{"id":713,"date":"2015-08-29T22:14:43","date_gmt":"2015-08-29T20:14:43","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=713"},"modified":"2015-08-31T09:08:45","modified_gmt":"2015-08-31T07:08:45","slug":"wojna-swiatow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=713","title":{"rendered":"Wojna \u015bwiat\u00f3w"},"content":{"rendered":"

W Kuzynku mistrza Rameau<\/em> jest taki oto ust\u0119p:<\/p>\n

„- A propos tego drogiego stryja. Widuje go pan czasem?<\/p>\n

– Tak, gdy przechodzi ulic\u0105.<\/p>\n

– Czy nie dopomaga panu?<\/p>\n

– Je\u015bli czyni komu co dobrego, to nie wiedz\u0105c o tym. Jest swego rodzaju filozofem; my\u015bli tylko o sobie, reszta \u015bwiata obchodzi go tyle, co \u015bnieg zesz\u0142oroczny. C\u00f3rka jego i \u017cona mog\u0105 umrze\u0107, kiedy im si\u0119 podoba; byle dzwoni\u0105ce po nich dzwony parafialne pobrzmiewa\u0142y duodecym\u0105 i septdecym\u0105, to wszystko b\u0119dzie w porz\u0105dku. Szcz\u0119\u015bliwy cz\u0142owiek – i to w\u0142a\u015bnie ceni\u0119 szczeg\u00f3lnie w ludziach genialnych. Zdolni s\u0105 oni tylko do jednego, do niczego poza tym. Nie wiedz\u0105, co to by\u0107 obywatelem, ojcem, matk\u0105, krewnym, przyjacielem. M\u00f3wi\u0105c mi\u0119dzy nami, nale\u017ca\u0142oby by\u0107 do nich podobnym, ale nie trzeba \u017cyczy\u0107 sobie, by nasienie zbyt si\u0119 rozpowszechni\u0142o. Trzeba ludzi, nie ludzi genialnych. Nie, zaiste, tych nie trzeba! Oni to zmieniaj\u0105 oblicze ziemi; a g\u0142upota w najmniejszych nawet sprawach jest tak powszechna i pot\u0119\u017cna, \u017ce nie poprawisz jej bez harmideru. Po cz\u0119\u015bci staje si\u0119, co uroili sobie, po cz\u0119\u015bci zostaje po staremu; st\u0105d dwie ewangelie, kabat arlekina”.<\/p>\n

\"FOURNEL(1887)_p115_Fig.54\"<\/a><\/p>\n

Kuzynek mistrza Rameau. Rycina z ksi\u0105\u017cki Victora Fournela Les Cris de Paris<\/i><\/span><\/span> (1821). Fot. British Library.<\/p>\n

Nie wiadomo, dlaczego Denis Diderot nigdy nie wyda\u0142 drukiem swojego dialogu filozoficznego, w kt\u00f3rym wyst\u0119puj\u0105 Ja (narrator pochopnie i raczej nies\u0142usznie uto\u017csamiany z autorem) oraz On (w tej roli posta\u0107 dobrze w \u00f3wczesnym Pary\u017cu znana i do\u015b\u0107 uprzykrzona, niejaki Jean-Fran\u00e7ois Rameau, bratanek kompozytora, cz\u0142owiek, kt\u00f3ry ima\u0142 si\u0119 wielu zaj\u0119\u0107, mi\u0119dzy innymi uczy\u0142 muzyki, lecz w gruncie rzeczy nie nadawa\u0142 si\u0119 do niczego i p\u0119dzi\u0142 \u017ca\u0142osny \u017cywot pretensjonalnego paso\u017cyta). Dzie\u0142ko powstawa\u0142o przez kilkana\u015bcie lat, pocz\u0105wszy od roku 1761, lecz ujrza\u0142o \u015bwiat\u0142o dzienne dopiero w 1805, kiedy opublikowa\u0142 je Goethe – we w\u0142asnym przek\u0142adzie, dokonanym na podstawie wielu kr\u0105\u017c\u0105cych w\u00f3wczas odpis\u00f3w. Pierwsze wydanie francuskie ukaza\u0142o si\u0119 w 1821 roku, tyle \u017ce by\u0142 to przek\u0142ad t\u0142umaczenia Goethego. Kolejne odpisy wyp\u0142ywa\u0142y do ko\u0144ca XIX wieku, a\u017c wreszcie – w roku 1890 – na orygina\u0142 trafi\u0142 przypadkiem pan Georges Monval, bibliotekarz Com\u00e9die-Fran\u00e7aise, buszuj\u0105c na straganie bukinisty w poszukiwaniu jakich\u015b nut. Tu\u017c przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 znalezisko odkupi\u0142 od niego ameryka\u0144ski miliarder John Pierpont Morgan, fundator s\u0142ynnego nowojorskiego muzeum i biblioteki, kt\u00f3ra mie\u015bci bezcenn\u0105 kolekcj\u0119 staro\u017cytnych r\u0119kopis\u00f3w, kodeks\u00f3w \u015bredniowiecznych, ksi\u0105g liturgicznych i starodruk\u00f3w. Pierwsze wydanie krytyczne Kuzynka<\/em> wysz\u0142o dopiero w 1950 roku.<\/p>\n

W poprzedzonej prologiem rozmowie obydwaj rozprawiaj\u0105 mi\u0119dzy innymi o pieni\u0105dzach, wychowaniu dzieci, istocie geniuszu oraz budz\u0105cej swego czasu wielkie emocje Querelle des Bouffons – k\u0142\u00f3tni o „b\u0142azn\u00f3w” albo komik\u00f3w, czyli gor\u0105cym sporze o wy\u017cszo\u015b\u0107 muzyki w\u0142oskiej nad francusk\u0105 (albo odwrotnie). Zarzewiem k\u0142\u00f3tni sta\u0142 si\u0119 artyku\u0142 encyklopedysty Friedricha von Grimma Lettre sur Omphale <\/em>(1752), napisany wkr\u00f3tce po paryskim wyst\u0119pie trupy Eustachia Bambiniego, kt\u00f3ra wystawi\u0142a w Kr\u00f3lewskiej Akademii Muzycznej intermezzo Pergolesiego La serva padrona<\/em>. Grimm, Diderot, Rousseau, a po nich tak\u017ce d’Alembert przypu\u015bcili atak na skostnia\u0142ych francuskich „formalist\u00f3w” i opowiedzieli si\u0119 po stronie w\u0142oskiej opera buffa, uwodz\u0105cej \u015bwie\u017co\u015bci\u0105 i prostot\u0105, pe\u0142nej melodyjnych arii i wyrazistych recytatyw\u00f3w, zaludnionej realistycznymi postaciami z krwi i ko\u015bci. Sp\u00f3r przeistoczy\u0142 si\u0119 w zajad\u0142\u0105 wojn\u0119 na pamflety, w kt\u00f3rej po stronie obro\u0144c\u00f3w rodzimej muzyki opowiedzieli si\u0119 z grubsza arystokratyczni bywalcy miejsc skupionych wok\u00f3\u0142 lo\u017cy Ludwika XV, po stronie przeciwnej za\u015b – akolici kr\u00f3lowej Marii Leszczy\u0144skiej, grupa znacznie mniej jednorodna, w kt\u00f3rej znalaz\u0142o si\u0119 wielu autor\u00f3w i redaktor\u00f3w Encyclop\u00e9die<\/i>. W 1753 roku oliwy do ognia dola\u0142 Rousseau, publikuj\u0105c sw\u00f3j s\u0142ynny List o muzyce francuskiej <\/em>(jego zdaniem niemaj\u0105cej w og\u00f3le racji bytu), kt\u00f3ry sk\u0142\u00f3ci\u0142 ju\u017c wszystkich ze wszystkimi, a najbardziej z autorem. Grimm nawet nie przypuszcza\u0142, \u017ce w sam \u015brodek tej tragikomicznej naparzanki zostanie wci\u0105gni\u0119ty Jean-Philippe Rameau, muzyk bardzo przez niego ceniony i ani razu niewymieniony w Li\u015bcie o Omfali<\/em>.<\/p>\n

\"La_Poupelini\u00e8re_par_Balechou\"<\/a><\/p>\n

La Poupelini\u00e8re, d\u0142ugoletni mecenas Rameau. Rycina Jean-Josepha Balechou. Fot. Biblioth\u00e8que de Versailles.<\/p>\n

S\u0119k w tym, \u017ce Rameau naprawd\u0119 by\u0142 geniuszem, a reszta \u015bwiata obchodzi\u0142a go tyle, co \u015bnieg zesz\u0142oroczny. Uwa\u017ca\u0142 si\u0119 przede wszystkim za uczonego, teoretyka – i nie bez racji, skoro jego traktatami zachwyca\u0142 si\u0119 sam d’Alembert, widz\u0105c w nich dowody na potwierdzenie w\u0142asnych przemy\u015ble\u0144 z dziedziny estetyki muzycznej. Rameau podj\u0105\u0142 pioniersk\u0105 pr\u00f3b\u0119 kodyfikacji zasad harmonii funkcyjnej: w miejsce tradycyjnej praktyki dope\u0142niania basso continuo <\/em>brakuj\u0105cymi g\u0142osami wypracowa\u0142 system oparty na zwi\u0105zkach mi\u0119dzy akordami. Jako pierwszy odwa\u017cy\u0142 si\u0119 stwierdzi\u0107, \u017ce to melodia wynika z harmonii, a nie odwrotnie. W praktyce kompozytorskiej prze\u0142o\u017cy\u0142 to na swoisty element zaskoczenia, stosuj\u0105c dysonanse, modulacje i raptowne zmiany tonalno\u015bci w zupe\u0142nie niespodziewanych dla \u00f3wczesnego s\u0142uchacza momentach. Jako tw\u00f3rca dojrzewa\u0142 d\u0142ugo, zw\u0142aszcza do opery: swoj\u0105 pierwsz\u0105 wystawion\u0105 tragedi\u0119 liryczn\u0105, Hipolita i Arycj\u0119<\/em>, napisa\u0142 w wieku bez ma\u0142a pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat. I wkr\u00f3tce potem sta\u0142 si\u0119 przedmiotem sporu mi\u0119dzy klasycznymi „lullystami” a oszo\u0142omionymi przepychem jego partytur „ramistami”. O byt troszczy\u0107 si\u0119 nie musia\u0142: jego mecenasem i skutecznym promotorem by\u0142 ob\u0142\u0119dnie bogaty finansista i dzier\u017cawca podatk\u00f3w Alexandre de La Poupelini\u00e8re, w\u0142a\u015bciciel znakomitej prywatnej orkiestry, kt\u00f3r\u0105 Rameau przez wiele lat dyrygowa\u0142, pomieszkuj\u0105c na przemian w rezydencjach swojego dobroczy\u0144cy i jego \u017cony. Charakter Rameau mia\u0142 pono\u0107 paskudny, skutkiem czego zrazi\u0142 do siebie zar\u00f3wno Woltera (z kt\u00f3rego tekstami poczyna\u0142 sobie r\u00f3wnie swobodnie, jak z dzie\u0142ami innych librecist\u00f3w), jak i Rousseau (kt\u00f3rego pr\u00f3b kompozytorskich, ogl\u0119dnie m\u00f3wi\u0105c, nie ceni\u0142). W 1754 roku, mimo \u017ce rok wcze\u015bniej wypad\u0142 z \u0142ask Poupelini\u00e8re’a, kt\u00f3ry jako szefa swojej orkiestry zatrudni\u0142 Johanna Stamitza, zatriumfowa\u0142 wznowieniem drugiej wersji Platei <\/em>(1749), uznanej kiedy\u015b przez Rousseau i d’Alemberta za prawdziw\u0105 per\u0142\u0119 francuskiej sceny muzycznej, na d\u0142ugo przedtem, zanim obydwaj opowiedzieli si\u0119 za „naturalno\u015bci\u0105” w\u0142oskiej opery buffa. Ba, d’Alembert pisa\u0142 nawet o tym ballet bouffon<\/em>, \u017ce przygotowa\u0142 Francuz\u00f3w na przybycie trupy Bambiniego. Wygl\u0105da na to, \u017ce ca\u0142a „k\u0142\u00f3tnia o komik\u00f3w” toczy\u0142a si\u0119 za plecami Rameau, kt\u00f3rego raz przeci\u0105gano na stron\u0119 konserwatyst\u00f3w, a innym razem – post\u0119powc\u00f3w-libera\u0142\u00f3w. Tymczasem Rameau robi\u0142 swoje: zanurzony po uszy w tradycji francuskiej, podgryza\u0142 j\u0105 od \u015brodka jak kornik, rozsadza\u0142 od wewn\u0105trz niepospolit\u0105 inwencj\u0105, popart\u0105 i\u015bcie matematyczn\u0105 dyscyplin\u0105 umys\u0142u.<\/p>\n

\"rameaubusto\"<\/a><\/p>\n

Popiersie Rameau d\u0142uta Jean-Jacquesa Caffieriego (1760). Fot. Mus\u00e9e des Beaux-Arts, Dijon.<\/p>\n

Z perspektywy lat wida\u0107 jak na d\u0142oni, \u017ce Querelle des Bouffons by\u0142a nie tyle sporem o wy\u017cszo\u015b\u0107 muzyki w\u0142oskiej nad francusk\u0105 (z metodologicznego punktu widzenia zreszt\u0105 chybionym, bo niekt\u00f3rzy pr\u00f3bowali uparcie zestawia\u0107 trag\u00e9die lyrique <\/em>z przynale\u017cn\u0105 do ca\u0142kiem innego porz\u0105dku oper\u0105 buffa), nie tyle k\u0142\u00f3tni\u0105 o prymat melodii nad harmoni\u0105, ile wojn\u0105 mi\u0119dzy klasykami a forpoczt\u0105 romantyzmu. Rameau nigdzie nie pasowa\u0142, co zaowocowa\u0142o mi\u0119dzy innymi po\u015bmiertnym ju\u017c konfliktem „ramist\u00f3w” z „gluckistami”, p\u00f3\u017aniej za\u015b popadni\u0119ciem jego tw\u00f3rczo\u015bci w d\u0142ugotrwa\u0142y niebyt, z kt\u00f3rego na pocz\u0105tku XX wieku wyci\u0105gn\u0105\u0142 j\u0105 Vincent d’Indy, kompozytor, teoretyk i wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel paryskiej Schola Cantorum. Na prawdziwy renesans przysz\u0142o jednak czeka\u0107\u00a0 kolejne dekady, a\u017c do lat siedemdziesi\u0105tych, kiedy za partytury oper Rameau wzi\u0119li si\u0119 Harnoncourt i Malgoire. Coraz d\u0142u\u017cszy korow\u00f3d wielbicieli francuskiego indywidualisty prowadzi od Johna Eliota Gardinera, poprzez Williama Christiego, a\u017c po Marca Minkowskiego. Na polskie sceny nie dotar\u0142 – poza jednym chwalebnym wyj\u0105tkiem z 2004 roku, kiedy Teatr Wielki w Poznaniu, w ramach IV Festiwalu Hoffmanowskiego, ugo\u015bci\u0142 spektakl Les Indes galantes <\/em>(w re\u017cyserii Jeroena Lopesa Cardozo, Orkiestr\u0105 XVIII Wieku dyrygowa\u0142 Frans Br\u00fcggen). Po\u017cyjemy, zobaczymy. Oby\u015bmy tylko do\u017cyli.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W Kuzynku mistrza Rameau jest taki oto ust\u0119p: „- A propos tego drogiego stryja. Widuje go pan czasem? – Tak, gdy przechodzi ulic\u0105. – Czy nie dopomaga panu? – Je\u015bli czyni komu co dobrego, to nie wiedz\u0105c o tym. Jest swego rodzaju filozofem; my\u015bli tylko o sobie, reszta \u015bwiata obchodzi go tyle, co \u015bnieg zesz\u0142oroczny. … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-713","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/713","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=713"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/713\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":728,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/713\/revisions\/728"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=713"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=713"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=713"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}