzy lata p\u00f3\u017aniej The Turn of the Screw <\/em>dotar\u0142 za Ocean, dzi\u015b jest najcz\u0119\u015bciej wystawian\u0105 oper\u0105 angloj\u0119zyczn\u0105 po Dydonie i Eneaszu <\/em>Purcella.<\/p>\n

Nie by\u0142a to ani pierwsza, ani ostatnia adaptacja sceniczna noweli Jamesa. Cztery lata przed premier\u0105 utworu Brittena jednym z wi\u0119kszych wydarze\u0144 nowojorskiego sezonu okaza\u0142a si\u0119 sztuka The Innocents <\/em>Williama Archibalda, kt\u00f3ra z czasem doczeka\u0142a si\u0119 wersji filmowej. Nikomu jednak nie uda\u0142o si\u0119 tak skutecznie odda\u0107 towarzysz\u0105cej noweli atmosfery strachu, niepewno\u015bci i utraty poczucia bezpiecze\u0144stwa, jak uczynili to Piper z Brittenem \u2013 i to mimo licznych odst\u0119pstw od pierwowzoru, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o oczywistej konieczno\u015bci \u201edopowiedzenia\u201d pewnych w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re w prozie czytanej mog\u0105 pozosta\u0107 otwarte. Troje narrator\u00f3w z orygina\u0142u zast\u0105pi\u0142 jeden, pokr\u00f3tce wprowadzaj\u0105cy s\u0142uchaczy w akcj\u0119 w Prologu (pierwszym wykonawc\u0105 tej tenorowej partii by\u0142 Peter Pears). Zjawy przem\u00f3wi\u0142y w operze g\u0142osem nieobecnym w noweli (dotyczy to mi\u0119dzy innymi z\u0142owieszczego dialogu Quinta i panny Jessel na pocz\u0105tku II aktu). Zaadaptowany i rozbudowany tekst Jamesa librecistka uzupe\u0142ni\u0142a materia\u0142em zaczerpni\u0119tym z innych \u017ar\u00f3de\u0142: s\u0142owami piosenek dzieci\u0119cych; mnemotechnicznym wierszykiem do nauki gramatyki \u0142aci\u0144skiej, kt\u00f3ry staje si\u0119 podstaw\u0105 onirycznej, rozdzieraj\u0105cej serce arii-piosenki Milesa; nawracaj\u0105c\u0105 fraz\u0105 o zatapianiu obrz\u0119d\u00f3w dawnej niewinno\u015bci, zaczerpni\u0119t\u0105 z wiersza Drugie przyj\u015bcie <\/em>Williama Butlera Yeatsa.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Peter Pears (Quint) i David Hemmings (Miles). La Fenice, 14 wrze\u015bnia 1954. Fot. Corbis<\/p>\n

G\u0142\u00f3wn\u0105 d\u017awigni\u0105 mechanizmu \u015brubowego, kt\u00f3ry raz po raz wznosi odbiorc\u00f3w na coraz wy\u017cszy poziom grozy, jest jednak muzyka Brittena, kt\u00f3ry mimo niewielkiej obsady dzie\u0142a (siedmioro \u015bpiewak\u00f3w i trzynastoosobowy zesp\u00f3\u0142 instrumentalny) stworzy\u0142 jedn\u0105 z najbardziej skomplikowanych partytur w swoim dorobku. Fundamentem ca\u0142o\u015bci jest dwunastod\u017awi\u0119kowy temat \u015bruby, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 po raz pierwszy w Prologu, po czym w kolejnych pi\u0119tnastu wariacjach sugeruje jej bezlitosne obroty. Wtedy w\u0142a\u015bnie wychodzi na jaw z\u0142udne podobie\u0144stwo tematu do szeregu dodekafonicznego: w rzeczywisto\u015bci ka\u017cda wariacja d\u0105\u017cy w stron\u0119 okre\u015blonego centrum tonalnego. Nastr\u00f3j grozy pot\u0119guj\u0105 mistrzowsko wykorzystane walory kolorystyczne instrument\u00f3w: ro\u017cka angielskiego w upiornej piosence Milesa, celesty skojarzonej z demonicznym Quintem, widmowej harfy, \u0142kaj\u0105cej w tle ostatniej rozmowy Guwernantki z pani\u0105 Grose. To w\u0142a\u015bnie Guwernantka okazuje si\u0119 najlepiej skonstruowan\u0105 i najg\u0142\u0119bsz\u0105 psychologicznie spo\u015br\u00f3d wszystkich postaci kobiecych w operach Brittena, a jej ko\u0142ysanka dla martwego Milesa, w kt\u00f3rej rozpacz walczy o lepsze z wyrzutami sumienia, ko\u0144czy dzie\u0142o akcentem bodaj dobitniejszym ni\u017c fina\u0142owy monolog kapitana Vere\u2019a z Billy\u2019ego Budda<\/em>.<\/p>\n

\u201eM\u0142odziutki bohater Obrotu \u015bruby<\/em> umiera co prawda w ramionach guwernantki, ale to nie jest epilog opowiadania. Pozostaje w nim dalej co\u015b, czego nie da si\u0119 (i nie trzeba) zdefiniowa\u0107, co\u015b niesko\u0144czonego, niedomkni\u0119tego na zawsze\u201d, pisa\u0142 Herling-Grudzi\u0144ski o noweli Jamesa. Niedomkni\u0119te, otwarte na zawsze pozostaje te\u017c arcydzie\u0142o Brittena, a z jakiej przyczyny, tego nie da si\u0119 zdefiniowa\u0107. I na szcz\u0119\u015bcie nie trzeba.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eIstnieje atmosfera zawieszonej w powietrzu zagadkowo\u015bci, czego\u015b niewidzialnego, a przecie\u017c mo\u017cliwego do zobaczenia innym wzrokiem, kt\u00f3rym obdarzeni s\u0105 jedynie wtajemniczeni? Istnieje na pewno, wiem o tym od pisarzy usi\u0142uj\u0105cych opisa\u0107 \u00abinny wzrok\u00bb, wra\u017cliwych na\u0144 w spos\u00f3b wyj\u0105tkowy, jak cho\u0107by Henry James w Obrocie \u015bruby\u201d \u2013 zastanawia si\u0119 narrator Cmentarza Po\u0142udnia, \u201eopowiadania otwartego\u201d Gustawa Herlinga-Grudzi\u0144skiego, kt\u00f3ry … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-6960","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6960","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6960"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6960\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6966,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6960\/revisions\/6966"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6960"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6960"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6960"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}