{"id":7421,"date":"2023-06-08T12:36:18","date_gmt":"2023-06-08T10:36:18","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7421"},"modified":"2023-06-08T17:14:07","modified_gmt":"2023-06-08T15:14:07","slug":"maestro-di-tastiera","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7421","title":{"rendered":"Maestro di tastiera"},"content":{"rendered":"

Powoli nadrabiam zaleg\u0142o\u015bci: za kilka dni obszerna relacja z mojej H\u00e4ndlowskiej wyprawy do Wenecji i Getyngi, p\u00f3\u017aniej kolejne impresje z Wielkiej Brytanii. Tymczasem powr\u00f3t w inne rejony i z innym repertuarem. Oto esej na marginesie recitalu carillonistki Ma\u0142gorzaty Fiebig z sonatami Domenica Scarlattiego – w ramach wielkanocnej ods\u0142ony festiwalu Actus Humanus, 8 kwietnia w Ratuszu G\u0142\u00f3wnego Miasta w Gda\u0144sku.<\/p>\n

***<\/p>\n

Formalnie rzecz bior\u0105c, neapolita\u0144czyk Domenico Scarlatti urodzi\u0142 si\u0119 w Hiszpanii, podobnie jak jego ojciec Alessandro, kt\u00f3ry przyszed\u0142 na \u015bwiat w sycylijskim Palermo. Wyspa Sycylia przesz\u0142a w r\u0119ce Aragonii ju\u017c w roku 1282, po wielkim powstaniu przeciwko Karolowi I Andegawe\u0144skiemu i w\u0142adzy Francuz\u00f3w, kt\u00f3re wybuch\u0142o w Poniedzia\u0142ek Wielkanocny 30 marca i zapisa\u0142o si\u0119 w historii pod nazw\u0105 nieszpor\u00f3w sycylijskich. Francuskie rz\u0105dy w Kr\u00f3lestwie Neapolu zniesiono ostatecznie w 1504 roku: po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszych W\u0142och kontynentalnych znalaz\u0142a si\u0119 pod kontrol\u0105 Hiszpanii. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 prawie dwusetletnia epoka pot\u0119\u017cnych wicekr\u00f3l\u00f3w, za kt\u00f3rych panowania Neapol rozr\u00f3s\u0142 si\u0119 do rozmiar\u00f3w drugiego co do wielko\u015bci miasta w Europie, najlepiej ufortyfikowanego w ca\u0142ym imperium, pokrytego g\u0119st\u0105 sieci\u0105 wybrukowanych ulic, przyjaznego uczonym i artystom. Tu schroni\u0142 si\u0119 Caravaggio, wyj\u0119ty spod prawa po zab\u00f3jstwie m\u0142odego awanturnika i str\u0119czyciela Ranuccia Tomassoniego. Tu uczy\u0142 si\u0119 malarstwa Salvator Rosa, barokowy prekursor romantyzmu \u2013 pod kierunkiem walencjanina Jusepe de Ribery, zwanego w mie\u015bcie Lo Spagnoletto<\/em>. Tutaj, w rodzinie neapolita\u0144skiego ksi\u0119garza, przyszed\u0142 na \u015bwiat filozof Giambattista Vico, najs\u0142ynniejszy przedstawiciel w\u0142oskiego o\u015bwiecenia. Tu ca\u0142e \u017cycie sp\u0119dzi\u0142 Giambattista Marino, tw\u00f3rca barokowego stylu poetyckiego nazwanego p\u00f3\u017aniej marinizmem.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Eskadra admira\u0142a George’a Bynga na kotwicowisku w Zatoce Neapolita\u0144skiej, przed bitw\u0105 przy Capo Passero na Sycylii 11 sierpnia 1718 roku. Obraz Gaspara Butlera z kolekcji National Maritime Museum w Greenwich<\/p>\n

Tu wreszcie, po studiach w Rzymie, znalaz\u0142 zatrudnienie Alessandro Scarlatti \u2013 w roku 1684, jako maestro di capella <\/em>na dworze wicekr\u00f3la. Rok p\u00f3\u017aniej urodzi\u0142 si\u0119 Domenico, sz\u00f3ste z dziesi\u0119ciorga dzieci kompozytora, kt\u00f3ry ju\u017c wkr\u00f3tce mia\u0142 zyska\u0107 s\u0142aw\u0119 najwybitniejszego przedstawiciela neapolita\u0144skiej szko\u0142y operowej. Domenico uczy\u0142 si\u0119 muzyki nie tylko u ojca, ale te\u017c jego koleg\u00f3w po fachu, kt\u00f3rzy wprowadzili go w arkana opery i gry na instrumentach klawiszowych. W 1703 roku, kiedy z powodzeniem dokona\u0142 rewizji partytury Irene<\/em>, tragedii per musica Carla Francesca Pollarolo, ojciec wys\u0142a\u0142 go na dalsze studia do Wenecji. Sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej m\u0142ody Scarlatti trafi\u0142 do Rzymu, na dw\u00f3r Marii Kazimiery, wdowy po Janie III Sobieskim, w Palazzo Chigi-Odescalchi. W roku 1719 wyjecha\u0142 do Lizbony, gdzie zosta\u0142 nauczycielem infantki portugalskiej Marii Barbary, p\u00f3\u017aniejszej kr\u00f3lowej Hiszpanii. Po kr\u00f3tkim powrocie do Rzymu, gdzie po\u015blubi\u0142 sw\u0105 pierwsz\u0105 \u017con\u0119 Mari\u0119 Catalin\u0119 Gentili, ruszy\u0142 w podr\u00f3\u017c do Sewilli. Sp\u0119dzi\u0142 tam cztery lata, po czym przyj\u0105\u0142 posad\u0119 maestro di capila <\/em>na madryckim dworze swej uczennicy Marii Barbary \u2013 nied\u0142ugo po jej \u015blubie z Ferdynandem, przysz\u0142ym kr\u00f3lem Hiszpanii, kt\u00f3ry mia\u0142 w \u017cyciu tylko dwie pasje: my\u015blistwo i muzyk\u0119. Scarlatti nie ruszy\u0142 si\u0119 ju\u017c z Madrytu. Po \u015bmierci Marii Cataliny o\u017ceni\u0142 si\u0119 po raz drugi z Hiszpank\u0105, Anastasi\u0105 Maxarti Ximenes. Zmar\u0142 w 1757 roku, w wieku siedemdziesi\u0119ciu jeden lat. Przeszed\u0142 do historii przede wszystkim jako tw\u00f3rca przesz\u0142o pi\u0119ciuset pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu Sonate per tastiera<\/em>, komponowanych na klawesyn lub pianoforte, sporadycznie na organy lub niewielkie zespo\u0142y instrument\u00f3w klawiszowych. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich powsta\u0142a w Madrycie.<\/p>\n

W historii muzyki zachodniej Domenico Scarlatti pozostaje jednym z tych osobnych geniuszy, bez kt\u00f3rych nie spos\u00f3b si\u0119 obej\u015b\u0107, ale te\u017c trudno ich jakkolwiek przyporz\u0105dkowa\u0107. Na pewnym etapie drogi tw\u00f3rczej odbieg\u0142 od swego pokolenia, cho\u0107 urodzi\u0142 si\u0119 w tym samym roku, co Bach i H\u00e4ndel. Co gorsza, trudno okre\u015bli\u0107, na jakim etapie, bo jego \u017cyciorys jest pe\u0142en bia\u0142ych plam i sprzeczno\u015bci. Czasem mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce Scarlatti \u015bwiadomie zaciera\u0142 za sob\u0105 \u015blady. Nie zabiega\u0142 o rozg\u0142os, dba\u0142 o dyskrecj\u0119 w relacjach ze swymi mo\u017cnymi patronkami, nie pozostawi\u0142 po sobie \u017cadnych zapisk\u00f3w poza jedynym zachowanym listem. Znikoma cz\u0119\u015b\u0107 spu\u015bcizny Scarlattiego doczeka\u0142a si\u0119 publikacji za jego \u017cycia. Jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 nie mia\u0142a bezpo\u015brednich kontynuator\u00f3w, a przecie\u017c inspirowa\u0142a legiony p\u00f3\u017aniejszych kompozytor\u00f3w, pocz\u0105wszy od Haydna, sko\u0144czywszy na Salvatorze Sciarrino, kt\u00f3ry w 2014 roku dokona\u0142 niezwyk\u0142ej adaptacji kilkunastu jego sonat na kwartet smyczkowy. Styl Scarlattiego nie jest ani barokowy, ani klasyczny, ani w\u0142oski, ani hiszpa\u0144ski, nie mie\u015bci si\u0119 w \u017cadnym kanonie, a zarazem \u017cadnego kanonu nie burzy.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Domingo Antonio Velasco, portret Domenica Scarlattiego, 1738. W zbiorach muzeum Casa dos Patudos w Alpiar\u00e7a (Portugalia)<\/p>\n

Muzykolodzy maj\u0105 nawet k\u0142opot z chronologicznym uporz\u0105dkowaniem Sonate per tastiera<\/em>, cho\u0107 w trzydziestu Essercisi<\/em> per gravicembalo<\/em>, wydanych w 1738 roku pod okiem samego Scarlattiego, pr\u00f3buj\u0105 doszuka\u0107 si\u0119 przede wszystkim wp\u0142yw\u00f3w w\u0142oskich \u2013 podobnie jak w opublikowanych rok p\u00f3\u017aniej w Londynie XLII Suites de Pieces Pour le CLAVECIN<\/em>. Pozosta\u0142ymi \u017ar\u00f3d\u0142ami znanych dzi\u015b sonat s\u0105 dwa pot\u0119\u017cne zbiory r\u0119kopi\u015bmiennych kopii. Mo\u017cna tylko spekulowa\u0107, \u017ce utwory inspirowane hiszpa\u0144sk\u0105 muzyk\u0105 tradycyjn\u0105, w tym r\u00f3wnie\u017c flamenco, powsta\u0142y w pocz\u0105tkach jego pobytu w Madrycie; \u017ce sonaty charakteryzuj\u0105ce si\u0119 niezwyk\u0142\u0105 w epoce p\u00f3\u017anego baroku prostot\u0105 wyznaczaj\u0105 jaki\u015b okres przej\u015bciowy w jego tw\u00f3rczo\u015bci, a te, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 wszystkie rozpoznawalne atrybuty jego oryginalnego stylu, reprezentuj\u0105 okres dojrza\u0142ych podsumowa\u0144.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Strona tytu\u0142owa Essercisi<\/em> per gravicembalo<\/em>, <\/em>1738<\/p>\n

Okre\u015blenie \u201esonata\u201d przylgn\u0119\u0142o do nich p\u00f3\u017aniej. Sam Scarlatti nazywa\u0142 je \u201e\u0107wiczeniami\u201d i zapewne pisa\u0142 je z my\u015bl\u0105 o swoich uczniach b\u0105d\u017a kr\u00f3lewskich uczennicach. Wszystkie s\u0105 kr\u00f3tkie, jednocz\u0119\u015bciowe, utrzymane w formie binarnej b\u0105d\u017a sonatowej. Najbardziej zaskakuje w nich niech\u0119\u0107 Scarlattiego do polifonicznego \u0142\u0105czenia g\u0142os\u00f3w: lwia cz\u0119\u015b\u0107 Sonate per tastiera <\/em>ma faktur\u0119 homofoniczn\u0105. Partie obu r\u0105k, traktowane niemal r\u00f3wnorz\u0119dnie, mia\u0142y okaza\u0107 si\u0119 nieomylnym probierzem umiej\u0119tno\u015bci wykonawcy. Zabiegiem szczeg\u00f3lnie ulubionym przez Scarlattiego by\u0142y szybkie powt\u00f3rzenia pojedynczego d\u017awi\u0119ku lub kr\u00f3tkich figur na tle raptownych, nieoczekiwanych zmian harmonii \u2013 dzi\u0119ki czemu osi\u0105ga\u0142 paradoksalne wra\u017cenie ruchu, cho\u0107 muzyka w zasadzie nie posuwa\u0142a si\u0119 naprz\u00f3d. Mimo ca\u0142ej wirtuozerii tych pere\u0142ek, a mo\u017ce w\u0142a\u015bnie za jej spraw\u0105, niezwykle istotn\u0105 cech\u0105 jest zawarty w nich element intelektualnej gry: zabawa d\u017awi\u0119kami, kt\u00f3re nagle \u201eznikaj\u0105\u201d z g\u0142os\u00f3w lub pojawiaj\u0105 si\u0119 w nich jak grom z jasnego nieba; kontrapunkt, w kt\u00f3rym trudno doszuka\u0107 si\u0119 podstawy; zaskakuj\u0105ce, a przy tym uwodzicielskie efekty barwowe.<\/p>\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 klawiszowa Domenica Scarlattiego nigdy nie popad\u0142a w zapomnienie. Wielbili j\u0105 XIX-wieczni tytani fortepianu \u2013 od Chopina, poprzez Liszta, a\u017c po Brahmsa. Wielbili j\u0105 moderni\u015bci: Bart\u00f3k, Szostakowicz, Ligeti. Wielbi\u0105 j\u0105 Andr\u00e1s Schiff i Marc-Andr\u00e9 Hamelin. Scarlatti nie wyprzedzi\u0142 epoki, on j\u0105 po prostu stworzy\u0142. Sonate per tastiera <\/em>wysz\u0142y spod palc\u00f3w i pi\u00f3ra pierwszego wielkiego kompozytora-pianisty w dziejach muzyki europejskiej.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Powoli nadrabiam zaleg\u0142o\u015bci: za kilka dni obszerna relacja z mojej H\u00e4ndlowskiej wyprawy do Wenecji i Getyngi, p\u00f3\u017aniej kolejne impresje z Wielkiej Brytanii. Tymczasem powr\u00f3t w inne rejony i z innym repertuarem. Oto esej na marginesie recitalu carillonistki Ma\u0142gorzaty Fiebig z sonatami Domenica Scarlattiego – w ramach wielkanocnej ods\u0142ony festiwalu Actus Humanus, 8 kwietnia w Ratuszu … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7421","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7421","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7421"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7421\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7427,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7421\/revisions\/7427"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7421"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7421"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7421"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}