B\u00f6hme, kt\u00f3ry wtedy jeszcze nie wiedzia\u0142, \u201eczego B\u00f3g chcia\u0142 ode mnie\u201d, przez kilka lat przestrzega\u0142 zakazu pastora. W\u0105t\u0142y, chorowity, odes\u0142any przez ch\u0142opskiego ojca wpierw do pasania trzody, potem za\u015b na nauki do szewca, bo w gospodarstwie nie by\u0142o z niego \u017cadnego po\u017cytku \u2013 czyta\u0107 nauczy\u0142 si\u0119 sam i pos\u0105dzony o herezj\u0119, rzeczywi\u015bcie zw\u0105tpi\u0142, czy wyci\u0105gn\u0105\u0142 w\u0142a\u015bciwe nauki z lektury Biblii, dzie\u0142 Paracelsusa i \u017cydowskiej kaba\u0142y. Z czasem jednak wr\u00f3ci\u0142 do pisania: najintensywniej w ostatnich miesi\u0105cach przed \u015bmierci\u0105 w 1624 roku, w wieku niespe\u0142na pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat. Dzi\u015b \u2013 jako mistyczny \u201emarzyciel\u201d, odwo\u0142uj\u0105cy si\u0119 do intuicji jako \u017ar\u00f3d\u0142a wiary \u2013 uchodzi za jednego z prekursor\u00f3w pietyzmu, nurtu zrodzonego ze sprzeciwu wobec sztywnej doktryny lutera\u0144skiej, k\u0142ad\u0105cego nacisk na \u201ereligi\u0119 serca\u201d i konieczno\u015b\u0107 osobistego, zmys\u0142owego prze\u017cycia prawdy o Bogu.<\/p>\n
Wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a Mariackiego w Lubece przed rokiem 1913. Zdj\u0119cie z dawnej poczt\u00f3wki<\/p>\n Mistyczne pr\u0105dy reformatorskie znalaz\u0142y szeroki odd\u017awi\u0119k tak\u017ce w innych krajach XVII-wiecznej Europy, zw\u0142aszcza w Skandynawii. Diderik Buxtehude, syn Hansa Jensena i jego \u017cony Helle Jespersdatter, urodzi\u0142 si\u0119 w 1637 roku, najprawdopodobniej w du\u0144skim w\u00f3wczas Helsingborgu, gdzie ojciec obj\u0105\u0142 w\u0142a\u015bnie posad\u0119 organisty w ko\u015bciele Mariackim. Cztery lata p\u00f3\u017aniej Hans Jensen znalaz\u0142 zatrudnienie po drugiej stronie Sundu \u2013 w ko\u015bciele \u015bw. Olafa w Helsing\u00f8rze. Diderik, zanim osiad\u0142 na reszt\u0119 \u017cycia w Lubece i przybra\u0142 zniemczone imi\u0119 Dieterich, zd\u0105\u017cy\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 w \u015blady ojca i przez jedena\u015bcie lat s\u0142u\u017cy\u0142 jako organista zar\u00f3wno w Helsingborze, jak i Helsing\u00f8rze. Wiele wskazuje, \u017ce ju\u017c tam zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z wczesn\u0105 my\u015bl\u0105 pietystyczn\u0105, kt\u00f3ra w Lubece napotka\u0142a wyra\u017any op\u00f3r. August Hermann Francke, jeden z czo\u0142owych przedstawicieli pietyzmu, przez ca\u0142e doros\u0142e \u017cycie trzyma\u0142 si\u0119 z dala od swego rodzinnego miasta. Johann Wilhelm Petersen, inny wybitny reprezentant nurtu, zosta\u0142 zmuszony do opuszczenia diecezji lubeckiej za g\u0142oszenie pogl\u0105d\u00f3w milenarystycznych \u2013 a jednak w 1668 roku, kiedy Buxtehude zosta\u0142 organist\u0105 w ko\u015bciele Mariackim w Lubece i zgodnie z tamtejszym obyczajem poj\u0105\u0142 za \u017con\u0119 c\u00f3rk\u0119 zmar\u0142ego poprzednika, Petersen napisa\u0142 dla niego poemat weselny, wykorzystany przez kompozytora w kantacie O wie selig sind, die zu dem Abendmahl des Lammes berufen sind. <\/em><\/p>\n Nie spos\u00f3b ustali\u0107, czy Buxtehude uczestniczy\u0142 w spotkaniach lubeckich pietyst\u00f3w. Z pewno\u015bci\u0105 jednak pozostawa\u0142 pod wp\u0142ywem ich intensywnej, mistycznej duchowo\u015bci, o czym \u015bwiadczy sam zamys\u0142 Membra Jesu nostri,<\/em> cyklu siedmiu kantat z 1680 roku, opatrzonego podtytu\u0142em \u201ehumillima totius cordis devotione decantata\u201d (\u201eod\u015bpiewane z najpokorniejsz\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105 serca ca\u0142ego\u201d). Ka\u017cda kantata jest po\u015bwi\u0119cona innej cz\u0119\u015bci cia\u0142a Jezusa \u2013 pocz\u0105wszy od st\u00f3p, poprzez kolana, d\u0142onie, bok, piersi, serce i twarz \u2013 jakby rozmodleni muzycy stopniowo podnosili wzrok, dostrzegaj\u0105c wreszcie prawdziwe oblicze um\u0119czonego na krzy\u017cu Zbawiciela. Forma tych utwor\u00f3w, nawi\u0105zuj\u0105ca do wcze\u015bniejszych wzorc\u00f3w w\u0142oskich, reprezentuje popularn\u0105 w \u00f3wczesnych Niemczech \u201eConcerto-Aria-Kantate\u201d, z librettem wykorzystuj\u0105cym tekst biblijny (w concerto <\/em>wokalno-instrumentalnym i jego repryzie da capo pod koniec utworu) oraz komentuj\u0105cy go wiersz stroficzny (w umieszczonych wewn\u0105trz ariach). Buxtehude trzyma\u0142 si\u0119 do\u015b\u0107 \u015bci\u015ble tego schematu, uwzgl\u0119dniaj\u0105c w ka\u017cdej z kantat trzy arie, poprzedzone sonat\u0105 instrumentaln\u0105 oraz concerto<\/em>, podsumowane za\u015b z regu\u0142y ritornelem i dok\u0142adn\u0105 repryz\u0105 concerto<\/em>. Odst\u0119pstwa pojawi\u0142y si\u0119 tylko w kantacie Ad pedes<\/em>, w kt\u00f3rej Buxtehude doda\u0142 po repryzie osobny, nietypowy concerto <\/em>z tekstem pierwszej arii sopranowej; oraz w ostatniej Ad faciem<\/em>, gdzie repryz\u0119 zast\u0105pi\u0142o concerto <\/em>z formu\u0142\u0105 \u201eamen\u201d.<\/p>\n Wersety z Ksi\u0119gi Nahuma, Ksi\u0119gi Izajasza, Proroctw Zachariasza, Pie\u015bni nad pie\u015bniami, Pierwszego Listu \u015bw. Piotra i Ksi\u0119gi Psalm\u00f3w Buxtehude opatrzy\u0142 komentarzem w postaci Oratio rhytmica, <\/em>przypisywanej niegdy\u015b \u015bw. Bernardowi z Clairvaux, w rzeczywisto\u015bci jednak autorstwa Arnulfa z Leuven, przeora opactwa cysterskiego w Villers-la-Ville. Ten szokuj\u0105cy dla wsp\u00f3\u0142czesnego odbiorcy poemat w pe\u0142ni odzwierciedla\u0142 przyj\u0119t\u0105 w 1215 roku doktryn\u0119 transsubstancjacji, czyli rzeczywistej przemiany chleba i wina w cia\u0142o i krew Chrystusa. A zarazem przemawia\u0142 do wyznawc\u00f3w \u201ereligii serca\u201d, gotowych obmy\u0107 si\u0119 we krwi Zbawiciela, spija\u0107 j\u0105 z Jego ran i zazna\u0107 miodowej s\u0142odyczy p\u0142ynu s\u0105cz\u0105cego si\u0119 z Jego boku. Obfito\u015b\u0107 drastycznych obraz\u00f3w, zmys\u0142owych smak\u00f3w i zapach\u00f3w, erotycznych wr\u0119cz dozna\u0144 p\u0142yn\u0105cych z obcowania z cierpieniem Jezusa znajduje pe\u0142ne odzwierciedlenie w muzyce Buxtehudego \u2013 zw\u0142aszcza w sz\u00f3stej, skierowanej do serca kantacie, w kt\u00f3rej parti\u0119 instrumentaln\u0105, wspart\u0105 basso continuo, realizuje konsort pi\u0119ciu \u201e\u017ca\u0142obnych\u201d viol da gamba. Membra Jesu nostri <\/em>\u2013 w przeciwie\u0144stwie do narracyjnych opracowa\u0144 historii o m\u0119ce Pa\u0144skiej \u2013 jest utworem stricte <\/em>kontemplacyjnym, muzyczn\u0105 celebracj\u0105 \u015bmierci pojmowanej jako \u017ar\u00f3d\u0142o \u017cycia, rado\u015bci i nadziei.<\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesne organy w ko\u015bciele \u015bw. B\u0142a\u017ceja w M\u00fchlhausen. Fot. Thomas Jakob<\/p>\n Do tej mistycznej zmys\u0142owo\u015bci Buxtehude dochodzi\u0142 d\u0142ugo i stopniowo, czego dowodem powik\u0142ana historia muzyki \u017ca\u0142obnej Mit Fried und Freud<\/em>. W roku 1671 kompozytor po\u017cegna\u0142 zmar\u0142ego Menno Hannekena, superintendenta ko\u015bcio\u0142a Mariackiego, kanonem Divertisons nous <\/em>oraz opracowanym w podw\u00f3jnym kontrapunkcie hymnem Lutra Mit Fried und Freud ich fahr dahin<\/em>, czyli niemieck\u0105 parafraz\u0105 Kantyku Symeona. Hanneken by\u0142 nie tylko zwierzchnikiem Buxtehudego, ale te\u017c lutera\u0144skim ortodoks\u0105, kt\u00f3ry \u017carliwie broni\u0142 Lubek\u0119 przed wszelkimi przejawami mistycyzmu, zwalczaj\u0105c pietyst\u00f3w i odmawiaj\u0105c schronienia arianom, wygnanym z Polski w czasie potopu szwedzkiego. Wiele wskazuje, \u017ce Buxtehude pozostawa\u0142 w bliskich, wr\u0119cz przyjacielskich stosunkach z rodzin\u0105 Hanneken\u00f3w. Kiedy jednak w roku 1674 umar\u0142 mu ojciec, kompozytor uzupe\u0142ni\u0142 muzyczne egzekwie dla Hannekena siedmiozwrotkow\u0105 Klag-Lied<\/em>: przejmuj\u0105cym, pietystycznym z ducha lamentem na sopran, dwa nieokre\u015blone instrumenty smyczkowe (by\u0107 mo\u017ce viole da gamba) i basso continuo. Utw\u00f3r, jako jeden z niewielu opublikowany za \u017cycia tw\u00f3rcy, ukaza\u0142 si\u0119 pod tytu\u0142em Fried-und Freudenreiche Hinfarth <\/em>(\u201eOdej\u015bcie spokojne i radosne\u201d) i pod wieloma wzgl\u0119dami mo\u017ce uchodzi\u0107 za wprawk\u0119 do Membra Jesu nostri<\/em>.<\/p>\n Jeszcze przed \u015bmierci\u0105 ojca Buxtehude gruntownie zreorganizowa\u0142 lubeckie Abendmusiken <\/em>\u2013 wieczorne koncerty muzyki religijnej w ko\u015bciele Mariackim. Pod koniec XVII wieku s\u0142yn\u0119\u0142y ju\u017c w ca\u0142ej Europie, organizowane w trzy niedziele Adwentu i dwie po Pi\u0119\u0107dziesi\u0105tnicy, z udzia\u0142em kilku zespo\u0142\u00f3w ch\u00f3ralnych, rozbudowanej blachy i prawie trzydziestoosobowej grupy smyczk\u00f3w. Nic dziwnego, \u017ce Bach \u2013 zaledwie dwudziestoletni, a ju\u017c sfrustrowany prac\u0105 w Neue Kirche w Arnstadt, gdzie prze\u0142o\u017ceni utyskiwali na jego \u201eprzyd\u0142ugie\u201d improwizacje organowe i nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 zdyscyplinowania bandy rozwydrzonych ch\u00f3rzyst\u00f3w \u2013 poprosi\u0142 o miesi\u0105c urlopu, \u017ceby \u201ezrozumie\u0107 to i owo\u201d ze sztuki Buxtehudego. Dotar\u0142 do celu pieszo, co musia\u0142o mu zaj\u0105\u0107 przynajmniej dwa tygodnie. W Lubece czas sp\u0119dzi\u0142 owocnie \u2013 na tyle owocnie, \u017ce wr\u00f3ci\u0142 do Arnstadt po czterech miesi\u0105cach. Na szcz\u0119\u015bcie ju\u017c wkr\u00f3tce znalaz\u0142 inn\u0105 posad\u0119: w ko\u015bciele \u015bw. B\u0142a\u017ceja w M\u00fchlhausen.<\/p>\n S\u00e9bastien Dauc\u00e9. Fot. Josep Molina<\/p>\n Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Buxtehudego wywar\u0142a ogromny wp\u0142yw na m\u0142odego Bacha, kt\u00f3ry przej\u0105\u0142 po nim nie tylko rapsodyczny styl w kompozycjach organowych, lecz tak\u017ce sk\u0142onno\u015b\u0107 do ciep\u0142ych, zmys\u0142owych wsp\u00f3\u0142brzmie\u0144, wpisanych w surow\u0105 i przejrzyst\u0105 struktur\u0119 formaln\u0105. \u0141atwo te inspiracje wytropi\u0107 w jednej z jego najwcze\u015bniejszych kantat, Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit <\/em>BWV 106, skomponowanej nied\u0142ugo po przeprowadzce do M\u00fchlhausen. Utw\u00f3r, znany tak\u017ce jako Actus tragicus<\/em>, powsta\u0142 z okazji pogrzebu \u2013 prawdopodobnie Adolpha Streckera, dawnego burmistrza miasta. Mimo tradycyjnego podzia\u0142u na cztery cz\u0119\u015bci \u2013 sonatin\u0119 instrumentaln\u0105, dwie cz\u0119\u015bci wokalne do fragment\u00f3w biblijnych oraz fina\u0142owy ch\u00f3r z tekstem ostatniej zwrotki hymnu Glorie, Lob, Ehr und Herrlichkeit<\/em> autorstwa XVI-wiecznego mistyka Adama Reusnera \u2013 sprawia wra\u017cenie ci\u0105g\u0142ej narracji, uwypuklone brakiem recytatyw\u00f3w i wyra\u017anie wyodr\u0119bnionych arii. To muzyczny opis umierania: wstrz\u0105saj\u0105cy, nieledwie halucynacyjny, pe\u0142en wewn\u0119trznych kontrast\u00f3w, zacieraj\u0105cy moment przej\u015bcia z czasu ludzkiego w stan niesko\u0144czonego odpoczynku poza wszelkim czasem. To muzyczna relacja ze spotkania \u015bmierci z nie\u015bmiertelno\u015bci\u0105 \u2013 mimo narracyjnego charakteru r\u00f3wnie zmys\u0142owa, jak kontemplacja um\u0119czonego cia\u0142a Zbawiciela w Membra Jesu nostri<\/em>.<\/p>\n Bo zar\u00f3wno w cyklu kantat Buxtehudego, jak i w Actus tragicus <\/em>ziemia przenika si\u0119 z niebem, pietystyczne do\u015bwiadczenie Boga z ortodoksyjn\u0105 apologi\u0105 wiary. Czas muzycznej syntezy, \u015bpiewu i grania pod znakiem Soli Deo Gloria nadejdzie u Bacha p\u00f3\u017aniej. Pi\u0119kno duchowej struktury \u015bwiata b\u0119dzie jednak wyziera\u0107 z ca\u0142ej jego tw\u00f3rczo\u015bci \u2013 jak z roz\u015bwietlonej s\u0142o\u0144cem miski skromnego szewca z G\u00f6rlitz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Upi\u00f3r nie dotrze do Gda\u0144ska na festiwal Actus Humanus, ale b\u0119dzie anonsowa\u0142. Ju\u017c pojutrze, 5 kwietnia w Centrum \u015bw. Jana, wyst\u0105pi Ensemble Correspondances pod kierunkiem S\u00e9bastiena Dauc\u00e9. Oto, z czym wyst\u0105pi. *** Kiedy Jakob B\u00f6hme dozna\u0142 pierwszego objawienia, mia\u0142 ju\u017c dwadzie\u015bcia kilka lat, w\u0142asny warsztat szewski w G\u00f6rlitz i \u015bwie\u017co po\u015blubion\u0105 \u017con\u0119 Katharin\u0119, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7250","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7250","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7250"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7250\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7306,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7250\/revisions\/7306"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7250"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7250"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7250"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/HL_Damals_\u2013_Marienkirche_Mittelschiff_nach_Westen.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n