{"id":7190,"date":"2023-02-27T21:16:38","date_gmt":"2023-02-27T20:16:38","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7190"},"modified":"2023-02-27T21:16:38","modified_gmt":"2023-02-27T20:16:38","slug":"swiat-bibera-i-jego-spiewno-kunsztowna-harmonia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7190","title":{"rendered":"\u015awiat Bibera i jego \u015bpiewno-kunsztowna harmonia"},"content":{"rendered":"

Jeszcze w tym tygodniu mog\u0105 si\u0119 Pa\u0144stwo spodziewa\u0107 recenzji z Achille in Sciro <\/em>Corsellego w Teatro Real. „Moje” przedstawienie jednak si\u0119 odby\u0142o i tekst o madryckiej inscenizacji – oraz fascynuj\u0105cej historii tej zapomnianej opery – napisz\u0119 z prawdziw\u0105 przyjemno\u015bci\u0105. Tymczasem, \u017ceby umo\u015bci\u0107 si\u0119 wygodnie w barokowych klimatach, proponuj\u0119 m\u00f3j szkic o Harmonia artificioso-ariosa <\/em>Bibera, kt\u00f3ry towarzyszy\u0142 ubieg\u0142orocznym wyst\u0119pom katowickiego Cohaere Ensemble na bo\u017conarodzeniowej ods\u0142onie Actus Humanus.<\/p>\n

***<\/p>\n

Paul Hindemith, kt\u00f3ry ze skordatur\u0105 eksperymentowa\u0142 ju\u017c w partii wiolonczeli II Kwartetu smyczkowego <\/em>op. 10, uko\u0144czonego w Alzacji w 1918 roku, nazwa\u0142 Heinricha Bibera najwi\u0119kszym kompozytorem niemieckim przed Janem Sebastianem Bachem. Urodzony w 1726 roku Charles Burney, brytyjski kompozytor i teoretyk, jeden z najwi\u0119kszych autorytet\u00f3w muzycznych swojej epoki, opisa\u0142 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Bibera jako \u201enajtrudniejsz\u0105, a zarazem najdziwaczniejsz\u0105\u201d, z jak\u0105 mia\u0142 w \u017cyciu do czynienia. O dorobku Burneya ma\u0142o kto dzisiaj pami\u0119ta. Nawet najzagorzalsi wielbiciele muzyki Hindemitha nie zdaj\u0105 sobie sprawy, \u017ce ich idol odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do spu\u015bcizny Bibera jeszcze po wielekro\u0107, mi\u0119dzy innymi w cyklu pie\u015bniowym do s\u0142\u00f3w Rainera Marii Rilkego Das Marienlebe <\/em>z 1923 roku, w kt\u00f3rym nawi\u0105za\u0142 do schematu Biberowskich Sonat r\u00f3\u017ca\u0144cowych. <\/em>Trzysta lat po Burneyu i ponad wiek po pionierskich dzia\u0142aniach Hindemitha w dziedzinie wykonawstwa historycznego, o tw\u00f3rczo\u015bci Bibera wci\u0105\u017c mamy poj\u0119cie do\u015b\u0107 mgliste. Jego muzyka \u2013 intryguj\u0105ca i osobna \u2013 pozostaje cz\u0119sto niezrozumiana, a co za tym idzie, lekcewa\u017cona zar\u00f3wno przez badaczy, jak i wykonawc\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Heinrich Ignaz Franz Biber. Rycina Paulusa Seela na frontyspisie Sonatae Violino solo<\/i> (1681)<\/p>\n

Bo doceni\u0107, a poj\u0105\u0107 \u2013 to dwie sprawy oddzielne, kt\u00f3re zreszt\u0105 warto by z sob\u0105 pogodzi\u0107. Tak\u017ce dla dobra tw\u00f3rczo\u015bci Bibera, kt\u00f3ra w ten spos\u00f3b mog\u0142aby uwie\u015b\u0107 odbiorc\u00f3w nie tylko \u201edziwno\u015bci\u0105\u201d, ale te\u017c niew\u0105tpliwym nowatorstwem. Jego muzyka z biegiem lat okaza\u0142a si\u0119 kamieniem milowym w dziejach XVIII-wiecznej wiolinistyki, uciele\u015bnieniem epoki, w kt\u00f3rej konwencje formalne nie by\u0142y w stanie pow\u015bci\u0105gn\u0105\u0107 wyobra\u017ani tw\u00f3rc\u00f3w naprawd\u0119 natchnionych. Biber \u2013 w szerszej perspektywie \u2013 okaza\u0142 si\u0119 mistrzem \u00f3wczesnych eksperyment\u00f3w w dziedzinie barwy i warsztatu skrzypcowego, aposto\u0142em syntezy szk\u00f3\u0142 w\u0142oskiej i niemieckiej, wirtuozem, kt\u00f3ry wzni\u00f3s\u0142 swoje rzemios\u0142o na nowe wy\u017cyny ekspresji.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni mi\u0142o\u015bnicy muzyki barokowej znaj\u0105 go przede wszystkim jako autora Sonat r\u00f3\u017ca\u0144cowych<\/em>, o kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniejszych o\u015bmiu Sonatae, violino solo<\/em>, oraz monumentalnej, rozpisanej na pi\u0119\u0107dziesi\u0105t trzy g\u0142osy Missa Salisburgensis<\/em>, do niedawna mylnie zaliczanej w poczet tw\u00f3rczo\u015bci Orazia Benevolo. <\/em>Zbi\u00f3r siedmiu partit triowych, wydanych w Norymberdze w roku 1712 pod d\u0142ugim, \u0142aci\u0144sko-w\u0142osko-francuskim tytu\u0142em Harmonia artificioso-ariosa: diversimode\u0300 accordata et in septem partes vel partitas distributa a\u0300 3 instrumenti, <\/em>i zachowanych w jednym tylko egzemplarzu ze zbior\u00f3w Biblioteki Pa\u0144stwowej i Uniwersyteckiej w Getyndze, doczeka\u0142 si\u0119 pierwszej edycji krytycznej dopiero w 1956 roku, a pierwszego i przez d\u0142ugi czas jedynego nagrania \u2013 z udzia\u0142em Waltera Pfeiffera oraz Alice i Nikolausa Harnoncourt\u00f3w \u2013 osiem lat p\u00f3\u017aniej. Kompozycj\u0119 pomijali w swoich opracowaniach nawet powa\u017cni badacze spu\u015bcizny Bibera. W wielu publikacjach tytu\u0142 zbioru podaje si\u0119 w b\u0142\u0119dnej postaci Harmonia Artificiosa-Ariosa<\/em> \u2013 zgodnie z pisowni\u0105 zaproponowan\u0105 w 1898 roku przez Guido Adlera w kontynuowanej do dzi\u015b serii Denkm\u00e4ler der Tonkunst in \u00d6sterreich. <\/em>Manuskrypt zagin\u0105\u0142. Za orientacyjn\u0105 dat\u0119 powstania dzie\u0142a \u2013 nie wiadomo, czy s\u0142usznie \u2013 przyjmuje si\u0119 rok 1696, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na twierdzenia Ernsta Meyera, jakoby egzemplarz pierwszej, salzburskiej edycji zbioru, zachowa\u0142 si\u0119 w ko\u015bciele \u015bw. Maurycego w Kromiery\u017cu. Jak do tej pory w \u017cadnym z archiw\u00f3w na terenie dzisiejszych Czech, Austrii i Niemiec nie uda\u0142o si\u0119 trafi\u0107 na \u015blad poprzedniego wydania.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Biblioteka Uniwersytecka w Getyndze. Rycina Georga Balthasara Probsta wed\u0142ug Georga Daniela Heumanna. Prze\u0142om lat 60. i 70. XVIII wieku<\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie kopia przechowywana w Getyndze jest czysta, wyra\u017ana i zawiera stosunkowo niewiele b\u0142\u0119d\u00f3w i niejasno\u015bci, \u0142atwych do skorygowania w \u015bwietle obecnej wiedzy muzykologicznej. Zbi\u00f3r obejmuje partity (zwane tutaj z \u0142aci\u0144ska partiami) na dwa instrumenty solowe z basso continuo: w pi\u0119ciu przypadkach na dwoje skrzypiec (partity I-III oraz V-VI), w pozosta\u0142ych dw\u00f3ch na skrzypce i alt\u00f3wk\u0119, a w\u0142a\u015bciwie viol\u0119 da braccio (partita IV) i na dwie viole d\u2019amore (partita VII). Spo\u015br\u00f3d wszystkich utwor\u00f3w tylko w particie VI Biber nie pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 skordatur\u0105. Ka\u017cda z kompozycji rozpoczyna si\u0119 wst\u0119pem okre\u015blanym na trzy r\u00f3\u017cne sposoby, jako sonata (partita I i IV), preludium (partity II-III i VI-VII) b\u0105d\u017a intrada (partita V). W kilku po obowi\u0105zkowym szeregu ta\u0144c\u00f3w nast\u0119puje skontrastowany z nim fina\u0142.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem og\u00f3lnego zakroju formy Harmonia artificioso-ariosa <\/em>imponuje charakterystyczn\u0105 dla Bibera sp\u00f3jno\u015bci\u0105 i r\u00f3wnowag\u0105 \u2013 mimo szeregu osobliwo\u015bci, odr\u00f3\u017cniaj\u0105cych ten zbi\u00f3r od innych \u00f3wczesnych suit instrumentalnych. W particie I, w pierwszej wariacji gigue, skrzypce \u201eprzerzucaj\u0105 si\u0119\u201d partiami w repetycjach, \u017ceby tym mocniej podkre\u015bli\u0107 sw\u0105 r\u00f3wnorz\u0119dn\u0105 pozycj\u0119 w utworze; preludium do partity II jest arcyciekawym przyk\u0142adem typowo Biberowskiego zabiegu wewn\u0119trznego urozmaicenia cz\u0119\u015bci, i to wszelkimi \u015brodkami muzycznymi. Partita III zwraca uwag\u0119 wykorzystaniem tr\u00f3jdzielnego francuskiego ta\u0144ca amener, praprzodka p\u00f3\u017aniejszego menueta. Niezwyk\u0142\u0105 cech\u0105 partity IV jest u\u017cycie dw\u00f3ch niejednorodnych, a zarazem przestrojonych instrument\u00f3w solowych. W particie V Biber uwzgl\u0119dni\u0142 d\u0142ugie, silnie schromatyzowane przebiegi w partii drugich skrzypiec \u2013 co warte odnotowania z uwagi na stosunkowo rzadkie u\u017cycie chromatyki w jego utworach. W particie VI tradycyjny szereg ta\u0144c\u00f3w zosta\u0142 zast\u0105piony ari\u0105 z trzynastoma wariacjami. Zdaniem muzykolog\u00f3w, partita VII jest nie tylko pierwszym przyk\u0142adem u\u017cycia viol d\u2019amore w sonacie triowej, ale w og\u00f3le jednym z najwcze\u015bniejszych utwor\u00f3w solowych na ten instrument, sk\u0105din\u0105d wyj\u0105tkowo podatny na skordatur\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fragment r\u0119kopisu Harmonia artificioso-ariosa<\/em><\/p>\n

Istot\u0105 partit ze zbioru Harmonia artificioso-ariosa <\/em>s\u0105 jednak ich walory brzmieniowe, uzyskane nie tylko za spraw\u0105 podwojenia liczby instrument\u00f3w solowych w stosunku do wcze\u015bniejszych sonat skrzypcowych Bibera, ale te\u017c dzi\u0119ki odmiennemu podej\u015bciu do skordatury. Inaczej ni\u017c w Sonatach r\u00f3\u017ca\u0144cowych, <\/em>gdzie nieustanne przestrajanie strun mia\u0142o te\u017c sens symboliczny, pozwalaj\u0105c wej\u015b\u0107 odtw\u00f3rcom i s\u0142uchaczom w \u201ewirtualny\u201d wymiar duchowy, nieosi\u0105galny przy u\u017cyciu normalnie strojonych skrzypiec, skordatura w Harmonii<\/em> s\u0142u\u017cy g\u0142\u00f3wnie zwi\u0119kszeniu d\u017awi\u0119czno\u015bci instrument\u00f3w i u\u0142atwieniu wydobywania z nich skomplikowanych wielod\u017awi\u0119k\u00f3w bez szkody dla barw skojarzonych z poszczeg\u00f3lnymi tonacjami.<\/p>\n

Wszystko to \u2013 w po\u0142\u0105czeniu z organicznym, niemal ludzkim brzmieniem instrument\u00f3w u\u017cytych w partitach \u2013 s\u0142u\u017cy\u0142o realizacji celu zawartego w tytule dzie\u0142a. Te wyrafinowane kompozycje istotnie odzwierciedlaj\u0105 \u201e\u015bpiewno-kunsztown\u0105 harmoni\u0119\u201d muzycznego \u015bwiata Bibera. Kompozytora, kt\u00f3ry w niejedn\u0105 dedykacj\u0119 dla swych mo\u017cnych patron\u00f3w wpl\u00f3t\u0142 zmy\u015bln\u0105 sentencj\u0119 \u201efidem in fidibus\u201d, opart\u0105 na grze dw\u00f3ch jednobrzmi\u0105cych s\u0142\u00f3w \u0142aci\u0144skich, z kt\u00f3rych jedno oznacza wiar\u0119, druga za\u015b strun\u0119. Biber pok\u0142ada\u0142 wiar\u0119 nie tylko w Bogu, ale i w strunach skrzypiec, \u015bpiewaj\u0105cych pod jego palcami na chwa\u0142\u0119 Pana i ludzi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jeszcze w tym tygodniu mog\u0105 si\u0119 Pa\u0144stwo spodziewa\u0107 recenzji z Achille in Sciro Corsellego w Teatro Real. „Moje” przedstawienie jednak si\u0119 odby\u0142o i tekst o madryckiej inscenizacji – oraz fascynuj\u0105cej historii tej zapomnianej opery – napisz\u0119 z prawdziw\u0105 przyjemno\u015bci\u0105. Tymczasem, \u017ceby umo\u015bci\u0107 si\u0119 wygodnie w barokowych klimatach, proponuj\u0119 m\u00f3j szkic o Harmonia artificioso-ariosa Bibera, kt\u00f3ry … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7190","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7190","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7190"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7190\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7194,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7190\/revisions\/7194"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7190"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7190"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7190"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}