{"id":7405,"date":"2023-06-05T22:46:07","date_gmt":"2023-06-05T20:46:07","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7405"},"modified":"2023-06-24T12:32:08","modified_gmt":"2023-06-24T10:32:08","slug":"jak-cie-slysza-tak-cie-pisza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7405","title":{"rendered":"Jak ci\u0119 s\u0142ysz\u0105, tak ci\u0119 pisz\u0105"},"content":{"rendered":"

Kiedy Gottfried Keller straci\u0142 ojca i zosta\u0142 na \u015bwiecie sam z matk\u0105 i m\u0142odsz\u0105 siostr\u0105, mia\u0142 zaledwie pi\u0119\u0107 lat. Rudolf \u2013 tokarz, budowniczy-samouk i g\u0142owa rodziny Keller\u00f3w \u2013 zmar\u0142 na gru\u017alic\u0119 tu\u017c po trzydziestce, wcze\u015bniej pochowawszy czworo z sze\u015bciorga dzieci, kt\u00f3rych dochowa\u0142 si\u0119 ze sw\u0105 \u017con\u0105 Elisabeth. Pod wieloma wzgl\u0119dami by\u0142 cz\u0142owiekiem niezwyk\u0142ym: jako nastoletni czeladnik przew\u0119drowa\u0142 p\u00f3\u0142 Europy i wr\u00f3ci\u0142 do Zurychu nie tylko jako wszechstronnie wykszta\u0142cony rzemie\u015blnik, ale te\u017c dojrza\u0142y, rozmi\u0142owany w wolno\u015bci obywatel. Zanim odszed\u0142 z tego \u015bwiata, przekaza\u0142 \u017conie szczeg\u00f3\u0142owe wskaz\u00f3wki, jak wpoi\u0107 swoje idea\u0142y jedynemu pozosta\u0142emu przy \u017cyciu synowi. Owdowia\u0142a Elisabeth ledwie wi\u0105za\u0142a koniec z ko\u0144cem, do\u0142o\u017cy\u0142a jednak wszelkich stara\u0144, by nie zawie\u015b\u0107 ambicji m\u0119\u017ca. Ma\u0142y Gottfried chowa\u0142 si\u0119 w domu wolnym od wszelkich uprzedze\u0144 i czujnie obserwowa\u0142 otaczaj\u0105c\u0105 go rzeczywisto\u015b\u0107. Po kl\u0119sce powstania listopadowego jej nieod\u0142\u0105cznym elementem stali si\u0119 polscy emigranci, szukaj\u0105cy schronienia pod go\u015bcinnym dachem pani Keller. Przysz\u0142y pisarz i poeta wyni\u00f3s\u0142 z tamtych czas\u00f3w nie tylko pi\u0119kne wspomnienia przyja\u017ani, do kt\u00f3rych nawi\u0105za\u0142 mi\u0119dzy innymi w autobiograficznej powie\u015bci Zielony Henryk<\/em>, lecz r\u00f3wnie\u017c trwa\u0142e zainteresowanie spraw\u0105 uchod\u017ac\u00f3w politycznych oraz ich walk\u0105 o odzyskanie utraconej pa\u0144stwowo\u015bci.<\/p>\n

Kolejne fale emigracji z Polski nap\u0142yn\u0119\u0142y do Szwajcarii po Wio\u015bnie Lud\u00f3w i przegranym powstaniu styczniowym. W 1863 roku Gottfried Keller \u2013 w\u00f3wczas ju\u017c sekretarz kantonu zuryskiego \u2013 za\u0142o\u017cy\u0142 wraz z hrabi\u0105 W\u0142adys\u0142awem Platerem Centralny Komitet Pomocy Polakom. Wpierw finansowali zakup broni dla powsta\u0144c\u00f3w, a po upadku niepodleg\u0142o\u015bciowego zrywu organizowali wszechstronn\u0105 pomoc dla blisko dw\u00f3ch tysi\u0119cy tu\u0142aczy. Cho\u0107 w\u015br\u00f3d prawdziwych bohater\u00f3w trafiali si\u0119 czasem hochsztaplerzy, nic nie zdo\u0142a\u0142o zachwia\u0107 sympati\u0105 Kellera do przybysz\u00f3w z odleg\u0142ego kraju na wschodzie Europy. Je\u015bli nawet ich napomina\u0142, to delikatnie i ze wsp\u00f3\u0142czuciem \u2013 jak w powsta\u0142ej mniej wi\u0119cej w tym czasie, ale wydanej dopiero w 1874 roku noweli Kleider machen Leute <\/em>(w wolnym t\u0142umaczeniu \u201eszata zdobi cz\u0142owieka\u201d). Jej protagonist\u0105 uczyni\u0142 m\u0142odego krawca Wenzla Strapinskiego, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie straci\u0142 prac\u0119 i \u201ew nieprzyjemny listopadowy dzie\u0144\u201d ruszy\u0142 szuka\u0107 szcz\u0119\u015bcia gdzie indziej. Za \u015bniadanie musia\u0142o mu starczy\u0107 kilka p\u0142atk\u00f3w \u015bniegu, w kieszeni mia\u0142 tylko naparstek \u2013 za to pi\u0119knie si\u0119 prezentowa\u0142 we w\u0142asnor\u0119cznie uszytym niedzielnym ubraniu, podszytej aksamitem pelerynie i futrzanej czapie. By\u0107 mo\u017ce dlatego stangret mijanego po drodze powozu zaproponowa\u0142 mu transport do pobliskiego miasteczka, przedstawi\u0142 go wszystkim jako polskiego hrabiego, po czym znik\u0142, zanim ch\u0142opak zd\u0105\u017cy\u0142 zaprotestowa\u0107. Zdezorientowany Wenzel wchodzi w rol\u0119 arystokraty \u2013 wpierw mimowolnie, p\u00f3\u017aniej z premedytacj\u0105, kiedy zdobywa wzgl\u0119dy c\u00f3rki przewodnicz\u0105cego rady miejskiej. Wprawdzie zostanie zdemaskowany przez zazdrosnego rywala, wszystko jednak sko\u0144czy si\u0119 dobrze: ukochana o\u015bwiadczy, \u017ce nie musi by\u0107 hrabin\u0105, wystarczy, \u017ce zostanie \u017con\u0105 prawdziwego mistrza w krawieckim fachu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Serghei Gherciu<\/p>\n

Nowelka Kellera cieszy\u0142a si\u0119 niezwyk\u0142\u0105 popularno\u015bci\u0105 w \u00f3wczesnym \u015bwiecie kultury niemieckoj\u0119zycznej, tak\u017ce w Austro-W\u0119grzech, gdzie wielu cesarskich poddanych budowa\u0142o sw\u00f3j status podobnymi metodami, jak literacki Wenzel. W\u015br\u00f3d nich tak\u017ce ojciec Zemlinsky\u2019ego – urodzony w Wiedniu potomek austriackiej katoliczki i przybysza z w\u0119gierskiej \u017byliny – kt\u00f3ry doda\u0142 sobie przed nazwiskiem przyimek szlachecki \u201evon\u201d, a przed \u015blubem z Klar\u0105 Semo, c\u00f3rk\u0105 bo\u015bniackiej muzu\u0142manki i sefardyjskiego \u017byda z Sarajewa, przeszed\u0142 na judaizm. Ma\u0142y Alexander urodzi\u0142 si\u0119 zatem jako pe\u0142noprawny cz\u0142onek wiede\u0144skiej gminy \u017cydowskiej, ale wyst\u0105pi\u0142 z niej ju\u017c w 1899 roku, w zwi\u0105zku ze spraw\u0105 Dreyfusa i narastaj\u0105c\u0105 fal\u0105 antysemityzmu. Za komponowanie opery komicznej Kleider machen Leute <\/em>wzi\u0105\u0142 si\u0119 w roku 1907, po wcze\u015bniejszych sukcesach Saremy <\/em>i Es war einmal <\/em>oraz niedosz\u0142ej premierze Der Traumg\u00f6rge<\/em>, planowanej w wiede\u0144skiej Staatsoper, pod batut\u0105 Mahlera, kt\u00f3ry tu\u017c przed pierwszym spektaklem zrezygnowa\u0142 ze stanowiska dyrektora muzycznego teatru. Libretto do Kleider machen Leute <\/em>\u2013 podobnie jak do pechowego Der Traumg\u00f6rge <\/em>\u2013 napisa\u0142 Leo Feld, kt\u00f3ry znacz\u0105co skondensowa\u0142 narracj\u0119 i nada\u0142 jej nieco l\u017cejszy wyd\u017awi\u0119k ni\u017c w pierwowzorze Kellera. Premiera pierwszej, trzyaktowej wersji odby\u0142a si\u0119 w 1910 roku w wiede\u0144skiej Volksoper. Ch\u0142odne opinie krytyk\u00f3w sk\u0142oni\u0142y Zemlinsky\u2019ego do wprowadzenia gruntownych zmian w libretcie i partyturze. Po kilku nieudanych podej\u015bciach do wystawienia zrewidowanej, dwuaktowej wersji opery, Kleider machen Leute <\/em>doczeka\u0142a si\u0119 wznowienia w 1922 roku, na deskach Neues Deutsches Theater, obecnej siedziby Opery Pa\u0144stwowej w Pradze.<\/p>\n

Dzie\u0142o, odkryte na powr\u00f3t dopiero w latach osiemdziesi\u0105tych, zawita\u0142o na prask\u0105 scen\u0119 w lutym 2023 roku \u2013 w ramach pot\u0119\u017cnego, zakrojonego na cztery sezony czesko-niemieckiego przedsi\u0119wzi\u0119cia \u201eMusica non grata\u201d, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wnym celem jest przywr\u00f3cenie pami\u0119ci o dorobku tw\u00f3rc\u00f3w aktywnych w mi\u0119dzywojennej Czechos\u0142owacji, wyrugowanych z \u017cycia muzycznego po doj\u015bciu nazist\u00f3w do w\u0142adzy: ze wzgl\u0119du na pochodzenie, wyznanie i pogl\u0105dy polityczne, ale te\u017c p\u0142e\u0107 i orientacj\u0119 seksualn\u0105. Projekt, rozpocz\u0119ty w roku 2020 pod egid\u0105 praskiego Teatru Narodowego i wsparty finansowo przez Ambasad\u0119 Republiki Federalnej Niemiec, ju\u017c dzi\u015b mo\u017cna uzna\u0107 za jedn\u0105 z najbardziej udanych tego rodzaju inicjatyw w Europie \u2013 nastawion\u0105 na trwa\u0142e wprowadzenie zapomnianych dzie\u0142 do krwiobiegu kultury, nie za\u015b jednorazowy, powierzchowny efekt, trafiaj\u0105cy w gust mniej wyrobionej publiczno\u015bci.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Serghei Gherciu<\/p>\n

St\u0105d te\u017c pomys\u0142 na wystawienie Kleider machen Leute <\/em>si\u0142ami przede wszystkim muzyk\u00f3w miejscowych, pod wodz\u0105 dw\u00f3ch artystek, kt\u00f3rych wsp\u00f3\u0142prac\u0119 doceniono ju\u017c wcze\u015bniej, przy okazji inscenizacji Katii Kabanowej <\/em>Janaczka w Komische Oper Berlin: holenderskiej re\u017cyserki Jetske Mijnssen i litewskiej dyrygentki Giedr\u0117 \u0160lekyt\u0117. Mijnssen reprezentuje typowy dla swego kraju styl uprawiania teatru, oszcz\u0119dny w \u015brodkach wyrazu, chwilami nawi\u0105zuj\u0105cy do surowego minimalizmu Willy\u2019ego Deckera. W jej uj\u0119ciu akcja opery Zemlinsky\u2019ego rozgrywa si\u0119 przewa\u017cnie na proscenium, w przestrzeni ograniczonej symetryczn\u0105, tr\u00f3jdzieln\u0105 dekoracj\u0105 Herberta Murauera (pomys\u0142owo o\u015bwietlon\u0105 przez Bernda Purkrabka), kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wnym elementem jest p\u00f3\u0142okr\u0105g\u0142a \u015bciana umieszczona na scenie obrotowej. Scenografi\u0119 dope\u0142niaj\u0105 proste meble, pe\u0142ni\u0105ce czasem funkcj\u0119 nieoczywistych rekwizyt\u00f3w (przyk\u0142adem podr\u00f3\u017c Wenzla w karocy z kilku krzese\u0142, za ka\u017cdym nawrotem sceny obrotowej ukazuj\u0105ca bohatera w innej groteskowej pozycji). Re\u017cyserka zr\u00f3wnowa\u017cy\u0142a sk\u0105po\u015b\u0107 dekoracji przerysowanym, niemal ekspresjonistycznym gestem teatralnym \u2013 na og\u00f3\u0142 z dobrym skutkiem, cho\u0107 w rozta\u0144czonej partyturze Zemlinsky\u2019ego przyda\u0142oby si\u0119 wi\u0119cej pracy choreograficznej (odpowiedzialny za ruch sceniczny Dustin Klein postawi\u0142 raczej na pantomim\u0119, sk\u0105din\u0105d spektakularn\u0105, mi\u0119dzy innymi w spowolnionej scenie po\u015bcigu za zdemaskowanym fa\u0142szywym hrabi\u0105). Najpowa\u017cniejszy b\u0142\u0105d inscenizacji tkwi jednak w niedostatecznym wyeksponowaniu wrodzonej elegancji Wenzla. M\u0142ody krawiec, je\u015bli nie liczy\u0107 futrzanej czapy, niczym si\u0119 nie wyr\u00f3\u017cnia\u0142 z t\u0142umu postaci, ubranych przez Juli\u0119 Katharin\u0119 Berndt w kostiumy z mi\u0119dzywojnia \u2013 od s\u0142omkowych kapeluszy pork pie z szalonych lat dwudziestych a\u017c po jazzowe garnitury w stylu zoot, nieod\u0142\u0105czny element stylizacji p\u00f3\u017aniejszych polskich bikiniarzy.<\/p>\n

Czysta i precyzyjna re\u017cyseria Mijnssen sz\u0142a jednak bok w bok z dramaturgi\u0105 utworu, cho\u0107 kilkoro solist\u00f3w wp\u0119dzi\u0142a w pu\u0142apk\u0119 akustyczn\u0105 \u2013 ich g\u0142osy, wyeksponowane na proscenium, cz\u0119sto brzmia\u0142y nienaturalnie, wybijaj\u0105c si\u0119 nadmiernie z tkanki orkiestrowej. Z tej opresji wyszli bez szwanku wykonawcy dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych partii \u2013 dysponuj\u0105cy mocnym, d\u017awi\u0119cznym i pewnie prowadzonym tenorem Joseph Dennis w roli Wenzla oraz jego partnerka Nettchen w osobie Jany Sibery, obdarzonej sopranem mi\u0119kkim, pi\u0119knie nasyconym i bardzo zmys\u0142owym (prze\u015blicznie za\u015bpiewana aria \u201eLehn deine Wang’ an meine Wang’\u201d z tekstem Heinego na pocz\u0105tku II aktu). \u015awietne momenty mieli te\u017c Ivo Hrachovec w basowej partii Ober\u017cysty oraz baryton Markus Butter w roli Melchiora B\u00f6hniego, odrzuconego konkurenta do r\u0119ki Nettchen. Pozostali cz\u0142onkowie rozbudowanej, kilkunastoosobowej obsady z mniejszym powodzeniem walczyli z kaprysami akustyki. Trudno mi os\u0105dzi\u0107, na ile mog\u0142a temu zapobiec Giedr\u0117 \u0160lekyt\u0117, poza wspomnianym zastrze\u017ceniem prowadz\u0105ca zespo\u0142y Opery Pa\u0144stwowej bardzo sprawnie, energiczn\u0105 r\u0119k\u0105, z doskona\u0142ym wyczuciem mozaikowego stylu tej kompozycji, \u0142\u0105cz\u0105cej p\u00f3\u017anoromantyczne inspiracje muzyk\u0105 Wagnera i Ryszarda Straussa \u2013 a co za tym idzie, tak\u017ce m\u0142odego Sch\u00f6nberga \u2013 z i\u015bcie Mozartowsk\u0105 brawur\u0105 w kszta\u0142towaniu ansambli i wszechobecn\u0105 lekko\u015bci\u0105 wiede\u0144skiej operetki.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Serghei Gherciu<\/p>\n

Kleider machen Leute <\/em>nie jest arcydzie\u0142em na miar\u0119 Kar\u0142a <\/em>i Tragedii florenckiej<\/em>. Z pewno\u015bci\u0105 jednak zas\u0142uguje na mi\u0142o\u015b\u0107: podobnie jak skromny i nie\u015bmia\u0142y Wenzel Strapinski, hrabia, owszem, fa\u0142szywy, wci\u0105\u017c jednak ujmuj\u0105cy w swej obszernej, podbitej czarnym aksamitem pelerynie, i z bladym, szlachetnym obliczem polskiego emigranta.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kiedy Gottfried Keller straci\u0142 ojca i zosta\u0142 na \u015bwiecie sam z matk\u0105 i m\u0142odsz\u0105 siostr\u0105, mia\u0142 zaledwie pi\u0119\u0107 lat. Rudolf \u2013 tokarz, budowniczy-samouk i g\u0142owa rodziny Keller\u00f3w \u2013 zmar\u0142 na gru\u017alic\u0119 tu\u017c po trzydziestce, wcze\u015bniej pochowawszy czworo z sze\u015bciorga dzieci, kt\u00f3rych dochowa\u0142 si\u0119 ze sw\u0105 \u017con\u0105 Elisabeth. Pod wieloma wzgl\u0119dami by\u0142 cz\u0142owiekiem niezwyk\u0142ym: jako nastoletni … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7405","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7405","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7405"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7405\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7460,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7405\/revisions\/7460"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7405"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7405"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7405"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}