{"id":7324,"date":"2023-04-28T23:48:53","date_gmt":"2023-04-28T21:48:53","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7324"},"modified":"2023-09-11T16:00:46","modified_gmt":"2023-09-11T14:00:46","slug":"zolty-ptak-nadziei","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7324","title":{"rendered":"\u017b\u00f3\u0142ty ptak nadziei"},"content":{"rendered":"

Ojciec Fotis, kap\u0142an greckich uchod\u017ac\u00f3w z powie\u015bci Kazandzakisa Chrystus ukrzy\u017cowany po raz wt\u00f3ry<\/em>, zdrzemn\u0105\u0142 si\u0119 kiedy\u015b na chwil\u0119 i we \u015bnie kr\u00f3tkim jak b\u0142yskawica prze\u017cy\u0142 co najmniej tysi\u0105c lat. Przy\u015bni\u0142 mu si\u0119 \u017c\u00f3\u0142ty, podobny do kanarka ptak, kt\u00f3rego zacz\u0105\u0142 goni\u0107, kiedy by\u0142 jeszcze ma\u0142ym ch\u0142opcem. Na staro\u015b\u0107 zrozumia\u0142, \u017ce b\u0119dzie za nim goni\u0142 a\u017c do \u015bmierci. Poczu\u0142 te\u017c w g\u0142\u0119bi duszy, \u017ce ten \u017c\u00f3\u0142ty ptaszek, \u201eju\u017c to gwi\u017cd\u017c\u0105cy szyderczo, ju\u017c to \u015bpiewaj\u0105cy w ekstazie z g\u0142\u00f3wk\u0105 wzniesion\u0105 ku niebu\u201d, nie by\u0142 w istocie kanarkiem, tylko pot\u0119\u017cnym symbolem wiary, nadziei i determinacji.<\/p>\n

To Kazandzakis przekona\u0142 Martin\u016f, \u017ceby zrezygnowa\u0142 z pomys\u0142u skomponowania opery na motywach Greka Zorby<\/em> i si\u0119gn\u0105\u0142 po jego p\u00f3\u017aniejsz\u0105 powie\u015b\u0107-moralitet. Oryginalny tytu\u0142 grecki, \u039f \u03a7\u03c1\u03b9\u03c3\u03c4\u03cc\u03c2 \u039e\u03b1\u03bd\u03b1\u03c3\u03c4\u03b1\u03c5\u03c1\u03ce\u03bd\u03b5\u03c4\u03b1\u03b9<\/em>, ma nieco inny wyd\u017awi\u0119k ni\u017c w polskim przek\u0142adzie Jadwigi Dackiewicz. Chodzi o Chrystusa, kt\u00f3rego do dzi\u015b nie przestano krzy\u017cowa\u0107, mimo \u017ce od Jego \u015bmierci min\u0119\u0142y dwa tysi\u0105clecia. Akcja powie\u015bci toczy si\u0119 w roku 1921, podczas wojny grecko-tureckiej, w fikcyjnej wiosce w Anatolii, kt\u00f3rej mieszka\u0144cy co siedem lat przygotowuj\u0105 uroczyste misterium pasyjne \u2013 z udzia\u0142em aktor\u00f3w wybranych spo\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Do swych r\u00f3l tradycyjnie przygotowuj\u0105 si\u0119 miesi\u0105cami: tym razem proces ich uto\u017csamienia z postaciami Nowego Testamentu raptownie przy\u015bpiesza. W wiosce pojawia si\u0119 t\u0142um wyg\u0142odnia\u0142ych, schorowanych uciekinier\u00f3w z innej greckiej osady. Wkr\u00f3tce rozegra si\u0119 autentyczny dramat m\u0119ki i \u015bmierci. Wdowa Katerina naprawd\u0119 oka\u017ce si\u0119 Mari\u0105 Magdalen\u0105, jej kochanek Panait \u2013 wcielonym Judaszem, Manolios umrze jak biblijny Chrystus.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Marek Olbrzymek<\/p>\n

Martin\u016f sam w\u00f3wczas dochodzi\u0142 do kresu swej drogi krzy\u017cowej. Pary\u017c, w kt\u00f3rym sp\u0119dzi\u0142 prawie dwadzie\u015bcia lat, opu\u015bci\u0142 w 1940 roku, tu\u017c przed zaj\u0119ciem miasta przez nazist\u00f3w. Wpierw znalaz\u0142 schronienie w Akwitanii, u dyrygenta Charlesa Muncha, nast\u0119pnie przedosta\u0142 si\u0119 przez Hiszpani\u0119 do Portugalii, sk\u0105d wyemigrowa\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych. Nigdy si\u0119 tam nie zadomowi\u0142 i po wojnie zamierza\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do Czechos\u0142owacji, zw\u0142aszcza \u017ce wci\u0105\u017c dochodzi\u0142y go wie\u015bci o tragicznych losach pozostawionych w kraju przyjaci\u00f3\u0142 i krewnych. W roku 1946 uleg\u0142 niefortunnemu wypadkowi we w\u0142asnym domu w Massachussets. Wskutek odniesionych obra\u017ce\u0144 ca\u0142kowicie straci\u0142 s\u0142uch w jednym uchu i nabawi\u0142 si\u0119 nieodwracalnych k\u0142opot\u00f3w z r\u00f3wnowag\u0105. Jego plany ostatecznie pokrzy\u017cowa\u0142o przej\u0119cie w\u0142adzy w ojczy\u017anie przez komunist\u00f3w. Schorowany kompozytor w ko\u0144cu si\u0119 podda\u0142 i wyst\u0105pi\u0142 o obywatelstwo ameryka\u0144skie.<\/p>\n

Za pisanie Pasji greckiej<\/em> wzi\u0105\u0142 si\u0119 w 1954 roku \u2013 tym samym, w kt\u00f3rym ukaza\u0142a si\u0119 powie\u015b\u0107 Kazandzakisa. Pracowa\u0142 nad oper\u0105 trzy lata: ostateczn\u0105 wersj\u0119 utworu, z w\u0142asnym angielskim librettem wed\u0142ug przek\u0142adu ksi\u0105\u017cki, przed\u0142o\u017cy\u0142 mened\u017cerom Royal Opera House w Londynie, gdzie dyrektorem muzycznym by\u0142 w\u00f3wczas jego rodak Rafael Kubelik. Mimo przychylnej decyzji zarz\u0105du do premiery nie dosz\u0142o: do odrzucenia wadliwej rzekomo partytury przyczyni\u0142 si\u0119 zwi\u0105zany z teatrem kompozytor Arthur Bliss. Martin\u016f przeprowadzi\u0142 gruntown\u0105 rewizj\u0119 dzie\u0142a, dokonuj\u0105c licznych skr\u00f3t\u00f3w, kt\u00f3re \u2013 paradoksalnie \u2013 zburzy\u0142y sp\u00f3jno\u015b\u0107 narracji. Prapremiery w Zurychu nie do\u017cy\u0142. Zmar\u0142 dwa lata wcze\u015bniej, w 1959 roku. Osierocona Pasja grecka<\/em> zawita\u0142a wkr\u00f3tce na sceny czechos\u0142owackie, najpierw do Brna, w roku 1962, potem do Pragi i Bratys\u0142awy. Doczeka\u0142a si\u0119 te\u017c kilku wystawie\u0144 w innych krajach Europy. Gwa\u0142towny wzrost popularno\u015bci ostatniej opery Martin\u016f nast\u0105pi\u0142 w latach osiemdziesi\u0105tych, po s\u0142ynnej inscenizacji w Cardiff pod batut\u0105 Sir Charlesa Mackerrasa, kt\u00f3ry niemal r\u00f3wnolegle zarejestrowa\u0142 ca\u0142o\u015b\u0107 wersji na p\u0142ytach, z brytyjskimi solistami, ch\u00f3rem Filharmonii Czeskiej i orkiestr\u0105 filharmonik\u00f3w z Brna. Na rekonstrukcj\u0119 wersji pierwotnej, dokonan\u0105 pod nadzorem Ale\u0161a B\u0159eziny, trzeba by\u0142o zaczeka\u0107 do roku 1999: \u201edruga\u201d premiera Pasji greckiej <\/em>odby\u0142a si\u0119 na Festiwalu w Bregencji. Martin\u016f do\u015bwiadczy\u0142 satysfakcji zza grobu: wiosn\u0105 nast\u0119pnego roku ta sama produkcja wesz\u0142a na afisz ROH.<\/p>\n

Brno pod wieloma wzgl\u0119dami mo\u017ce uchodzi\u0107 za czesk\u0105 kolebk\u0119 Pasji greckiej<\/em>, niekoniecznie jednak w kszta\u0142cie zamy\u015blanym przez kompozytora. Czesi oswoili si\u0119 z wersj\u0105 zurysk\u0105, z librettem przet\u0142umaczonym na ich j\u0119zyk ojczysty tu\u017c po prapremierze w 1961 roku. Zrekonstruowan\u0105 wersj\u0119 \u201elondy\u0144sk\u0105\u201d przyj\u0119li z mieszanymi uczuciami, zaskoczeni, \u017ce maj\u0105 do czynienia w\u0142a\u015bciwie z inn\u0105 oper\u0105. Realizatorzy najnowszej inscenizacji w Teatrze Janaczka wybrali drog\u0119 po\u015bredni\u0105, czyli wersj\u0119 z Zurychu z angielskim librettem \u2013 co zn\u00f3w wzbudzi\u0142o pewne kontrowersje, zw\u0142aszcza ze strony or\u0119downik\u00f3w komunikatywno\u015bci dzie\u0142a scenicznego, o tyle uzasadnione, \u017ce partie solowe obsadzono prawie bez wyj\u0105tku czeskimi \u015bpiewakami. Premiery wyczekiwano jednak niecierpliwie: ze wzgl\u0119du na udzia\u0142 Ji\u0159\u00edego He\u0159mana w tym przedsi\u0119wzi\u0119ciu, re\u017cysera, kt\u00f3ry ju\u017c w roku 2015, tu\u017c po obj\u0119ciu dyrekcji artystycznej Opery w Brnie, wystawi\u0142 Pasj\u0119 greck\u0105 <\/em>w Aalto-Musiktheater Essen \u2013 ze sporym sukcesem, zar\u00f3wno w oczach krytyki, jak i publiczno\u015bci. Pandemia wystawi\u0142a meloman\u00f3w na dodatkow\u0105 pr\u00f3b\u0119 cierpliwo\u015bci. Pasja<\/em>, planowana pierwotnie na podw\u00f3jny jubileusz Martin\u016f, trafi\u0142a na scen\u0119 dopiero w listopadzie 2021 roku. W tym sezonie pojawi\u0142a si\u0119 w Brnie trzykrotnie. Uda\u0142o mi si\u0119 dotrze\u0107 na ostatnie przedstawienie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Marek Olbrzymek<\/p>\n

I by\u0142o warto, cho\u0107by po to, \u017ceby zn\u00f3w zachwyci\u0107 si\u0119 wizualnym pi\u0119knem koncepcji He\u0159mana (obejmuj\u0105cej tak\u017ce re\u017cyseri\u0119 \u015bwiate\u0142), przygotowanej we wsp\u00f3\u0142pracy ze scenografem Draganem Stoj\u010devskim i projektantk\u0105 kostium\u00f3w Alexandr\u0105 Gruskov\u0105. Cho\u0107 He\u0159man \u201eprzemyci\u0142\u201d do spektaklu kilka rozwi\u0105za\u0144 wypr\u00f3bowanych w Essen \u2013 mi\u0119dzy innymi zawieszony nad scen\u0105 pot\u0119\u017cny dzwon i las p\u0142on\u0105cych \u015bwiec na proscenium \u2013 brne\u0144ska inscenizacja jest znacznie bardziej sp\u00f3jna i nosi wi\u0119cej znamion specyficznego stylu re\u017cysera. Kolorystyka jak zwykle waha si\u0119 mi\u0119dzy przepastn\u0105 czerni\u0105, z\u0142amanymi tonami b\u0142\u0119kitu a nieoczywist\u0105 \u017c\u00f3\u0142cieni\u0105: ta ostatnia odgrywa sk\u0105din\u0105d najdonio\u015blejsz\u0105 rol\u0119 w tym przedstawieniu, poprzedzonym obszernym cytatem z przytoczonego powy\u017cej snu ojca Fotisa. \u017b\u00f3\u0142ty jest ogie\u0144 paschalnych \u015bwiec, na \u017c\u00f3\u0142to ubrany jest zar\u00f3wno ch\u0142opiec uganiaj\u0105cy si\u0119 za podobnym do kanarka ptakiem, jak i Manolios, przygotowuj\u0105cy si\u0119 do roli Chrystusa. Czarna jest noc hipokryzji i ciemnoty, uciele\u015bniona w postawie popa Grigorisa, kt\u00f3ry przekonywa\u0142 wioskow\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119, \u017ce je\u015bli niesprawiedliwo\u015b\u0107 wyrz\u0105dzona jednostce przynosi korzy\u015b\u0107 masie, to w\u00f3wczas jest s\u0142uszna. B\u0142\u0119kitne \u2013 cho\u0107 czasem na granicy szaro\u015bci, innym za\u015b razem przechodz\u0105ce w ziele\u0144 \u2013 jest wszystko to, co nieoczywiste. Mi\u0119dzy innymi drzewa rosn\u0105ce koron\u0105 w d\u00f3\u0142, wczepione korzeniami w fundamenty dom\u00f3w, jakby si\u0119 ba\u0142y wystrzeli\u0107 p\u0119dami na zewn\u0105trz, w \u015bwiat dzielony przez Grek\u00f3w na czasy przed i po wielkim po\u017carze Smyrny, kt\u00f3ry ostatecznie przypiecz\u0119towa\u0142 kl\u0119sk\u0119 ich armii w 1922 roku i pogrzeba\u0142 w pyle rojenia o aneksji Azji Mniejszej. Znakiem wolno\u015bci, wiary i nadziei jest \u017cyciodajna woda, po kt\u00f3rej Manolios chodzi jak Chrystus \u2013 podziwu godne, z jak\u0105 maestri\u0105 He\u0159man wykorzystuje ten prosty chwyt teatralny w wi\u0119kszo\u015bci swoich przedstawie\u0144, zwielokrotniaj\u0105c migotliw\u0105 posta\u0107 wody w lustrzanych projekcjach w tle sceny.<\/p>\n

Inscenizacja He\u0159mana jest g\u0142\u0119boko symboliczna, podobnie jak opera Martin\u016f, w kt\u00f3rej kompozytor zostawi\u0142 mniej miejsca na gr\u0119 charakter\u00f3w ni\u017c na og\u00f3ln\u0105 przypowie\u015b\u0107 o mocy dobra i z\u0142a, pozbawion\u0105 obecnych w powie\u015bci Kazandzakisa odniesie\u0144 historycznych i politycznych. He\u0159man postanowi\u0142 przedstawi\u0107 Pasj\u0119 greck\u0105 <\/em>jako histori\u0119 uniwersaln\u0105, osadzon\u0105 w niejasnym kontek\u015bcie, woln\u0105 od aktualnych aluzji. W pe\u0142ni rozumiem jego decyzj\u0119, zw\u0142aszcza \u017ce w \u015bwietle najnowszych wydarze\u0144 nieszcz\u0119\u015bni uchod\u017acy pod wodz\u0105 ojca Fotisa przywodziliby raczej na my\u015bl Rosjan uciekaj\u0105cych z Krymu. Chrystus ukrzy\u017cowany po raz wt\u00f3ry <\/em>to poniek\u0105d narracja o tragedii naje\u017ad\u017ac\u00f3w, dojmuj\u0105ca parabola losu prostych ludzi uwik\u0142anych w konflikt rozgrywaj\u0105cy si\u0119 ponad ich g\u0142owami. Troch\u0119 mi jednak szkoda, \u017ce He\u0159man poprzesta\u0142 na re\u017cyserowaniu t\u0142um\u00f3w, operowaniu metafor\u0105, nie wg\u0142\u0119biaj\u0105c si\u0119 w motywacj\u0119 poszczeg\u00f3lnych postaci dramatu, pozostawionych samym sobie, na pastw\u0119 w\u0142asnych mo\u017cliwo\u015bci wokalnych i aktorskich. Troch\u0119 mnie dziwi optymizm re\u017cysera, kt\u00f3ry dostrzeg\u0142 promie\u0144 nadziei tam, gdzie go nie by\u0142o: ani w partyturze, ani w ostatnim zdaniu ksi\u0105\u017cki Kazandzakisa, gdzie sponiewierana wsp\u00f3lnota pod wodz\u0105 Fotisa zacz\u0119\u0142a \u201ei\u015b\u0107 ku wschodowi drog\u0105 bez ko\u0144ca\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Marek Olbrzymek<\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce nieposkromiona wyobra\u017ania He\u0159mana zyska\u0142aby du\u017co szersze pole do popisu w wersji pierwotnej, bardziej teatralnej, kipi\u0105cej od emocji, naznaczonej raptownymi zmianami nastroju. Narracja zuryska dramaturgicznie kuleje, sprawia wra\u017cenie kalejdoskopowej, nie pozwala odbiorcy uto\u017csami\u0107 si\u0119 w pe\u0142ni z \u017cadn\u0105 z postaci. Nie poradzi\u0142 sobie z tym paradoksem Robert Kru\u017e\u00edk, prowadz\u0105cy Pasj\u0119 greck\u0105 <\/em>do\u015b\u0107 ci\u0119\u017ck\u0105 r\u0119k\u0105, masywnym d\u017awi\u0119kiem, podkre\u015blaj\u0105c rzekomy monumentalizm tej partytury, kt\u00f3rej w gruncie rzeczy ca\u0142kiem blisko do p\u00f3\u017anych oper Brittena. Celnie uwypukli\u0142 surowo\u015b\u0107 greckich \u015bpiew\u00f3w prawos\u0142awnych, doceni\u0142 wyrafinowan\u0105 stylizacj\u0119 melodii ludowej na pocz\u0105tku III aktu oraz wiejskiej muzyki weselnej, po drodze jednak zgubi\u0142 napi\u0119cie i przejmuj\u0105cy liryzm stylu p\u00f3\u017anego Martin\u016f, zatrza\u015bni\u0119tego w t\u0119sknocie do ojczyzny, do kt\u00f3rej przysz\u0142o mu nigdy nie wr\u00f3ci\u0107. Nie wskaza\u0142 odpowiedniej drogi solistom, kt\u00f3rzy w wi\u0119kszo\u015bci stworzyli do\u015b\u0107 p\u0142askie, jednowymiarowe postacie. Nie tchn\u0105\u0142 \u017caru w przemian\u0119 Manoliosa, kt\u00f3rego parti\u0119 realizowa\u0142 poprawnie, lecz bez wi\u0119kszego zaanga\u017cowania Peter Berger. Zlekcewa\u017cy\u0142 zmys\u0142owo\u015b\u0107 Kateriny w uj\u0119ciu obdarzonej mi\u0119kkim i kolorowym sopranem Pavli Vykopalovej. Nie zr\u00f3\u017cnicowa\u0142 \u0142otr\u00f3w i sprawiedliwych, przez co g\u0142osem pewniejszym i bardziej zapadaj\u0105cym w pami\u0119\u0107 przem\u00f3wi\u0142 ojciec Grigoris w uj\u0119ciu Jana \u0160\u0165\u00e1vy ni\u017c realizuj\u0105cy parti\u0119 Fotisa \u2013 by\u0107 mo\u017ce wa\u017cniejsz\u0105 w operze od g\u0142osu Manoliosa \u2013 m\u0142ody morawski bas-baryton David Szendiuch. Kto wie, czy nie najg\u0142\u0119biej zapad\u0142 mi w pami\u0119\u0107 fenomenalny Ond\u0159ej Kopl\u00edk w tenorowej partii domokr\u0105\u017ccy Jannakosa, wcielaj\u0105cego si\u0119 w rol\u0119 Piotra, najwa\u017cniejszego z aposto\u0142\u00f3w \u2013 tego, kt\u00f3ry nie przyzna\u0142 si\u0119 wobec ludzi do znajomo\u015bci z Chrystusem.<\/p>\n

Wszystko to jednak nie zmieni faktu, \u017ce Pasja grecka <\/em>\u2013 przesz\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat od prapremiery \u2013 wzbudza struny g\u0142uche dla wielu odbiorc\u00f3w tre\u015bci z pierwszych stron serwis\u00f3w internetowych. Uzmys\u0142awia gorzk\u0105 prawd\u0119 o tragedii wszystkich wyp\u0119dzonych, cho\u0107by ich przyw\u00f3dcy stali po niew\u0142a\u015bciwej stronie. T\u0142umaczy, \u017ce szatan mo\u017ce wej\u015b\u0107 tylko do piek\u0142a, anio\u0142 mo\u017ce wej\u015b\u0107 tylko do raju, cz\u0142owiek za\u015b mo\u017ce wybiera\u0107. Mimo wszystko daje nadziej\u0119, \u017ce cz\u0142owiek kiedy\u015b wreszcie dokona w\u0142a\u015bciwego wyboru.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ojciec Fotis, kap\u0142an greckich uchod\u017ac\u00f3w z powie\u015bci Kazandzakisa Chrystus ukrzy\u017cowany po raz wt\u00f3ry, zdrzemn\u0105\u0142 si\u0119 kiedy\u015b na chwil\u0119 i we \u015bnie kr\u00f3tkim jak b\u0142yskawica prze\u017cy\u0142 co najmniej tysi\u0105c lat. Przy\u015bni\u0142 mu si\u0119 \u017c\u00f3\u0142ty, podobny do kanarka ptak, kt\u00f3rego zacz\u0105\u0142 goni\u0107, kiedy by\u0142 jeszcze ma\u0142ym ch\u0142opcem. Na staro\u015b\u0107 zrozumia\u0142, \u017ce b\u0119dzie za nim goni\u0142 a\u017c do … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7324","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7324","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7324"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7324\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7593,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7324\/revisions\/7593"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7324"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7324"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7324"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}