{"id":7263,"date":"2023-04-04T23:30:24","date_gmt":"2023-04-04T21:30:24","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7263"},"modified":"2023-04-04T23:44:00","modified_gmt":"2023-04-04T21:44:00","slug":"szloch-nad-utrata","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7263","title":{"rendered":"Szloch nad utrat\u0105"},"content":{"rendered":"

A oto zapowied\u017a koncertu Actus Humanus 6 kwietnia – w Dworze Artusa, z udzia\u0142em La Compagna del Madrigale pod dyrekcj\u0105 Giuseppe Maletta. Przybywajcie!<\/p>\n

***<\/p>\n

W czasach de Victorii i Monteverdiego wdowia\u0142y nastolatki. Male\u0144kie dzieci oddzielano na zawsze od biologicznych rodzic\u00f3w. Niespe\u0142na trzydziestoletnie matki op\u0142akiwa\u0142y \u015bmier\u0107 prawie doros\u0142ych syn\u00f3w. Tak\u017ce w domach kr\u00f3l\u00f3w i arystokrat\u00f3w, gdzie o przysz\u0142o\u015bci m\u0142odych przes\u0105dzano nieraz ju\u017c w ko\u0142ysce, kieruj\u0105c si\u0119 przede wszystkim racj\u0105 stanu, nadziej\u0105 jak najwcze\u015bniejszego sp\u0142odzenia m\u0119skiego potomka, kt\u00f3ry przed\u0142u\u017cy lini\u0119 o kolejne pokolenie, czasem tak\u017ce dora\u017anym interesem politycznym. Podobny los przypad\u0142 w udziale Joannie, hiszpa\u0144skiej infantce z rodu Habsburg\u00f3w, trzeciej c\u00f3rce cesarza Karola V i ksi\u0119\u017cniczki portugalskiej Izabeli. W 1552 roku, kiedy mia\u0142a szesna\u015bcie lat, po\u015blubi\u0142a zaledwie czternastoletniego infanta portugalskiego Jana Manuela, z kt\u00f3rym by\u0142a blisko spokrewniona zar\u00f3wno po mieczu, jak i po k\u0105dzieli \u2013 co zdaniem \u00f3wczesnych kr\u00f3lewskich swat\u00f3w gwarantowa\u0142o czysto\u015b\u0107 b\u0142\u0119kitnej krwi w\u0142adc\u00f3w Iberii.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Alonso S\u00e1nchez Coello, portret Joanny Austriackiej (1557). Ze zbior\u00f3w Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu<\/p>\n

Rok p\u00f3\u017aniej zasz\u0142a w ci\u0105\u017c\u0119. W styczniu 1554 urodzi\u0142a pogrobowca. Jej niespe\u0142na szesnastoletni m\u0105\u017c zmar\u0142 tydzie\u0144 wcze\u015bniej \u2013 zdaniem nadwornych medyk\u00f3w na suchoty, wed\u0142ug opinii dzisiejszych badaczy wskutek nieznanej w\u00f3wczas cukrzycy m\u0142odzie\u0144czej. Wkr\u00f3tce potem jej najstarszy brat, p\u00f3\u017aniejszy kr\u00f3l Hiszpanii Filip II, owdowia\u0142y ju\u017c w wieku lat osiemnastu (jego pierwsza \u017cona Maria Portugalska zmar\u0142a w po\u0142ogu, wydawszy na \u015bwiat niepe\u0142nosprawnego syna Don Carlosa, kt\u00f3rego ojciec nie chcia\u0142 widzie\u0107 na oczy, a chodzi\u0142y s\u0142uchy, \u017ce ostatecznie go zabi\u0142), po\u015blubi\u0142 Mari\u0119 I Tudor, obj\u0105\u0142 rz\u0105dy w Anglii iure uxoris<\/em>, czyli \u201ez prawa \u017cony\u201d, i zarz\u0105dzi\u0142 natychmiastowy powr\u00f3t siostry do Madrytu. Joanna zosta\u0142a regentk\u0105 hiszpa\u0144sk\u0105. Nigdy wi\u0119cej nie zobaczy\u0142a swego syna Sebastiana, kt\u00f3ry wst\u0105pi\u0142 na tron Portugalii jako czternastolatek i dziewi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej zgin\u0105\u0142 w krwawej bitwie pod Alc\u00e1cer-Quibir, podczas drugiej nieudanej pr\u00f3by podboju Maroka.<\/p>\n

M\u0142odziutka wdowa nie wysz\u0142a powt\u00f3rnie za m\u0105\u017c. Okaza\u0142a si\u0119 jednak wyj\u0105tkowo zr\u0119czn\u0105 regentk\u0105 i kobiet\u0105 o wielkich ambicjach. Chodzi\u0142y nawet s\u0142uchy, \u017ce wst\u0105pi\u0142a potajemnie do m\u0119skiego zakonu jezuit\u00f3w, jako \u201ewieczny scholastyk\u201d, bez obowi\u0105zku sk\u0142adania uroczystej profesji, prowadz\u0105c oficjaln\u0105 korespondencj\u0119 z ojcami jako Mateo S\u00e1nchez. Z pewno\u015bci\u0105 jednak ufundowa\u0142a El Monasterio de las Descalzas Reales w dawnym pa\u0142acu swoich rodzic\u00f3w w Madrycie. Pierwsze mniszki klaryski sprowadzi\u0142 na miejsce Franciszek Borgiasz, genera\u0142 jezuit\u00f3w i domniemany kochanek Joanny. Imponuj\u0105cy klasztor \u2013 zgodnie z wol\u0105 fundatorki \u2013 mia\u0142 te\u017c jednak s\u0142u\u017cy\u0107 jako azyl dla mo\u017cnych starych panien i owdowia\u0142ych arystokratek. Czterdziestodwuletnia Maria Hiszpa\u0144ska, najstarsza siostra Joanny, schroni\u0142a si\u0119 w jego murach po \u015bmierci swego m\u0119\u017ca Maksymiliana II, cesarza rzymskiego oraz kr\u00f3la Czech, W\u0119gier i Chorwacji. To ona, w 1587 roku, \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a Tom\u00e1sa Luisa de Victoria do Descalzas Reales, nam\u00f3wiwszy kr\u00f3lewskiego brata, \u017ceby mianowa\u0142 go jej osobistym kapelanem oraz nauczycielem muzyki dla jej c\u00f3rki Margarity, kt\u00f3ra po \u015bmierci czwartej \u017cony Filipa II odm\u00f3wi\u0142a zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcia za swego wuja i zamieszka\u0142a z matk\u0105 w klasztorze.<\/p>\n

De Victoria pozosta\u0142 w klasztornej s\u0142u\u017cbie do ko\u0144ca \u017cycia. Kiedy w 1603 roku zmar\u0142a jego cesarska penitentka, skomponowa\u0142 Officium defunctorum <\/em>na jej uroczysty pogrzeb. Dwa lata p\u00f3\u017aniej zrewidowa\u0142 utw\u00f3r i opatrzy\u0142 go dodatkow\u0105 dedykacj\u0105 dla arcyksi\u0119\u017cniczki Margarity. Officium <\/em>by\u0142o \u0142ab\u0119dzim \u015bpiewem geniusza, ostatnim jego dzie\u0142em uko\u0144czonym przed \u015bmierci\u0105 w 1611 roku. Jeden z zatrudnionych w konwencie muzyk\u00f3w por\u00f3wna\u0142 je z lamentem Orfeusza, kt\u00f3ry potrafi\u0142 wycisn\u0105\u0107 \u0142zy z kamienia i powali\u0107 lasy porastaj\u0105ce zbocza wzg\u00f3rz. W sk\u0142ad kompozycji wchodzi siedmiocz\u0119\u015bciowa missa pro defunctis <\/em>na sze\u015b\u0107 g\u0142os\u00f3w (SSATTB), poprzedzona czterog\u0142osowym motetem Taedet animam meam <\/em>(\u017bycie obrzyd\u0142o mojej duszy<\/em>) do tekstu z Ksi\u0119gi Hioba, wyst\u0119puj\u0105cym w funkcji invitatorium<\/em>, zamkni\u0119ta za\u015b kolejnym \u201ehiobowym\u201d motetem Versa est in luctum cithara mea <\/em>(St\u0105d gra mi harfa \u017ca\u0142obnie<\/em>) i dwucz\u0119\u015bciow\u0105 absolucj\u0105, z\u0142o\u017con\u0105 z responsorium Libera me<\/em> oraz Kyrie. <\/em>We mszy melodie chora\u0142owe pojawiaj\u0105 si\u0119 nie tylko jako incipity poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci, lecz tak\u017ce pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 cantus firmus<\/em> w polifonii, prowadzonego z regu\u0142y przez drugi sopran, nikn\u0105cego jednak niepostrze\u017cenie w g\u0119stej fakturze pozosta\u0142ych g\u0142os\u00f3w, kt\u00f3re czerpi\u0105 ze\u0144 cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142u, uzupe\u0142niaj\u0105c go jednak o nowe motywy. Ca\u0142o\u015b\u0107 brzmi mrocznie, chwilami wr\u0119cz surowo. Wyra\u017anie zaakcentowane elementy retorycznego dramatu daj\u0105 si\u0119 rozpozna\u0107 w\u0142a\u015bciwie tylko w motetach. A jednak ca\u0142o\u015b\u0107 p\u0142onie wewn\u0119trznym ogniem, nawet w cz\u0119\u015bciach z pozoru spokojnych \u2013 jakby pod pancerzem konwencji kry\u0142y si\u0119 wszystkie nieprzep\u0142akane \u015bmierci i zawiedzione nadzieje \u017carliwych wyznawc\u00f3w Chrystusa, kt\u00f3rzy \u2013 zgodnie ze s\u0142owami Ignacego Loyoli, winni \u201euzna\u0107 za czarne to, co naszym oczom wydaje si\u0119 bia\u0142e, je\u015bliby Ko\u015bci\u00f3\u0142 okre\u015bli\u0142 to jako czarne\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Bernardo Strozzi, portret Claudia Monteverdiego (ok. 1630). Ze zbior\u00f3w Tiroler Landesmuseum<\/p>\n

Officium defunctorum <\/em>Tom\u00e1sa Luisa de Victoria stanowi kulminacj\u0119 konserwatywnego stile antico<\/em>: w opozycji do reprezentuj\u0105cego nowsze tendencje epoki stile moderno<\/em>. Na pocz\u0105tku XVII wieku obydwie te estetyki \u2013 stonowany, \u015bci\u015ble przestrzegaj\u0105cy regu\u0142 kontrapunktu renesansowego styl Palestriny i jego na\u015bladowc\u00f3w, z drugiej za\u015b strony wirtuozowski, teatralny, podporz\u0105dkowuj\u0105cy muzyk\u0119 wymogom tekstu styl nowator\u00f3w formatu Monteverdiego \u2013 wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y ze sob\u0105 do\u015b\u0107 zgodnie, w przypadku tw\u00f3rc\u00f3w przechodz\u0105cych swobodnie z jednej do drugiej konwencji wystawiaj\u0105c im \u015bwiadectwo dog\u0142\u0119bnej znajomo\u015bci tradycji w po\u0142\u0105czeniu z wybiegaj\u0105c\u0105 w przysz\u0142o\u015b\u0107 wra\u017cliwo\u015bci\u0105. Monteverdi styl dawny nazywa\u0142 \u201eprima pratica\u201d, styl nowy \u2013 \u201eseconda pratica\u201d. W przedmowie do pi\u0105tej ksi\u0119gi swych madryga\u0142\u00f3w, wydanej w 1605 roku w Wenecji, w oficynie Ricciarda Amadina, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do \u201euczonych czytelnik\u00f3w\u201d, a w domy\u015ble do Giovanniego Artusiego, kt\u00f3ry od kilku lat ciska\u0142 gromy na niewymienionego z nazwiska kompozytora i jego dziwaczn\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do wyodr\u0119bniania sopranu i basu z faktury polifonicznej, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o \u201eb\u0142\u0119dach\u201d w traktowaniu dysonans\u00f3w. \u201eNiechaj b\u0119d\u0105 oni pewni\u201d, pisa\u0142 Monteverdi, \u201e\u017ce co do konsonans\u00f3w i dysonans\u00f3w istnieje inny pogl\u0105d, odmienny od ustalonego, kt\u00f3ry za przyzwoleniem rozumu i zmys\u0142\u00f3w broni wsp\u00f3\u0142czesnej metody komponowania\u201d.<\/p>\n

Przyk\u0142adem takiej metody jest pos\u0119pny, wiej\u0105cy groz\u0105 madryga\u0142 Era l\u2019anima mia<\/em> \u2013 o duszy na progu \u015bmierci, dochodz\u0105cej kresu swej ziemskiej egzystencji. Mroczny pocz\u0105tek tego utworu, z nutami peda\u0142owymi w partii basu i pe\u0142n\u0105 napi\u0119cia deklamacj\u0105 dw\u00f3ch prowadzonych w tercjach g\u0142os\u00f3w tenorowych, musia\u0142 wywiera\u0107 na \u00f3wczesnych s\u0142uchaczach dojmuj\u0105ce, wr\u0119cz bolesne poczucie niepewno\u015bci. Nic dziwnego, \u017ce madryga\u0142 z tekstem Giovanniego Battisty Guariniego \u2013 ju\u017c w wersji pierwotnej dotykaj\u0105cym spraw ostatecznych \u2013 sta\u0142 si\u0119 podstaw\u0105 r\u00f3wnie wstrz\u0105saj\u0105cej kontrafaktury Stabat Virgo Maria. <\/em>Ekstatyczny motet Adoramus<\/em> na sze\u015b\u0107 g\u0142os\u00f3w wokalnych i basso continuo, skomponowany dla weneckiej Bazyliki \u015bw. Marka na uroczysto\u015b\u0107 Podniesienia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego i wydany w 1620 roku w Libro primo de motetti in lode d\u2019Iddio nostro Signore <\/em>Giulia Cesare Bianchiego, powsta\u0142 ju\u017c w czasach, kiedy stile antico <\/em>odszed\u0142 na dobre w przesz\u0142o\u015b\u0107, ust\u0119puj\u0105c miejsca nowej konwencji i wybijaj\u0105cym si\u0119 z faktury polifonicznej g\u0142osom solowym. Najbardziej tajemnicz\u0105 kompozycj\u0105 w tym zestawieniu jest Pianto della Madonna<\/em>, kontrafaktura Lamento d\u2019Arianna <\/em>z zaginionej opery z 1608 roku, opublikowana w roku 1641 w zbiorze Selva morale e spirituale<\/em> \u2013 wraz z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 p\u00f3\u017anej tw\u00f3rczo\u015bci religijnej Monteverdiego. Nie wiadomo, kto jest autorem tekstu, rozpoczynaj\u0105cego si\u0119 s\u0142owami Iam moriar mi fili<\/em>, spisanego w dziwacznej \u0142acinie, chwilami bardziej przypominaj\u0105cej \u00f3wczesny j\u0119zyk w\u0142oski \u2013 jakby kto\u015b pr\u00f3bowa\u0142 go dostosowa\u0107 do powsta\u0142ej wcze\u015bniej melodii. Trudno te\u017c ustali\u0107, jak wygl\u0105da\u0142a dyspozycja utworu, kt\u00f3ra w kontek\u015bcie liturgicznym musia\u0142a przedstawia\u0107 si\u0119 ca\u0142kiem inaczej ni\u017c pierwotny lament Ariadny na skale, wed\u0142ug relacji jednego ze odbiorc\u00f3w premiery \u201eprzedstawiony z takim uczuciem i patosem, \u017ce nie by\u0142o s\u0142uchacza, kt\u00f3ry nie by\u0142by poruszony, ani \u017cadnej damy, kt\u00f3ra nie uroni\u0142aby drobnej \u0142zy przy jej skardze\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

La Compagna del Madrigale. Fot. Giorgio Vergnane<\/p>\n

Jedno jest pewne: je\u015bli kto\u015b wtedy mia\u0142 odwag\u0119 p\u0142aka\u0107 nad swoim wdowie\u0144stwem, utraconym dzieci\u0144stwem, \u015bmierci\u0105 dziecka albo oddaniem go w r\u0119ce obcych \u2013 m\u00f3g\u0142 to czyni\u0107 wy\u0142\u0105cznie za po\u015brednictwem wielkich tw\u00f3rc\u00f3w epoki. Nie nam rozs\u0105dza\u0107, czy l\u017cej by\u0142o szlocha\u0107 w stile antico<\/em> czy te\u017c moderno. <\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

A oto zapowied\u017a koncertu Actus Humanus 6 kwietnia – w Dworze Artusa, z udzia\u0142em La Compagna del Madrigale pod dyrekcj\u0105 Giuseppe Maletta. Przybywajcie! *** W czasach de Victorii i Monteverdiego wdowia\u0142y nastolatki. Male\u0144kie dzieci oddzielano na zawsze od biologicznych rodzic\u00f3w. Niespe\u0142na trzydziestoletnie matki op\u0142akiwa\u0142y \u015bmier\u0107 prawie doros\u0142ych syn\u00f3w. Tak\u017ce w domach kr\u00f3l\u00f3w i arystokrat\u00f3w, gdzie … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7263","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7263","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7263"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7263\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7269,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7263\/revisions\/7269"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7263"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7263"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7263"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}