{"id":6983,"date":"2022-11-13T12:19:42","date_gmt":"2022-11-13T11:19:42","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6983"},"modified":"2022-11-13T12:19:42","modified_gmt":"2022-11-13T11:19:42","slug":"w-samo-serce-dzwonu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=6983","title":{"rendered":"W samo serce dzwonu"},"content":{"rendered":"

Za kilka dni kilka impresji z Londynu, a tymczasem, niespe\u0142na miesi\u0105c przed bo\u017conarodzeniow\u0105 ods\u0142on\u0105 festiwalu Actus Humanus, wr\u00f3\u0107my na chwil\u0119 pami\u0119ci\u0105 do wydarze\u0144 ods\u0142ony wielkanocnej. W grudniu te\u017c zabrzmi carillon w Ratuszu przy D\u0142ugiej – a zatem s\u0142\u00f3w par\u0119 o historii tego niezwyk\u0142ego instrumentu, na kt\u00f3rym 16 kwietnia Ma\u0142gorzata Fiebig gra\u0142a transkrypcje utwor\u00f3w Bacha.<\/p>\n

***<\/p>\n

O carillonach w Brugii i Antwerpii uk\u0142adali wiersze Henry Wadsworth Longfellow, mistrz liryki kontemplacyjnej, zwany kr\u00f3lem poezji ameryka\u0144skiej, oraz m\u0142odszy od niego o pokolenie Dante Gabriel Rossetti, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel londy\u0144skiego Bractwa Prerafaelit\u00f3w. \u015acie\u017cki, jakimi d\u017awi\u0119k carillonu w\u0119druje w g\u0142\u0105b ludzkiej duszy, analizowa\u0142 w swych esejach i pismach filozoficznych mistyk i ezoteryk Richard Rose, niedosz\u0142y ksi\u0105dz z Wirginii Zachodniej, kt\u00f3ry pod wp\u0142ywem tragicznych do\u015bwiadcze\u0144 wojennych dozna\u0142 prze\u0142omu i zacz\u0105\u0142 g\u0142osi\u0107 ide\u0119 \u201eodwrotu od nieprawdy\u201d dogmatu i \u015blepej wiary wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata.<\/p>\n

Dla nieobeznanych z tradycj\u0105 tego niezwyk\u0142ego instrumentu, kt\u00f3ry blaskiem swej pierwszej \u015bwietno\u015bci zaja\u015bnia\u0142 na obszarze historycznych Niderland\u00f3w \u2013 od Pikardii po Fryzj\u0119 Wschodni\u0105, od Morza P\u00f3\u0142nocnego po nadmozelski Trewir \u2013 wszystko okryte jest mgie\u0142k\u0105 tajemnicy. W\u0105tpliwo\u015bci wzbudza ju\u017c sama \u015bpiewna nazwa, czasem spolszczana na karylion, wywodz\u0105ca si\u0119 od starofrancuskiego s\u0142owa quarregon<\/em>, dos\u0142ownie \u201epo czterokro\u0107\u201d, co odnosi\u0142o si\u0119 zapewne do techniki gry, nie za\u015b do faktycznej liczby dzwon\u00f3w w zestawie. Gor\u0105ce dyskusje wzbudza te\u017c \u201erodzime\u201d okre\u015blenie beiaard<\/em>, cho\u0107 j\u0119zykoznawcy sk\u0142aniaj\u0105 si\u0119 raczej ku etymologii prowadz\u0105cej do czasownika \u015brednioniderlandzkiego, kt\u00f3ry znaczy\u0142 po prostu \u201euderza\u0107\u201d. Najcelniejszy, niemiecki termin Glockenspiel<\/em> (\u201egra dzwon\u00f3w\u201d) wprowadza pewne zamieszanie, wi\u0119kszo\u015bci muzyk\u00f3w i meloman\u00f3w kojarzy si\u0119 bowiem z dzwonkami orkiestrowymi.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Najstarsza znana ilustracja z przedstawieniem carillonu: Angelo Roccha, De campanis commentarius, <\/em>Rzym, 1612<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142czesny carillon, wyposa\u017cony w dwie klawiatury \u2013 manua\u0142ow\u0105, zestawion\u0105 z ko\u0142k\u00f3w po\u0142\u0105czonych ci\u0119g\u0142ami z sercami dzwon\u00f3w, na kt\u00f3rej gra si\u0119 palcami lub pi\u0119\u015bciami, oraz no\u017cn\u0105 klawiatur\u0119 peda\u0142ow\u0105 \u2013 ma do\u015b\u0107 skomplikowany rodow\u00f3d. Dzi\u0119ki post\u0119pom sztuki ludwisarskiej pierwsze zestawy dzwon\u00f3w o okre\u015blonej wysoko\u015bci d\u017awi\u0119ku zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 w Europie ju\u017c na prze\u0142omie XI i XII wieku. Uruchamiane r\u0119cznie, informowa\u0142y mieszka\u0144c\u00f3w nie tylko o zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwach, ale te\u017c o porze dnia i niespodziewanych zdarzeniach losowych, zwiastuj\u0105c po\u017cary, nadej\u015bcie zarazy i wybuch wojny. W XIV stuleciu upowszechni\u0142y si\u0119 zestawy zautomatyzowane, daj\u0105c pocz\u0105tek \u201ebij\u0105cym godziny\u201d zegarom wie\u017cowym. Prymitywne XV-wieczne mechanizmy kurantowe umo\u017cliwi\u0142y odgrywanie na dzwonach pro\u015bciutkich kilkud\u017awi\u0119kowych melodii.<\/p>\n

Mniej wi\u0119cej w tym samym czasie pewien dzwonnik z flamandzkiej Dunkierki wpad\u0142 na pomys\u0142, \u017ceby \u201eucz\u0142owieczy\u0107\u201d muzykowanie na dzwonach i snu\u0107 melodi\u0119, uderzaj\u0105c w nie drewnianym m\u0142otkiem. St\u0105d pozosta\u0142 ju\u017c tylko krok do wynalazku pierwszej klawiatury. Najdawniejsza wzmianka na ten temat pochodzi z ksi\u0105g miejskich Antwerpii i dotyczy nieistniej\u0105cego ju\u017c opactwa \u015bw. Micha\u0142a, gdzie w przeddzie\u0144 nowego roku 1482 niejaki Eliseus mia\u0142 zagra\u0107 na zestawie dzwon\u00f3w wyposa\u017conych w system \u201elin i ko\u0142k\u00f3w\u201d. Wci\u0105\u017c jeszcze prymitywne instrumenty zacz\u0119\u0142y wyrasta\u0107 niczym grzyby po deszczu we wzbogaconych na zamorskim handlu Niderlandach. Cenione jako symbol presti\u017cu i zamo\u017cno\u015bci mieszcza\u0144skiej wsp\u00f3lnoty, podlega\u0142y sukcesywnym udoskonaleniom technicznym i konstrukcyjnym. Pierwszy \u201eprawdziwy\u201d carillon wyszed\u0142 z pracowni ludwisarskiej braci Pietera i Fran\u00e7ois Hemony, kt\u00f3rzy w 1644 roku odlali zestaw 19 dzwon\u00f3w dla wie\u017cy miejskiej Wijnhuistoren w Zutphen. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej zam\u00f3wienia posypa\u0142y si\u0119 jak z r\u0119kawa i pod koniec XVII wieku niemal ka\u017cde niderlandzkie miasteczko mog\u0142o si\u0119 pochwali\u0107 przynajmniej dwuoktawowym instrumentem.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Carillon w gda\u0144skim Ratuszu, rok 1928. Fot. gedanopedia.pl<\/p>\n

Zmierzch carillonu nadszed\u0142 z wybuchem rewolucji w Brabancji, p\u00f3\u017aniejszej rewolucji francuskiej i proklamacj\u0105 I Republiki. Dzwony ocala\u0142e z po\u017cogi przetopiono na bro\u0144. Zachowane nietkni\u0119te instrumenty posz\u0142y w zapomnienie \u2013 nie przystaj\u0105c do wymog\u00f3w romantycznego stylu ani strojem, ani estetyk\u0105 d\u017awi\u0119ku. Zabrak\u0142o kompetentnych ludwisarzy, wykonawc\u00f3w i kompozytor\u00f3w. Niespodziewane odrodzenie nast\u0105pi\u0142o dopiero w ostatniej dekadzie XIX wieku, z czasem paradoksalnie utwierdzone ogromem zniszcze\u0144 podczas obydwu wojen \u015bwiatowych i tym wi\u0119ksz\u0105 determinacj\u0105 zapale\u0144c\u00f3w, \u017ceby zapobiec wymazaniu tej wspania\u0142ej tradycji z muzycznej mapy Europy. W po\u0142owie ubieg\u0142ego stulecia popularno\u015b\u0107 carillonu dotar\u0142a za Ocean. Wci\u0105\u017c jednak ostoj\u0105 znawc\u00f3w, teoretyk\u00f3w i wirtuoz\u00f3w carillonu jest historyczny region Niderland\u00f3w: Holandia, Belgia, p\u00f3\u0142noc Niemiec i Francji, gdzie przetrwa\u0142y nie tylko instrumenty, ale i duma z cudem ocalonego dziedzictwa. Z nauk i do\u015bwiadcze\u0144 tamtejszych carillonist\u00f3w korzystaj\u0105 muzycy na ca\u0142ym \u015bwiecie, tak\u017ce w Polsce.<\/p>\n

Jednym z nich jest Holender Arie Abbenes, absolwent Kr\u00f3lewskiej Szko\u0142y Carillonowej w belgijskim Mechelen \u2013 wirtuoz, kt\u00f3rego obszerny repertuar obejmuje zar\u00f3wno utwory Bacha, zespo\u0142u Pink Floyd, jak i wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 muzyk\u0119 pisan\u0105 na carillon, w tym kompozycje dedykowane mu m.in. przez Louisa Andriessena i Maurizia Kagla. Opracowany przez niego Bachowski Koncert d-moll <\/em>BWV 974 jest zapewne klawiszow\u0105 wersj\u0105 Koncertu obojowego d-moll<\/em> Alessandra Marcella, cho\u0107 w XIX stuleciu opublikowano go jako transkrypcj\u0119 jednego z koncert\u00f3w Vivaldiego, potem za\u015b pr\u00f3bowano przypisa\u0107 autorstwo pierwowzoru Benedettowi, bratu Alessandra. R\u00f3wnie ciekawe s\u0105 historie utwor\u00f3w opracowanych na carillon przez Bernarda Winsemiusa, kt\u00f3ry studiowa\u0142 gr\u0119 na tym instrumencie w Holenderskiej Szkole Carillonowej w Amersfoort pod Utrechtem. Zamieszczone w Orgelb\u00fcchlein <\/em>i pochodz\u0105ce z czas\u00f3w weimarskich preludium BWV 622 jest kunsztown\u0105 organow\u0105 parafraz\u0105 lutera\u0144skiego hymnu pasyjnego O Mensch, bewein\u2019 dein\u2019 S\u00fcnde gro\u00df <\/em>z tekstem norymberskiego kantora Sebalda Heydena, ojca nowo\u017cytnej muzykologii. Preludium Erbarm dich mein, o Herre Gott<\/em> BWV 721, zdaniem niekt\u00f3rych badaczy, niepewnego autorstwa, by\u0142oby bowiem jedynym w tw\u00f3rczo\u015bci Bacha, kt\u00f3re nie zdradza cho\u0107by \u015blad\u00f3w pracy kontrapunktycznej, jest opracowaniem Psalmu 51 w lu\u017anym przek\u0142adzie Erharda Hegenwalda, jednego z wa\u017cniejszych pisarzy Reformacji. Herzlich tut mich verlangen<\/em> BWV 727 powsta\u0142o z kolei na kanwie niezwykle w owym czasie popularnej modlitwy o lekk\u0105 \u015bmier\u0107, autorstwa niemieckiego teologa i hymnisty Christopha Knolla.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

„Cmentarzysko” dzwon\u00f3w w Hamburgu, rok 1947. Fot. Bundesarchiv<\/p>\n

Transkrypcje fragment\u00f3w Matth\u00e4us-Passion<\/em> BWV 244 wysz\u0142y spod pi\u00f3ra dw\u00f3ch innych Holendr\u00f3w \u2013 \u00a0zmar\u0142ego w 2018 roku Jaapa van der Ende, carillonisty i honorowego obywatela miasta Gouda, oraz Henry\u2019ego Groena, ucznia Winsemiusa \u2013 a tak\u017ce ameryka\u0144skiego kompozytora, organisty i wirtuoza carillonu Johna Courtera. Wystarczy cho\u0107 raz us\u0142ysze\u0107 to arcydzie\u0142o, <\/em>by rozpozna\u0107 w Bachu mistrza, kt\u00f3ry g\u0142osi\u0142 mow\u0105 d\u017awi\u0119k\u00f3w sprawy wielkie, zadawa\u0142 kontrapunktem pytania, kt\u00f3re wstrz\u0105sa\u0142y sumieniem wsp\u00f3lnoty. Pasja Mateuszowa <\/em>zniewala pi\u0119knem arii, nawi\u0105zuj\u0105cych do neapolita\u0144skich wzorc\u00f3w operowej arii da capo, wzbudza podziw mistrzostwem retoryki i wyczuciem narracji, w kt\u00f3rej wyk\u0142ad nauki Ko\u015bcio\u0142a przeplata si\u0119 z nabo\u017cn\u0105 zadum\u0105 i szczero\u015bci\u0105 gwa\u0142townych emocji. Obydwie Bachowskie kompozycje pasyjne pochodz\u0105 z p\u00f3\u017anego okresu jego tw\u00f3rczo\u015bci, po obj\u0119ciu posady kantora lipskiego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Tomasza w 1723 roku. O ile jednak w Pasji Janowej<\/em> punkt wyj\u015bcia stanowi\u0142a proza biblijna, o tyle w Matth\u00e4us-Passion<\/em> architektonika muzyczna skupia si\u0119 wok\u00f3\u0142 madryga\u0142owych wierszy Picandra, kt\u00f3re przerywaj\u0105 b\u0105d\u017a dopowiadaj\u0105 narracj\u0119 ewangelii chwilami kontemplacyjnej zadumy nad poszczeg\u00f3lnymi scenami M\u0119ki Pa\u0144skiej. Refleksja \u0142\u0105czy si\u0119 p\u0142ynnie z teologiczn\u0105 interpretacj\u0105 Pisma \u2013 wskazuje na odkupie\u0144czy charakter cierpienia Jezusa i pozwala wsp\u00f3lnocie wsp\u00f3\u0142cierpie\u0107 ze Zbawicielem.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem muzycznym Pasja Mateuszowa<\/em> jest podsumowaniem wszelkich uprawianych w\u00f3wczas form, zar\u00f3wno \u015bwieckich, jak religijnych: to samo dotyczy wykorzystanych przez Bacha technik kompozytorskich. Charakterystyczne dla muzyki ko\u015bcielnej u\u017cycie cantus firmus <\/em>oraz wyrafinowanych fakturalnie ch\u00f3r\u00f3w \u0142\u0105czy si\u0119 p\u0142ynnie z bogactwem melodycznym i harmonicznym arii. Trudno nawet nazwa\u0107 ten utw\u00f3r teatrem muzycznym: to wyrafinowana, retoryczna gra napi\u0119\u0107, kt\u00f3re nie zostan\u0105 roz\u0142adowane nawet w ko\u0144cowym ch\u00f3rze Wir setzen uns mit Tr\u00e4nen nieder<\/em>. Tym bardziej w wersji opracowanej na carillon, o kt\u00f3rym Rossetti pisa\u0142 w wierszu z Brugii: gdzie ziemia by\u0142a szara, niebo by\u0142o bia\u0142e, a on czu\u0142 brzmienie instrumentu ka\u017cd\u0105 kom\u00f3rk\u0105 cia\u0142a.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Za kilka dni kilka impresji z Londynu, a tymczasem, niespe\u0142na miesi\u0105c przed bo\u017conarodzeniow\u0105 ods\u0142on\u0105 festiwalu Actus Humanus, wr\u00f3\u0107my na chwil\u0119 pami\u0119ci\u0105 do wydarze\u0144 ods\u0142ony wielkanocnej. W grudniu te\u017c zabrzmi carillon w Ratuszu przy D\u0142ugiej – a zatem s\u0142\u00f3w par\u0119 o historii tego niezwyk\u0142ego instrumentu, na kt\u00f3rym 16 kwietnia Ma\u0142gorzata Fiebig gra\u0142a transkrypcje utwor\u00f3w Bacha. *** … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-6983","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6983","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6983"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6983\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6988,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6983\/revisions\/6988"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6983"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6983"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6983"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}