Niekt\u00f3rych instrumentoznawc\u00f3w sk\u0142oni\u0142o to nawet do snucia hipotez, \u017ce w\u0142a\u015bnie Polska jest kolebk\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnych skrzypiec. Ich sny o pot\u0119dze od\u017cy\u0142y w 1985 roku, gdy podczas bada\u0144 archeologicznych na p\u0142ockiej star\u00f3wce odnaleziono sze\u015bciostrunny instrument, zapewne z prze\u0142omu XV i XVI stulecia, od miejsca znaleziska nazwany fidel\u0105 p\u0142ock\u0105. Pod wzgl\u0119dem konstrukcyjnym bli\u017cej jej by\u0142o do \u015bredniowiecza: nie mia\u0142a podstrunnicy ani strunoci\u0105gu, a nietypowy podstawek wyposa\u017cony by\u0142 w n\u00f3\u017cki niejednakowej d\u0142ugo\u015bci. Ta d\u0142u\u017csza, wsparta na dolnej p\u0142ycie instrumentu, przechodzi\u0142a przez otw\u00f3r w g\u00f3rnej, lekko wypuk\u0142ej p\u0142ycie rezonansowej, pe\u0142ni\u0105c funkcj\u0119 duszy. Na fideli p\u0142ockiej grano w pozycji pionowej, opieraj\u0105c j\u0105 na kolanie b\u0105d\u017a przewieszaj\u0105c instrument przez rami\u0119, skracaj\u0105c struny przez boczny dotyk paznokciem \u2013 technik\u0105, kt\u00f3ra w Polsce zanik\u0142a w grze skrzypcowej dopiero pod koniec XIX wieku.<\/p>\n
Fidel p\u0142ocka<\/p>\n Z polskich skrzypiec stosunkowo najd\u0142u\u017cej pozostawa\u0142a w u\u017cyciu tak zwana suka bi\u0142gorajska, znana jedynie z opisu Jana Kar\u0142owicza wraz z rysunkiem Tadeusza Dowgirda, zamieszczonego w 1888 roku na \u0142amach miesi\u0119cznika geograficzno-etnograficznego \u201eWis\u0142a\u201d, oraz niezwykle szczeg\u00f3\u0142owego odwzorowania p\u0119dzla Wojciecha Gersona, kt\u00f3ry odmalowa\u0142 instrument ze wszystkich stron, uzupe\u0142niaj\u0105c akwarel\u0119 wizerunkami smyczka, sze\u015bcioramiennej rozety wyrze\u017abionej w podstrunnicy oraz sylwetk\u0105 wiejskiego grajka \u2013 wyci\u0105gaj\u0105c ze\u0144 ca\u0142\u0105 dusz\u0119, a mo\u017ce nawet i serce.<\/p>\n Kar\u0142owicz pisa\u0142, \u017ce na suce bi\u0142gorajskiej gra\u0142o si\u0119 \u201etrzymaj\u0105c nie jak skrzypce, lecz przewiesiwszy na sznurku przez lewe rami\u0119, tak, aby instrument znajdowa\u0142 si\u0119 przy piersiach; smyczkiem poci\u0105ga\u0142o si\u0119 poziomo, r\u00f3wnolegle do linii ramion. Podobno w tej samej okolicy zwyczajne skrzypce nazywaj\u0105 psami\u201d. Gerson dopisa\u0142 w prawym dolnym rogu obrazka, \u017ce to \u201einstrument smyczkowy staro\u017cytny polski, nabyty w r. 1880 we wsi Kocudza w powiecie Bi\u0142gorajskim (pomi\u0119dzy Janowem a Frampolem). Ostatni gra\u0142 na nim J\u00f3zef G\u00f3ra w\u00f3wczas 50-letni\u201d. Jak wynika zar\u00f3wno z opisu, jak i przedstawie\u0144 ikonograficznych, suka bi\u0142gorajska \u2013 licz\u0105ca od czterech do siedmiu strun \u2013 by\u0142a skonstruowana podobnie jak fidel p\u0142ocka, je\u015bli pomin\u0105\u0107 \u201eunowocze\u015bnienia\u201d w postaci strunoci\u0105gu i pi\u0119knie zdobionej podstrunnicy. W grze najprawdopodobniej tak\u017ce stosowano technik\u0119 paznokciow\u0105.<\/p>\n Suka bi\u0142gorajska. Akwarela Wojciecha Gersona (1895)<\/p>\n W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku rekonstrukcj\u0105 suki bi\u0142gorajskiej i fideli p\u0142ockiej oraz w\u0142a\u015bciwych tym instrumentom praktyk wykonawczych zaj\u0119\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy innymi Maria Pomianowska \u2013 w \u015bcis\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy z Ew\u0105 Dahlig-Turek oraz nie\u017cyj\u0105cym ju\u017c lutnikiem Andrzejem Kuczkowskim. W dziele wskrzeszenia dw\u00f3ch umar\u0142ych polskich skrzypiec dopomog\u0142y bogate do\u015bwiadczenia Pomianowskiej, nabyte u mistrz\u00f3w gry na fidelach azjatyckich podczas licznych podr\u00f3\u017cy do Indii, Chin, Korei, Japonii i na Bliski Wsch\u00f3d. Pomianowska w pe\u0142ni zdaje sobie spraw\u0119, \u017ce ducha tych \u201eszkrzypiec\u201d odtworzy\u0107 si\u0119 nie da: mo\u017cna go wszak\u017ce stworzy\u0107 na nowo, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do wci\u0105\u017c nieprzebrzmia\u0142ych, g\u0142\u0119boko zakorzenionych w naszej kulturze tradycji. Ogromn\u0105 rol\u0119 w tej misji odgrywa \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce owe tradycje rodzi\u0142y si\u0119 w tyglu najrozmaitszych wp\u0142yw\u00f3w: zachodnioeuropejskich, ale te\u017c ruskich, tatarskich, wo\u0142oskich, \u017cydowskich, dalekowschodnich \u2013 docieraj\u0105cych na nasze ziemie przez setki lat, cz\u0119sto kr\u0119tymi drogami, zahaczaj\u0105cymi o cywilizacje, kt\u00f3rych z uproszczonym poj\u0119ciem polsko\u015bci skojarzy\u0107 nie spos\u00f3b. Rol\u0119 r\u00f3wnie donios\u0142\u0105 odgrywa po\u0142\u0105czenie emocji z duchowo\u015bci\u0105, potrzeb\u0105 g\u0142\u0119bi, subtelnym wsp\u00f3\u0142graniem barw i faktur, w kt\u00f3rych g\u0142os ludzki staje si\u0119 cz\u0119sto instrumentem, instrument za\u015b \u2013 g\u0142osem ludzkiej doli i niedoli, m\u0105dro\u015bci i do\u015bwiadczenia, s\u0142abo\u015bci i si\u0142y.<\/p>\n Fot. materia\u0142y prasowe Actus Humanus<\/p>\n Maria Pomianowska pod\u0105\u017ca tym tropem tak\u017ce w programie zatytu\u0142owanym Stw\u00f3rco \u0142askawy<\/em>. Mi\u0119dzy ludowe pie\u015bni pasyjne z Radomszczyzny i spod P\u0142ocka, z okolic Zambrowa i \u0141om\u017cy, wplata \u015bredniowieczny lament z Italii; panegiryk na cze\u015b\u0107 papie\u017ca Marcina V Praesulis eminenciam totam<\/em>, autorstwa Piotra z Grudzi\u0105dza, kt\u00f3ry jak zwykle zaszyfrowa\u0142 swe imi\u0119 w akrostychu; kolejn\u0105 wersj\u0119 XIII-wiecznej sekwencji Stabat Mater<\/em> \u2013 z tekstem przypisywanym w\u0142oskiemu mistykowi Jacopone da Todi. \u015apiew Pomianowskiej, organicznie zro\u015bni\u0119ty z brzmieniem instrument\u00f3w, t\u0119tni odwiecznym rytmem czasu, wyznaczanym przez wschody i zachody s\u0142o\u0144ca, momenty zatrzymania, refleksji i przej\u015bcia w stan nowy. Tym razem jest to czas poprzedzaj\u0105cy nadej\u015bcie wiosennej r\u00f3wnonocy i powstawania z martwych. Czas, w kt\u00f3rym nie potrzeba obrazu ani zwierciad\u0142a, \u017ceby dusz\u0119 z cz\u0142owieka wyci\u0105gn\u0105\u0107. Wystarczy muzyka \u2013 kt\u00f3ra t\u0105 dusz\u0105 si\u0119 nacieszy, a potem tchnie j\u0105 z powrotem. W \u015bpiewak\u00f3w. W instrumenty. W tych, co s\u0142uchaj\u0105. W zwierz\u0119ta i ro\u015bliny. W ca\u0142y \u015bwiat doko\u0142a.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Pierwszy pi\u0105tkowy koncert festiwalu Actus Humanus odb\u0119dzie si\u0119 w gda\u0144skim Ratuszu Staromiejskim – z udzia\u0142em Marii Pomianowskiej i Mingjie Yu. *** Zabobonni ludzie powiadaj\u0105, \u017ce obraz potrafi dusz\u0119 z cz\u0142owieka wyci\u0105gn\u0105\u0107. A skoro z cz\u0142owieka umie, to i z instrumentu poradzi, zw\u0142aszcza takiego, co sam ma dusz\u0119, a nieraz \u015bpiewa, gada i \u0142ka g\u0142osem bardziej … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7270","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7270","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7270"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7270\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7274,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7270\/revisions\/7274"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7270"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7270"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7270"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/04\/Fidelplocka.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n