{"id":7019,"date":"2022-12-05T01:08:00","date_gmt":"2022-12-05T00:08:00","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7019"},"modified":"2022-12-06T12:18:27","modified_gmt":"2022-12-06T11:18:27","slug":"dwaj-ojcowie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7019","title":{"rendered":"Dwaj ojcowie"},"content":{"rendered":"

Idzie zima, a Upi\u00f3r jako\u015b nie ucieka na Po\u0142udnie – wr\u0119cz przeciwnie, w te d\u0142ugie i ciemne miesi\u0105ce b\u0119dzie w\u0119drowa\u0142 przede wszystkim po P\u00f3\u0142nocy i o wszystkim sumiennie doniesie, ale najpierw przypomni, \u017ce ju\u017c 7 grudnia w Gda\u0144sku rozpocznie si\u0119 kolejny festiwal Actus Humanus. I ju\u017c pierwszego dnia, na wieczornym koncercie w Centrum \u015bw. Jana us\u0142yszymy Caf\u00e9 Zimmermann pod dyrekcj\u0105 Pabla Valettiego, tenora Raphaela H\u00f6hna oraz go\u015bcinnie wyst\u0119puj\u0105c\u0105 z zespo\u0142em skrzypaczk\u0119 Mart\u0119 Korbel z Cohaere Ensemble i cz\u0142onk\u00f3w Akademickiego Ch\u00f3ru Uniwersytetu Gda\u0144skiego – w programie, o kt\u00f3rym pisz\u0119 do ksi\u0105\u017cki programowej AH, podobnie jak o wszystkich pozosta\u0142ych wydarzeniach festiwalu. Koncerty najbli\u017csze mojemu sercu b\u0119d\u0119 anonsowa\u0107 na bie\u017c\u0105co, na ca\u0142\u0105 imprez\u0119 ju\u017c teraz serdecznie zapraszam, bo w tej ods\u0142onie b\u0119dzie si\u0119 wyj\u0105tkowo ciekawie dzia\u0142o. Przybywajcie!<\/p>\n

***<\/p>\n

W\u0142a\u015bciwie byli r\u00f3wie\u015bnikami. Johann Sebastian Bach przyszed\u0142 na \u015bwiat w 1685 roku w Eisenach, jako ostatnie dziecko miejskiego muzyka Johanna Ambrosiusa i Marii Elisabeth L\u00e4mmerhirt, c\u00f3rki erfurckiego ku\u015bnierza i stangreta. Johann Friedrich Fasch urodzi\u0142 si\u0119 trzy lata p\u00f3\u017aniej w Buttelstedt niedaleko Weimaru: by\u0142 pierwszym dzieckiem ze zwi\u0105zku Friedricha Georga, dyrektora miejscowej szko\u0142y, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce potem zosta\u0142 nauczycielem i kantorem gimnazjum w Schleusingen, oraz c\u00f3rki pastora Sophii Wegerig. Obydwaj stracili ojc\u00f3w w dzieci\u0144stwie: Bach w wieku dziewi\u0119ciu lat, kilka miesi\u0119cy po \u015bmierci matki, Fasch w wieku lat dwunastu. Osierocony Bach trafi\u0142 pod opiek\u0119 najstarszego brata Johanna Christopha, organisty St. Michaeliskirche w Ohrdrufie, o przysz\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142ego Fascha zatroszczy\u0142 si\u0119 jego wuj Gottfried Wegerig, pastor ko\u015bcio\u0142a w Teuchern. Fasch ju\u017c w 1697 roku zosta\u0142 dyszkantyst\u0105 w ko\u015bcielnym ch\u00f3rze w Suhl, a trzy lata p\u00f3\u017aniej, za spraw\u0105 innego krewnego matki, zatrudnionego na dworze w Weissenfels Andreasa Scheelego, zasili\u0142 szeregi miejscowych Kappelknaben. Bach trafi\u0142 do ch\u00f3ru dla ubogich ch\u0142opc\u00f3w w ko\u015bciele \u015bw. Micha\u0142a w L\u00fcneburgu w wieku lat pi\u0119tnastu, tu\u017c przed mutacj\u0105 \u2013 i pozosta\u0142 tam tylko ze wzgl\u0119du na niebywa\u0142y talent muzyczny, kt\u00f3ry zagwarantowa\u0142 mu bezp\u0142atne utrzymanie na us\u0142ugach \u015bwi\u0105tyni. Obydwaj \u017cenili si\u0119 dwukrotnie. Pierwsza \u017cona Fascha zmar\u0142a trzy lata po \u015blubie, w 1720 roku. Zabi\u0142 j\u0105 por\u00f3d ich pierwszego syna Christiana Friedricha, kt\u00f3ry odszed\u0142 kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej. W tym samym roku Bach pochowa\u0142 sw\u0105 pierwsz\u0105 \u017con\u0119 Mari\u0119 Barbar\u0119, matk\u0119 siedmiorga ich wsp\u00f3lnych dzieci, z kt\u00f3rych doros\u0142o\u015bci do\u017cy\u0142o tylko troje. Darzyli si\u0119 wzajemnym szacunkiem: w r\u0119kopisach Bacha zachowa\u0142y si\u0119 kopie pi\u0119ciu suit Fascha, kt\u00f3ry w 1722 roku, po \u015bmierci Johanna Kuhnaua, wycofa\u0142 si\u0119 z konkursu na stanowisko kantora ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Tomasza w Lipsku, uznawszy, \u017ce posada nale\u017cy si\u0119 starszemu koledze z Eisenach. Fasch prze\u017cy\u0142 Bacha o osiem lat. Ich synowie \u2013 Carl Friedrich Christian Fasch i Carl Philipp Emanuel Bach \u2013 przyja\u017anili si\u0119 d\u0142ugo po \u015bmierci obydwu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Toby Rosenthal (1848-1917), Poranna modlitwa rodziny Bach\u00f3w <\/em><\/p>\n

Dwoje najstarszych dzieci Bacha \u2013 pierworodna c\u00f3rka Catharina Dorothea i syn Wilhelm Friedemann \u2013 nie tylko osi\u0105gn\u0119\u0142o wiek dojrza\u0142y, ale te\u017c prze\u017cy\u0142o wi\u0119cej lat ni\u017c ojciec. Pasmo rodzinnych tragedii zacz\u0119\u0142o si\u0119 wraz z przyj\u015bciem na \u015bwiat bli\u017ani\u0105t, w roku 1713. Johann Christoph zmar\u0142 kilka godzin po porodzie, jego siostra Maria Sophia trzy tygodnie p\u00f3\u017aniej. Mimo to Maria Barbara dalej zachodzi\u0142a w ci\u0105\u017c\u0119 i rok po roku urodzi\u0142a dw\u00f3ch syn\u00f3w, wspomnianego ju\u017c Carla Philippa Emanuela i Johanna Gottfrieda Bernharda, kt\u00f3ry zmar\u0142 w wieku dwudziestu czterech lat. W 1718 roku powi\u0142a Leopolda Augusta, ostatnie swoje dziecko, kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 raptem dziesi\u0119\u0107 miesi\u0119cy. Wycie\u0144czona porodami i z\u0142amana rozpacz\u0105, odesz\u0142a niespe\u0142na rok p\u00f3\u017aniej. Bach wkr\u00f3tce potem o\u017ceni\u0142 si\u0119 z m\u0142odziutk\u0105 Ann\u0105 Magdalen\u0105. Ich pierwsza c\u00f3reczka, Christina Sophia Henrietta, urodzi\u0142a si\u0119 w 1723 roku. Jej m\u0142odszy brat Gottfried Heinrich okaza\u0142 si\u0119 niepe\u0142nosprawny umys\u0142owo i przez ca\u0142e kr\u00f3tkie \u017cycie wymaga\u0142 troskliwej opieki. Kolejny chorowity ch\u0142opiec, Christian Gottlieb, przyszed\u0142 na \u015bwiat w roku 1725 i opu\u015bci\u0142 go po trzech latach. Rado\u015b\u0107 z narodzin dorodnej Elisabeth Juliany nie trwa\u0142a d\u0142ugo: dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej, w czerwcu 1726 roku, zmar\u0142a malutka Christina. Ernestus Andreas zmar\u0142 w przeddzie\u0144 Zaduszek roku 1727. Mia\u0142 zaledwie dwa dni. I nie by\u0142a to bynajmniej ostatnia dzieci\u0119ca \u015bmier\u0107 w rodzinie Bach\u00f3w.<\/p>\n

Nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 tego pasma nieszcz\u0119\u015b\u0107 w kontek\u015bcie dw\u00f3ch niezwyk\u0142ych kantat Bacha: Ich armer Mensch, ich S\u00fcndenknecht <\/em>BWV 55, zw\u0142aszcza za\u015b Ich habe genug <\/em>BWV 82. Ta pierwsza powsta\u0142a w roku 1726, na 22. niedziel\u0119 po Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej roku 1726. Anonimowy tekst kantaty nawi\u0105zuje do przypowie\u015bci o niegodziwym d\u0142u\u017cniku z Ewangelii Mateuszowej \u2013 kt\u00f3ry nie sprolongowa\u0142 bli\u017aniemu d\u0142ugu w wysoko\u015bci stu denar\u00f3w, mimo \u017ce wcze\u015bniej lito\u015bciwy kr\u00f3l zwolni\u0142 go z obowi\u0105zku sp\u0142aty nale\u017cnych mu dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy talent\u00f3w. To przypowie\u015b\u0107 o obowi\u0105zku przebaczenia, wzajemnej akceptacji i nieobarczania innych win\u0105: bo ka\u017cdy \u015bmiertelnik jest komu\u015b co\u015b winien, a najwi\u0119kszy d\u0142ug zaci\u0105ga u Boga i tylko za Jego spraw\u0105 mo\u017ce si\u0119 od tego brzemienia uwolni\u0107. Ich armer Mensch<\/em> jest jedyn\u0105 Bachowsk\u0105 kantat\u0105 przeznaczon\u0105 na tenor solo \u2013 by\u0107 mo\u017ce ze wzgl\u0119du na teologiczny zwi\u0105zek przypowie\u015bci z postaci\u0105 \u015awi\u0119tego Piotra, kt\u00f3remu Bach w opracowywanej w\u00f3wczas na nowo Pasji Janowej <\/em>kaza\u0142 przem\u00f3wi\u0107 tenorem w arii \u201eAch, mein Sinn\u201d. Nietypowy jest r\u00f3wnie\u017c sk\u0142ad zespo\u0142u instrumentalnego (flet traverso, ob\u00f3j d\u2019amore, dwoje skrzypiec, alt\u00f3wka i b.c.), dodatkowo uwypuklaj\u0105cy bogactwo faktury polifonicznej i wyrafinowan\u0105 retoryk\u0119 utworu, kt\u00f3ry zdaniem Johna Eliota Gardinera zapowiada ju\u017c intymno\u015b\u0107 wypowiedzi muzycznych Schumanna.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Raphael H\u00f6hn. Fot. raphaelhoehn.ch<\/p>\n

Tekst Ich habe genug<\/em>, najprawdopodobniej autorstwa Christopha Birkmanna, ucznia Bacha, nawi\u0105zuje z kolei do Kantyku Symeona z Ewangelii \u0141ukasza \u2013 modlitwy zm\u0119czonego \u017cyciem starca, kt\u00f3ry nie mo\u017ce umrze\u0107, a\u017c ujrzy Mesjasza; proroctwo si\u0119 spe\u0142nia, kiedy Symeon bierze na r\u0119ce ma\u0142ego Jezusa, przyniesionego do \u015bwi\u0105tyni przez Mari\u0119. Kantata zosta\u0142a skomponowana w 1727 roku na \u015bwi\u0119to Ofiarowania Pa\u0144skiego, pierwotnie na g\u0142os basowy, ob\u00f3j, dwoje skrzypiec, alt\u00f3wk\u0119 i b.c., z czasem jednak doczeka\u0142a si\u0119 trzech innych wersji, w tym przetransponowanej z c-moll do e-moll wersji sopranowej z fletem zamiast oboju, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie cz\u0119sto wykonywanej przez tenory. W tym wstrz\u0105saj\u0105co pi\u0119knym utworze kryje si\u0119 niejeden paradoks: z pe\u0142n\u0105 nadziei przypowie\u015bci\u0105 o zjednoczeniu z Bogiem przez \u015bmier\u0107 nie licuje przesycona b\u00f3lem, pe\u0142na dysonans\u00f3w i chromatycznych westchnie\u0144 muzyka; ze wznios\u0142o\u015bci\u0105 teologicznego przes\u0142ania nie licuje g\u0142\u0119boko ludzka czu\u0142o\u015b\u0107 \u201eko\u0142ysanki\u201d Schlummert ein, ihr matten Augen<\/em>, kt\u00f3rej prostot\u0119 Bach uj\u0105\u0142 \u2013 kolejna pozorna sprzeczno\u015b\u0107 \u2013 w form\u0119 niezwykle z\u0142o\u017conej arii da capo. Kompozytor wpisa\u0142 t\u0119 ari\u0119, wraz z poprzedzaj\u0105cym j\u0105 recytatywem, do Notenb\u00fcchlein <\/em>swojej \u017cony, utalentowanej sopranistki: by\u0107 mo\u017ce z my\u015bl\u0105 o wieczorach muzycznych dla os\u00f3b goszcz\u0105cych w lipskim domu Bach\u00f3w. \u201eDziesi\u0119\u0107 dzieci\u0119cych \u015bmierci\u2026 Jako rodzic nie potrafi\u0119 poj\u0105\u0107 tego do\u015bwiadczenia, ale my\u015bl\u0119, \u017ce w jej wykonaniu fraza \u2018Ich habe genug\u2019 musia\u0142a brzmie\u0107 przekonuj\u0105co. \u2018Mam do\u015b\u0107\u2019 rodzenia martwych lub umieraj\u0105cych dzieci\u201d \u2013 pisa\u0142 Ryszard Kozio\u0142ek w eseju Religia osieroconych. <\/em><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Kamie\u0144 pami\u0119ci Johanna Friedricha Fascha w Zerbst<\/p>\n

Ciekawe, jak wypad\u0142oby zestawienie tw\u00f3rczo\u015bci wokalnej Bacha z analogicznym dorobkiem jego r\u00f3wie\u015bnika. Niestety, wygl\u0105da na to, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z dziewi\u0119ciu cykl\u00f3w kantatowych, kilkana\u015bcie mszy i co najmniej cztery opery Fascha to utwory zaginione bezpowrotnie. Pozostaje nam wi\u0119c por\u00f3wnywa\u0107 ich kompozycje instrumentalne i na tej podstawie snu\u0107 rozwa\u017cania, czy Fasch w swej estetyce bli\u017cszy by\u0142 idiomowi muzyki Jana Sebastiana, czy te\u017c kt\u00f3rego\u015b z jego syn\u00f3w. Bachowski Koncert skrzypcowy <\/em>BWV 1042, by\u0107 mo\u017ce napisany jeszcze na dworze ksi\u0119cia Leopolda w K\u00f6then, zdradza \u015bcis\u0142e pokrewie\u0144stwo z weneckim modelem koncertu trzycz\u0119\u015bciowego, ze skrajnymi cz\u0119\u015bciami w tempach szybkich oraz woln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u015brodkow\u0105 w kontrastowej tonacji \u2013 aczkolwiek z kilkoma odst\u0119pstwami od tego wzorca, na czele z ritornelow\u0105 konstrukcj\u0105 cz\u0119\u015bci pierwszej, nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do barokowej arii da capo. Koncert BWV 1042, przetransponowany do tonacji D-dur, sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 p\u00f3\u017aniejszego koncertu klawesynowego BWV 1054. Tym bardziej intryguj\u0105co przedstawia si\u0119 historia czwartego z koncert\u00f3w klawiszowych Bacha, BWV 1055, kt\u00f3ry dopiero niedawno zacz\u0105\u0142 uchodzi\u0107 za dzie\u0142o w pe\u0142ni autonomiczne, pisane od pocz\u0105tku z my\u015bl\u0105 o specyficznych walorach klawesynu. Wcze\u015bniej uznawano go za jedyny Bachowski koncert klawiszowy, kt\u00f3rego nie spos\u00f3b po\u0142\u0105czy\u0107 z zachowanym do dzi\u015b poprzednikiem, i na tej podstawie snuto hipotezy, \u017ce jego zaginiony pierwowz\u00f3r powsta\u0142 z my\u015bl\u0105 o violi b\u0105d\u017a oboju d\u2019amore.<\/p>\n

Na tym tle obydwa koncerty Johanna Friedricha Fascha sprawiaj\u0105 wra\u017cenie dzie\u0142 z zupe\u0142nie innej epoki: niemo\u017cliwe do wydatowania, ale i tak wyprzedzaj\u0105ce czas, w kt\u00f3rym przysz\u0142o \u017cy\u0107 skromnemu kapelmistrzowi na dworze ksi\u0105\u017c\u0119cym w Zerbst. Zdradzaj\u0105ce dog\u0142\u0119bn\u0105 znajomo\u015b\u0107 specyfiki ka\u017cdego u\u017cytego w nich instrumentu. Mo\u017ce mniej harmonijne i nie tak wyraziste, jak koncerty Bacha, za to wdzi\u0119czniejsze i bardziej od nich melodyjne. Co jednak istotniejsze, naprawd\u0119 zapatrzone w przysz\u0142o\u015b\u0107: je\u015bli nawet nie protoklasycystyczne, to ju\u017c z pewno\u015bci\u0105 rokokowe, wyznaczaj\u0105ce odej\u015bcie od stylu fugowanego w stron\u0119 przetworzenia tematycznego, zapowiadaj\u0105ce prze\u0142omowe innowacje Glucka, Haydna i Mozarta.<\/p>\n

Czy\u017cby\u015bmy przecenili tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lipskiego Kantora? A mo\u017ce w swej arogancji zlekcewa\u017cyli\u015bmy opini\u0119 samego Jana Sebastiana, kt\u00f3ry tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Fascha ceni\u0142 czasem wy\u017cej ni\u017c swoj\u0105 w\u0142asn\u0105? Ocen\u0119 ich talent\u00f3w zostawmy przysz\u0142ym pokoleniom. Historia pomyli\u0142a si\u0119 ju\u017c nieraz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Idzie zima, a Upi\u00f3r jako\u015b nie ucieka na Po\u0142udnie – wr\u0119cz przeciwnie, w te d\u0142ugie i ciemne miesi\u0105ce b\u0119dzie w\u0119drowa\u0142 przede wszystkim po P\u00f3\u0142nocy i o wszystkim sumiennie doniesie, ale najpierw przypomni, \u017ce ju\u017c 7 grudnia w Gda\u0144sku rozpocznie si\u0119 kolejny festiwal Actus Humanus. I ju\u017c pierwszego dnia, na wieczornym koncercie w Centrum \u015bw. Jana … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7019","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7019","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7019"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7019\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7032,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7019\/revisions\/7032"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7019"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7019"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7019"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}