{"id":7275,"date":"2023-04-06T09:02:45","date_gmt":"2023-04-06T07:02:45","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7275"},"modified":"2023-04-14T00:06:10","modified_gmt":"2023-04-13T22:06:10","slug":"mistrz-ciemnych-jutrzni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7275","title":{"rendered":"Mistrz ciemnych jutrzni"},"content":{"rendered":"

Upi\u00f3r zapowiada od samego rana: drugi z jutrzejszych koncert\u00f3w Actus Humanus, tym razem w Dworze Artusa, z udzia\u0142em zespo\u0142u Les Arts Florissants pod dyrekcj\u0105 Williama Christiego.<\/p>\n

***<\/p>\n

Obrz\u0119dy matutinum tenebrarum<\/em>, zwanego po polsku \u201eciemn\u0105 jutrzni\u0105\u201d, narodzi\u0142y si\u0119 pono\u0107 w Galii, cho\u0107 w sposobie ich odprawiania zachowa\u0142 si\u0119 \u015blad ceremonii jeszcze wcze\u015bniejszych, ukszta\u0142towanych u schy\u0142ku staro\u017cytno\u015bci w najstarszych bazylikach rzymskich. Amalariusz z Metz, jeden z najwybitniejszych teolog\u00f3w epoki renesansu karoli\u0144skiego, kt\u00f3ry w 831 roku podj\u0105\u0142 wielk\u0105 podr\u00f3\u017c do Rzymu, by spotka\u0107 si\u0119 z papie\u017cem Grzegorzem IV i ustali\u0107 nowe regu\u0142y liturgii franko\u0144skiej, pisa\u0142, \u017ce w Galii \u2013 przez trzy dni, w kt\u00f3rych zwyczajowo odprawiano ciemn\u0105 jutrzni\u0119, czyli w Wielki Czwartek, Wielki Pi\u0105tek i Wielk\u0105 Sobot\u0119 \u2013 co wiecz\u00f3r zapalano dwadzie\u015bcia cztery \u015bwiece, na pami\u0105tk\u0119 opuszczenia Chrystusa przez uczni\u00f3w. W sumie siedemdziesi\u0105t dwie, co r\u00f3wna\u0142o si\u0119 liczbie tych, kt\u00f3rych Jezus wys\u0142a\u0142 przed sob\u0105 \u201edo ka\u017cdego miasta i miejscowo\u015bci, dok\u0105d sam przyj\u015b\u0107 zamierza\u0142\u201d.<\/p>\n

Oficja ciemnych jutrzni trafi\u0142y z powrotem do Rzymu najp\u00f3\u017aniej w wieku XII. Jako nabo\u017ce\u0144stwa o rodowodzie monastycznym, szczeg\u00f3lnie jednak ulubione przez lud, zacz\u0119\u0142y odbywa\u0107 si\u0119 \u201ew godzin\u0119 sposobn\u0105\u201d, wieczorem lub w nocy, \u017ceby umo\u017cliwi\u0107 uczestnictwo w liturgii jak najwi\u0119kszej liczbie wiernych. Mniej wi\u0119cej w XVI stuleciu liczba \u015bwiec zmala\u0142a do pi\u0119tnastu. Po stronie episto\u0142y, czyli po prawej stronie o\u0142tarza, ogo\u0142oconego ze wszystkich ozd\u00f3b, stawiano pot\u0119\u017cny tr\u00f3jramienny \u015bwiecznik zwany triangu\u0142em, na kt\u00f3rym p\u0142on\u0119\u0142o dwana\u015bcie \u015bwiec symbolizuj\u0105cych dwunastu aposto\u0142\u00f3w, dwie \u015bwiece za uczni\u00f3w, kt\u00f3rzy zw\u0105tpili w pojmanego Jezusa, oraz jedna \u015bwieca Chrystusowa \u2013 niegaszona, wynoszona i wnoszona powt\u00f3rnie, \u017ceby przypomnie\u0107 Jego osamotnienie, Jego \u015bmier\u0107 i zmartwychwstanie. P\u0142omienie pozosta\u0142ych \u015bwiec t\u0142umiono na przemian po co drugim wersie Kantyku Zachariasza. Kiedy wierni \u015bpiewali antyfon\u0119 Christus factus est pro nobis<\/em>, ostatni\u0105, niezmiennie gorej\u0105c\u0105 \u015bwiec\u0119 chowano za o\u0142tarz. W \u015bwi\u0105tyni zapada\u0142a ca\u0142kowita ciemno\u015b\u0107. Na zako\u0144czenie oficjum ceremoniarz dawa\u0142 znak do strepitus<\/em>: ha\u0142a\u015bliwych uderze\u0144 brewiarzami o pulpit, na pami\u0105tk\u0119 trz\u0119sienia ziemi, jakie towarzyszy\u0142o m\u0119cze\u0144skiej \u015bmierci Jezusa.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

<\/div>\n

Wsp\u00f3\u0142czesny triangu\u0142 projektu Antoniego Gaudiego. Fot. Didier Descouens<\/p>\n

Teksty odmawiane i \u015bpiewane w ramach oficjum ciemnej jutrzni obejmowa\u0142y mi\u0119dzy innymi psalmy z antyfonami, czytania z Lamentacji Jeremiasza, List\u00f3w \u015bw. Paw\u0142a oraz homilii Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a. Tradycja, cho\u0107 w pojedynczych ko\u015bcio\u0142ach kultywowana po dzi\u015b dzie\u0144, zacz\u0119\u0142a odchodzi\u0107 w przesz\u0142o\u015b\u0107 pod koniec pontyfikatu Piusa XII, w roku 1955, kiedy opublikowano Maxima Redemptionis nostrae misteria<\/em>, dekret o radykalnej reformie obrz\u0119d\u00f3w Wielkiego Tygodnia. Dawna my\u015bl liturgiczna, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 odprawianie matutinum tenebrarum<\/em> wi\u0105za\u0142o si\u0119 jednoznacznie z szukaniem Boga, czuwaniem u boku Chrystusa i wsp\u00f3lnym oczekiwaniem na Jego zmartwychwstanie, ust\u0105pi\u0142a miejsca uproszczonym regu\u0142om Ko\u015bcio\u0142a po II soborze watyka\u0144skim.<\/p>\n

W toku ponadtysi\u0105cletniej historii ciemnych jutrzni zmienia\u0142 si\u0119 te\u017c charakter muzyki, stanowi\u0105cej integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tej liturgii. Po soborze trydenckim w latach 1545-1563, kiedy ustanowiono tonus lamentationum <\/em>dla nokturnu, stosowne fragmenty z Lamentacji Jeremiasza, napisanych wyj\u0105tkowo kunsztownym stylem, odzwierciedlaj\u0105cym g\u0142os proroka p\u0142acz\u0105cego nad niewierno\u015bci\u0105 Jeruzalem wobec Boga, zacz\u0119to ubiera\u0107 w wyrafinowan\u0105, czysto wokaln\u0105 szat\u0119 polifoniczn\u0105 \u2013 co ju\u017c sta\u0142o w sprzeczno\u015bci z wcze\u015bniejsz\u0105, gregoria\u0144sk\u0105 monodi\u0105 oficjum. Z tej pierwszej muzycznej \u201eherezji\u201d, uprawianej mi\u0119dzy innymi przez Claudina de Sermisy\u2019ego i Antoine\u2019a Brumela, ale te\u017c Carla Gesualda, Johna Shepparda, Thomasa Tallisa i Tom\u00e1sa Luisa de Victoria, zrodzi\u0142 si\u0119 typowo francuski gatunek \u201ele\u00e7ons de T\u00e9n\u00e8bres\u201d, kt\u00f3re zyska\u0142y specyficzn\u0105 opraw\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105, z bogato ornamentowanymi partiami wokalnymi oraz towarzyszeniem instrumentalnego basso continuo.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Domniemany portret Charpentiera, lata czterdzieste XVIII wieku. Ze zbior\u00f3w Biblioteki Uniwersyteckiej we Frankfurcie<\/p>\n

Fascynuj\u0105ce sw\u0105 dramaturgi\u0105, ukochane przez wiernych nabo\u017ce\u0144stwa cieszy\u0142y si\u0119 najwi\u0119ksz\u0105 popularno\u015bci\u0105 w czasach panowania Ludwika XIII i jego syna Ludwika XIV. Nowa praktyka liturgiczna rozwin\u0119\u0142a si\u0119 jednak dopiero za rz\u0105d\u00f3w Kr\u00f3la S\u0142o\u0144ce, w utworach pisanych specjalnie z my\u015bl\u0105 o tym okresie roku ko\u015bcielnego, kiedy \u015bpiewacy operowi \u2013 nie mog\u0105c popisywa\u0107 si\u0119 swoim kunsztem na scenie \u2013 realizowali swoje umiej\u0119tno\u015bci w muzyce religijnej. Pierwszy przypadek u\u017cycia b.c. w le\u00e7ons de T\u00e9n\u00e8bres odnotowano na \u0142amach cotygodniowej gazety \u201eLa Muse historique\u201d, w roku 1656. Ostateczny schemat gatunku, zgodny z liter\u0105 Brewiarza Rzymskiego z 1568 roku, opublikowanego za pontyfikatu Piusa V, utrwali\u0142 si\u0119 za spraw\u0105 Marc-Antoine\u2019a Charpentiera, kt\u00f3ry w latach 1670-1692 skomponowa\u0142 a\u017c trzydzie\u015bci dwa pe\u0142ne cykle le\u00e7ons, z\u0142o\u017cone w sumie z dziewi\u0119ciu utwor\u00f3w \u2013 po trzy na ka\u017cdy z trzech dni, w kt\u00f3rych odprawiano ciemn\u0105 jutrzni\u0119. Nabo\u017ce\u0144stwa wymaga\u0142y te\u017c dodatkowej oprawy w postaci niezwykle kunsztownych, melizmatycznych opracowa\u0144 liter hebrajskich, antyfon, responsori\u00f3w po czytaniach oraz motet\u00f3w. Charpentier tak\u017ce i pod tym wzgl\u0119dem okaza\u0142 si\u0119 tw\u00f3rc\u0105 niezwykle p\u0142odnym.<\/p>\n

Niestety, \u017caden z jego cykl\u00f3w le\u00e7ons de T\u00e9n\u00e8bres nie zachowa\u0142 si\u0119 w ca\u0142o\u015bci. O mistrzostwie kompozytora mo\u017cna jednak wnioskowa\u0107 z przesz\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu ocala\u0142ych fragment\u00f3w, zachwycaj\u0105cych dostojn\u0105 powag\u0105 stylu oraz niezwyk\u0142\u0105 \u015bwie\u017co\u015bci\u0105 rozwi\u0105za\u0144 melodycznych i harmonicznych. Muzyka Charpentiera jest nie tylko przyk\u0142adem idealnej syntezy konwencji francuskiej i wp\u0142yw\u00f3w w\u0142oskich \u2013 wyniesionych z trzyletnich studi\u00f3w u Giacoma Carissimiego, kapelmistrza Collegium Germanicum oraz bazyliki Sant\u2019Apollinare alle Terme w Rzymie, jednego ze wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u00f3w w\u0142oskiej kantaty oraz autora ostatecznej kodyfikacji oratorium w dwucz\u0119\u015bciowej formie, z\u0142o\u017conej z arii, recytatyw\u00f3w, ansambli i odcink\u00f3w ch\u00f3ralnych z towarzyszeniem instrument\u00f3w. To tak\u017ce przyk\u0142ad idealnego rozwi\u0105zania konfliktu mi\u0119dzy \u017carliw\u0105 wiar\u0105 a czystym pi\u0119knem; muzycznego wcielenia triady estetycznej \u015bw. Tomasza z Akwinu, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142ada si\u0119 consonantia <\/em>(zgodno\u015b\u0107), integritas <\/em>(zupe\u0142no\u015b\u0107) i claritas <\/em>(blask). Wra\u017cenie pe\u0142ni, w\u0142a\u015bciwych proporcji i nieuchwytnej jasno\u015bci towarzyszy nie tylko Charpentierowskim czytaniom i responsoriom na ciemn\u0105 jutrzni\u0119. Dotyczy ca\u0142ej jego tw\u00f3rczo\u015bci religijnej: szczeg\u00f3lnie dobitnie przemawia do s\u0142uchacza w M\u00e9ditations pour le Car\u00eame<\/em>, cyklu dziesi\u0119ciu motet\u00f3w-rozmy\u015bla\u0144 na trzy m\u0119skie g\u0142osy solowe i basso continuo, zachwycaj\u0105cych liryzmem, a zarazem przenikliw\u0105 g\u0142\u0119bi\u0105 psychologiczn\u0105 muzycznego przekazu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

William Christie. Fot. DR<\/p>\n

Zdumiewaj\u0105ce, \u017ce Charpentier nie zazna\u0142 s\u0142awy za \u017cycia. Niewiarygodne, \u017ce po \u015bmierci jego spu\u015bcizna popad\u0142a w ca\u0142kowit\u0105 niepami\u0119\u0107. Artystycznego zmartwychwstania dost\u0105pi\u0142 dopiero w ko\u0144cu ubieg\u0142ego stulecia. Jakby \u015bwiec\u0119 jego geniuszu wyniesiono za o\u0142tarz zbyt pr\u0119dko i zbyt p\u00f3\u017ano sobie o niej przypomniano. Na szcz\u0119\u015bcie nie zgas\u0142a.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Upi\u00f3r zapowiada od samego rana: drugi z jutrzejszych koncert\u00f3w Actus Humanus, tym razem w Dworze Artusa, z udzia\u0142em zespo\u0142u Les Arts Florissants pod dyrekcj\u0105 Williama Christiego. *** Obrz\u0119dy matutinum tenebrarum, zwanego po polsku \u201eciemn\u0105 jutrzni\u0105\u201d, narodzi\u0142y si\u0119 pono\u0107 w Galii, cho\u0107 w sposobie ich odprawiania zachowa\u0142 si\u0119 \u015blad ceremonii jeszcze wcze\u015bniejszych, ukszta\u0142towanych u schy\u0142ku staro\u017cytno\u015bci … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7275","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7275","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7275"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7275\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7309,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7275\/revisions\/7309"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7275"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7275"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7275"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}