{"id":7482,"date":"2023-07-07T14:23:49","date_gmt":"2023-07-07T12:23:49","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7482"},"modified":"2023-07-07T14:23:49","modified_gmt":"2023-07-07T12:23:49","slug":"z-dala-od-slow-i-pojec","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7482","title":{"rendered":"Z dala od s\u0142\u00f3w i poj\u0119\u0107"},"content":{"rendered":"

Z zaleg\u0142o\u015bci recenzenckich zosta\u0142o mi ju\u017c tylko om\u00f3wienie dw\u00f3ch nowych inscenizacji Wagnerowskich w Wielkiej Brytanii. Obszerna relacja za kilka dni, a tymczasem podr\u00f3\u017c w g\u0142\u0105b czasu, a \u015bci\u015blej do koncertu NOSPR 19 stycznia, kiedy na czele orkiestry stan\u0105\u0142 Alexander Humala, partie solow\u0105 wio<\/em>lonczeli w Tout un monde lointain\u2026 <\/em>Dutilleux wykona\u0142 Marc Coppey, a s\u0142ynne solo organowe w III Symfonii <\/em>Saint-Sa\u00ebnsa – Thomas Ospital.<\/p>\n

***<\/p>\n

Rabin i filozof Abraham Joszua Heschel pisa\u0142 w swej ksi\u0105\u017cce Cz\u0142owiek nie jest sam<\/em>, \u017ce to, co niewys\u0142owione, mieszka zar\u00f3wno w tym, co niezwyk\u0142e, jak i w tym, co zwyk\u0142e. Jedni dostrzeg\u0105 niewys\u0142owione w czym\u015b nadzwyczajnym, drudzy \u2013 w ka\u017cdym przedmiocie i ka\u017cdej codziennej sytuacji. Robi si\u0119 ciekawie, kiedy pr\u00f3bujemy zderzy\u0107 to niewys\u0142owione z obrazem naszej rzeczywisto\u015bci. Wtedy si\u0119 okazuje, \u017ce to, co ogarniamy rozumem, nie odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do \u017cadnych s\u0142\u00f3w ani poj\u0119\u0107, jest tylko cieniutk\u0105 warstewk\u0105, pod kt\u00f3r\u0105 kryje si\u0119 prawdziwa g\u0142\u0119bia.<\/p>\n

Heschel ubra\u0142 w s\u0142owa to, co do tej pory tak cz\u0119sto bywa\u0142o niewys\u0142owione, a co przecie\u017c trafia w samo sedno muzyki: kt\u00f3ra jest opowie\u015bci\u0105 bez s\u0142\u00f3w i poj\u0119\u0107, w warstwie nask\u00f3rkowej zrozumia\u0142\u0105 nie tylko dla koneser\u00f3w mowy d\u017awi\u0119k\u00f3w, pod spodem kryj\u0105c\u0105 jednak g\u0142\u0119bi\u0119, do kt\u00f3rej trudno dotrze\u0107 bez przewodnika. Mi\u0119dzy innymi dlatego kompozytorom zdarza si\u0119 komentowa\u0107 swoje utwory, opatrywa\u0107 je \u201em\u00f3wi\u0105cymi\u201d tytu\u0142ami, odwo\u0142ywa\u0107 si\u0119 do pozamuzycznych \u017ar\u00f3de\u0142 inspiracji. \u017beby wyt\u0142umaczy\u0107 si\u0119 przed s\u0142uchaczem albo \u2013 przeciwnie \u2013 podrzuci\u0107 mu fa\u0142szywe tropy, zwie\u015b\u0107 go na manowce, nie dopu\u015bci\u0107, by dotar\u0142 w zakamarki cudzej duszy.<\/p>\n

W czerwcu 1885 roku zarz\u0105dcy Philharmonic Society w Londynie podj\u0119li decyzj\u0119, by z my\u015bl\u0105 o nast\u0119pnym sezonie zam\u00f3wi\u0107 typowo francuskie dzie\u0142o symfoniczne, najch\u0119tniej u Charles\u2019a Gounoda. Rozwa\u017cali te\u017c, jakich wirtuoz\u00f3w uwzgl\u0119dni\u0107 w programach koncert\u00f3w: ich wyb\u00f3r pad\u0142 mi\u0119dzy innymi na Saint-Sa\u00ebnsa, kt\u00f3ry cieszy\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas ogromnym uznaniem w Anglii, nie tylko jako wybitny kompozytor, ale te\u017c znakomity pianista i organista. Saint-Sa\u00ebns, poproszony o wyst\u0119p w dowolnym koncercie fortepianowym Beethovena, zdecydowa\u0142 si\u0119 na IV Koncert G-dur<\/em> i zaproponowa\u0142 organizatorom, \u017ceby dope\u0142ni\u0107 wiecz\u00f3r jego w\u0142asn\u0105, rzadko grywan\u0105 II Symfoni\u0105 a-moll <\/em>z 1859 roku. Zarz\u0105dcy towarzystwa wpadli na lepszy pomys\u0142: pod wp\u0142ywem nag\u0142ego impulsu zam\u00f3wili u Saint-Sa\u00ebnsa ca\u0142kiem now\u0105 symfoni\u0119, co kompozytor przyj\u0105\u0142 w nieukrywanym entuzjazmem i ju\u017c w sierpniu zobowi\u0105za\u0142 si\u0119, \u017ce do\u0142o\u017cy wszelkich stara\u0144, by uko\u0144czy\u0107 dzie\u0142o w terminie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wn\u0119trze St. James\u2019s Hall na rycinie z 1858 roku<\/p>\n

Zabra\u0142 si\u0119 do pracy w styczniu 1886 roku. III Symfonia c-moll <\/em>by\u0142a gotowa ju\u017c w kwietniu \u2013 Saint-Sa\u00ebns par\u0142 naprz\u00f3d jak burza, zwa\u017cywszy na okoliczno\u015b\u0107, \u017ce od poprzedniej symfonii dzieli\u0142o go przesz\u0142o \u0107wier\u0107 wieku. Od pocz\u0105tku walczy\u0142 nie tyle z tw\u00f3rcz\u0105 niemoc\u0105, ile z nadmiarem inwencji. Stworzy\u0142 utw\u00f3r nietypowy, z wykorzystaniem dw\u00f3ch instrument\u00f3w klawiszowych \u2013 fortepianu na dwie i cztery r\u0119ce oraz organ\u00f3w, kt\u00f3rym symfonia zawdzi\u0119cza sw\u0105 obecn\u0105 nazw\u0119 (Saint-Sa\u00ebns opatrzy\u0142 j\u0105 dopiskiem \u201eavec orgue\u201d). W zasadzie trzymaj\u0105c si\u0119 formy czterocz\u0119\u015bciowej, podzieli\u0142 kompozycj\u0119 na dwie cz\u0119\u015bci, argumentuj\u0105c, \u017ce \u201etradycyjna\u201d cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza, zatrzymana na etapie przetworzenia, stanowi wst\u0119p do adagia, podobnie jak scherzo, wprowadzaj\u0105ce s\u0142uchaczy w fina\u0142. Nie przeczy\u0142, \u017ce III Symfonia<\/em> jest kategoryczn\u0105 odpowiedzi\u0105 na francuskie zauroczenie Wagnerem. Nie dementowa\u0142 te\u017c opinii, \u017ce dzie\u0142o stanowi swoiste podsumowanie jego dotychczasowej kariery. Sam przyzna\u0142, \u017ce w\u0142o\u017cy\u0142 w utw\u00f3r ca\u0142y sw\u00f3j talent i nie powt\u00f3rzy ju\u017c tego wyczynu. S\u0142owa dotrzyma\u0142. Uznanie dla Symfonii organowej <\/em>ros\u0142o jednak stopniowo: od do\u015b\u0107 ch\u0142odnego przyj\u0119cia w londy\u0144skim St. James\u2019s Hall w 1886 roku a\u017c po \u015bwiatow\u0105 popularno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 zawdzi\u0119cza wykorzystaniu fragmentu Maestoso <\/em>w \u015bcie\u017cce d\u017awi\u0119kowej do filmu Babe \u015bwinka z klas\u0105. <\/em>Dzi\u015b nie trzeba nikogo przekonywa\u0107, ile bogactwa kryje si\u0119 pod t\u0105 cieniutk\u0105, zrozumia\u0142\u0105 dla ka\u017cdego warstewk\u0105.<\/p>\n

Sparta\u0144skie gymnopedia \u2013 uroczysto\u015bci ku czci Apollina, jego siostry Artemidy oraz ich matki Leto \u2013 by\u0142y jednym z najbardziej spektakularnych \u015bwi\u0105t staro\u017cytno\u015bci, g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 rytualnego ta\u0144ca wojennego pyrriche<\/em>, ta\u0144czonego przez nagich, a zdaniem niekt\u00f3rych badaczy antyku, po prostu nieuzbrojonych Spartiat\u00f3w. Dlaczego Satie nada\u0142 tytu\u0142 Gymnop\u00e9dies <\/em>trzem miniaturom fortepianowym z 1888 roku, zapewne pozostanie zagadk\u0105. Sam kompozytor i jego przyjaciel Alexis Roland-Manuel zapewniali, \u017ce natchnienie przysz\u0142o po lekturze powie\u015bci historycznej Flauberta Salambo<\/em>, lu\u017ano opartej na pierwszej ksi\u0119dze Dziej\u00f3w <\/em>Polibiusza. Inni wskazuj\u0105 na wiersz Patrice\u2019a Contamine\u2019a de Latour, gdzie mowa o l\u015bni\u0105cych bursztynowym blaskiem atomach ognia, kt\u00f3re \u0142\u0105cz\u0105 w swym ta\u0144cu saraband\u0119 z gymnopediami. Nie wiadomo, o czym jest ta opowie\u015b\u0107 bez s\u0142\u00f3w i poj\u0119\u0107, ale jej zwiewny, niepokoj\u0105cy oniryzm na tyle zafascynowa\u0142 Debussy\u2019ego, by w roku 1897 sk\u0142oni\u0107 go do zorkiestrowania pierwszej i trzeciej miniatury. Renesans tw\u00f3rczo\u015bci Satiego nadszed\u0142 jednak znacznie p\u00f3\u017aniej i musia\u0142 poczeka\u0107 na iskr\u0119 zapaln\u0105, wzniecon\u0105 przez Johna Cage\u2019a,\u00a0 zdeklarowanego obro\u0144c\u0119 lekcewa\u017conego ekscentryka. Ale nawet Cage nie umia\u0142 rozstrzygn\u0105\u0107, czy Satie pisa\u0142 muzyk\u0119 rozmy\u015blnie pozbawion\u0105 g\u0142\u0119bi, statyczn\u0105, bezczasow\u0105, wype\u0142niaj\u0105c\u0105 cisz\u0119 niczym wsp\u00f3\u0142czesny muzak; czy mo\u017ce ju\u017c wtedy, u schy\u0142ku wieku pary i elektryczno\u015bci, chcia\u0142 przeciwstawi\u0107 jej spok\u00f3j narastaj\u0105cemu zgie\u0142kowi industrialnego \u015bwiata.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Suzanne Valadon, portret Erika Satiego. Olej na p\u0142\u00f3tnie, 1892. Ze zbior\u00f3w Mus\u00e9e national d’Art moderne w Pary\u017cu<\/p>\n

Na tym tle Tout un monde lointain\u2026 <\/em>Henriego Dutilleux \u2013 pi\u0119ciocz\u0119\u015bciowe concertante na wiolonczel\u0119 i orkiestr\u0119, uznawane dzi\u015b za jeden z najwa\u017cniejszych koncert\u00f3w wiolonczelowych XX wieku \u2013 sprawia wra\u017cenie utworu, kt\u00f3ry ju\u017c w pierwszych minutach rozrywa cienk\u0105 pow\u0142ok\u0119 \u201ezrozumia\u0142ego\u201d nask\u00f3rka i wci\u0105ga s\u0142uchacza w mroczn\u0105 otch\u0142a\u0144 nawet wbrew woli. Podobnie jak le\u017c\u0105cy u podstaw jego inspiracji zbi\u00f3r wierszy Baudelaire\u2019a Kwiaty z\u0142a<\/em>, z kt\u00f3rego kompozytor zaczerpn\u0105\u0142 motta poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci oraz tytu\u0142 utworu, Ca\u0142y ten \u015bwiat daleki<\/em>, \u201eprawie zgas\u0142y w niepami\u0119ci toni\u201d. Dzie\u0142o, r\u00f3wnie poetyckie i tajemnicze jak strofy jednego z najwa\u017cniejszych prekursor\u00f3w modernizmu, rodzi\u0142o si\u0119 blisko dziesi\u0119\u0107 lat. Od pocz\u0105tku pisane z my\u015bl\u0105 o sztuce wiolonczelowej M\u015bcis\u0142awa Rostropowicza, zosta\u0142o zam\u00f3wione w roku 1960 przez Igora Markevitcha, \u00f3wczesnego szefa paryskich Concerts Lamoureux. Prawykonania doczeka\u0142o si\u0119 dopiero w lipcu 1970 roku, na Festiwalu w Aix-en-Provence, z Orchestre de Paris pod batut\u0105 Serge\u2019a Baudo. Dzi\u015b mo\u017cna \u015bmia\u0142o powt\u00f3rzy\u0107 opini\u0119 Krzysztofa Kwiatkowskiego, kt\u00f3ry ju\u017c kilkana\u015bcie lat temu zaliczy\u0142 utw\u00f3r do klasyki gatunku, podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce przymiotnik \u201eklasyczny\u201d oddaje \u201epanuj\u0105c\u0105 w nim r\u00f3wnowag\u0119 poetyckich tre\u015bci (\u2026) i jasnej przejrzystej formy\u201d.<\/p>\n

Heschel ubolewa\u0142, \u017ce \u015bwiat przestaje by\u0107 sob\u0105 i staje si\u0119 tym, co jest dost\u0119pne cz\u0142owiekowi. Dlatego warto czasem przerwa\u0107 t\u0119 w\u0105t\u0142\u0105, ale dost\u0119pn\u0105 wszystkim otoczk\u0119 i si\u0119gn\u0105\u0107 g\u0142\u0119biej \u2013 gdzie \u015bwiat wci\u0105\u017c jest tym, czym jest naprawd\u0119.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Z zaleg\u0142o\u015bci recenzenckich zosta\u0142o mi ju\u017c tylko om\u00f3wienie dw\u00f3ch nowych inscenizacji Wagnerowskich w Wielkiej Brytanii. Obszerna relacja za kilka dni, a tymczasem podr\u00f3\u017c w g\u0142\u0105b czasu, a \u015bci\u015blej do koncertu NOSPR 19 stycznia, kiedy na czele orkiestry stan\u0105\u0142 Alexander Humala, partie solow\u0105 wiolonczeli w Tout un monde lointain\u2026 Dutilleux wykona\u0142 Marc Coppey, a s\u0142ynne solo … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7482","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7482","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7482"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7482\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7485,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7482\/revisions\/7485"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7482"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7482"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7482"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}