{"id":7674,"date":"2023-10-08T12:53:20","date_gmt":"2023-10-08T10:53:20","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7674"},"modified":"2023-10-08T12:57:36","modified_gmt":"2023-10-08T10:57:36","slug":"adagia-na-dwie-pory-zycia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7674","title":{"rendered":"Adagia na dwie pory \u017cycia"},"content":{"rendered":"

W Filharmonii Narodowej ko\u0144cz\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie przes\u0142uchania pierwszego etapu II Mi\u0119dzynarodowego Konkursu Chopinowskiego na Instrumentach Historycznych, a my uwijamy si\u0119 przy zorganizowanych z tej okazji przez NIFC warsztatach dla m\u0142odych krytyk\u00f3w. Nie zawadzi wi\u0119c przypomnie\u0107 wieczoru 6 kwietnia w siedzibie NOSPR, w kt\u00f3rego pierwszej cz\u0119\u015bci zabrzmia\u0142 Koncert e-moll <\/em>op. 11 Chopina, z Szymonem Nehringiem w partii solowej i orkiestr\u0105 Gospodarzy pod batut\u0105 Lawrenca’a Fostera. Miejmy nadziej\u0119, \u017ce us\u0142yszymy ten utw\u00f3r kilkakrotnie w finale Konkursu, a tymczasem przypominam esej na marginesie katowickiego wydarzenia – ukazuj\u0105cy t\u0119 kompozycj\u0119 w nieco innej perspektywie ni\u017c zazwyczaj.<\/p>\n

***<\/p>\n

James Huneker, jeden z tytan\u00f3w krytyki prze\u0142omu XIX i XX wieku, w pe\u0142ni zas\u0142u\u017cy\u0142 na opini\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnych mu koleg\u00f3w po fachu, kt\u00f3rzy nazywali go \u201eAmerykaninem z wielk\u0105 misj\u0105\u201d. By\u0142 m\u0119\u017cczyzn\u0105 imponuj\u0105cej postury i jeszcze pot\u0119\u017cniejszego intelektu: z r\u00f3wn\u0105 swad\u0105 i znawstwem pisa\u0142 o sztukach Ibsena i Wedekinda, jak o flamandzkiej sztuce renesansowej i filozofii Nietzschego. To on obwie\u015bci\u0142 Henry\u2019ego Jamesa najwybitniejszym ameryka\u0144skim powie\u015bciopisarzem. To on pierwszy rozs\u0142awi\u0142 talent Jamesa Joyce\u2019a w Stanach Zjednoczonych. To Huneker szed\u0142 w awangardzie entuzjast\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci Debussy\u2019ego, Ryszarda Straussa i Sch\u00f6nberga. To jemu zawdzi\u0119czamy niezwykle barwne, a przy tym fachowe opisy \u00f3wczesnego \u017cycia operowego. On te\u017c na d\u0142ugie lata przyczyni\u0142 si\u0119 do og\u00f3lno\u015bwiatowej recepcji tw\u00f3rczo\u015bci Chopina \u2013 dzi\u0119ki wydanej w 1900 roku zwi\u0119z\u0142ej monografii Chopin. Cz\u0142owiek i artysta<\/em>, w roku 1922 udost\u0119pnionej polskim czytelnikom w przek\u0142adzie Jerzego Bandrowskiego. Huneker czu\u0142 si\u0119 w pe\u0142ni namaszczony do ferowania autorytatywnych wyrok\u00f3w w tej sprawie: jako \u015bwietnie wykszta\u0142cony pianista i obserwator paryskiej klasy fortepianowej Georgesa Mathiasa, ucznia Chopina i Kalkbrennera.<\/p>\n

Jego opinie bywa\u0142y sol\u0105 w oku naszych muzykolog\u00f3w. O Chopinie pisa\u0142 na przyk\u0142ad, \u017ce jego nami\u0119tno\u015b\u0107 \u201eby\u0142a wy\u0142\u0105cznie duchowej natury. By\u0142o to wrzenie i m\u0119ka ducha; jego powszednie \u017cycie i jego prze\u017cywania by\u0142y zupe\u0142nie pozbawione \u015bwie\u017cego kolorytu przyrody\u201d. \u017bartowa\u0142, \u017ce listy Chopina \u201ebrzmi\u0105 jak episto\u0142y poczciwego Micawbera z Dawida Copperfielda<\/em>\u201d. Pod\u015bmiewa\u0142 si\u0119 z jego m\u0142odzie\u0144czej mi\u0142o\u015bci do Konstancji G\u0142adkowskiej, kt\u00f3ra wychodz\u0105c za m\u0105\u017c za kupca J\u00f3zefa Grabowskiego przed\u0142o\u017cy\u0142a \u201esolidn\u0105 pewno\u015b\u0107\u201d nad \u201emglisty geniusz\u201d wirtuoza.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

M\u0142ody Chopin przy fortepianie (1826 albo 1829). Rysunek Elizy Radziwi\u0142\u0142\u00f3wny, c\u00f3rki Antoniego Henryka Radziwi\u0142\u0142a, namiestnika Wielkiego Ksi\u0119stwa Pozna\u0144skiego<\/p>\n

Spu\u015bcizn\u0119 muzyczn\u0105 Chopina ceni\u0142 jednak nadzwyczaj wysoko. Tym wi\u0119ksz\u0105 uwag\u0119 przyci\u0105ga fragment rozdzia\u0142u zatytu\u0142owanego Pr\u0105dy klasyczne<\/em>, z kt\u00f3rego a\u017c bije irytacja przemieszana ze znudzeniem. \u201eA teraz musimy om\u00f3wi\u0107 jeszcze dwa Koncerty.<\/em> Nie my\u015bl\u0119 d\u0142ugo si\u0119 nad nimi rozwodzi\u0107. Mimo i\u017c ani Koncert e-moll<\/em>, ani Koncert f-moll<\/em> nie ukazuj\u0105 Chopina w najlepszym \u015bwietle, s\u0142yszy si\u0119 te kompozycje cz\u0119sto z tego powodu, \u017ce solista ma tu pole do popisu\u201d. Huneker zarzuca im braki formalne i wt\u00f3rno\u015b\u0107 wobec analogicznych dzie\u0142 Johna Fielda i Johanna Nepomuka Hummla, przyznaj\u0105c ostatecznie, \u017ce z dwojga z\u0142ego woli ju\u017c Koncert f-moll<\/em>, rzekomo bardziej ludzki ni\u017c powsta\u0142y kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej Koncert e-moll<\/em>.<\/p>\n

Huneker i jego p\u00f3\u017aniejsi na\u015bladowcy \u2013 mi\u0119dzy innymi brytyjski pianista i pisarz muzyczny Donald Tovey \u2013 zdawali si\u0119 nie dostrzega\u0107, \u017ce obydwa utwory Chopina, zw\u0142aszcza Koncert e-moll<\/em>, wyrastaj\u0105 niejako znik\u0105d. Mo\u017cna zaryzykowa\u0107 twierdzenie, \u017ce koncert fortepianowy jako forma wszed\u0142 w\u00f3wczas w faz\u0119 stagnacji. Zar\u00f3wno kompozycje Hummla i Fielda, jak Moschelesa i Kalkbrennera (kt\u00f3remu Chopin zadedykowa\u0142 Koncert e-moll<\/em>), zdradza\u0142y wszelkie cechy stylu brillant, kt\u00f3rego istot\u0105 by\u0142a potrzeba pianistycznego popisu \u2013 przed niekoniecznie wyrobion\u0105 publiczno\u015bci\u0105 mieszcza\u0144sk\u0105, do kt\u00f3rej mocniej przemawia\u0142y \u015bpiewne, wpadaj\u0105ce w ucho melodie i bieg\u0142o\u015b\u0107 techniczna wykonawc\u00f3w ni\u017c klasyczne mistrzostwo struktury. Tymczasem Koncert e-moll <\/em>\u2013 mimo pozornej wierno\u015bci konwencji \u2013 prze\u0142amuje j\u0105 w\u0142a\u015bnie \u015bwie\u017co\u015bci\u0105 natchnienia, ch\u0142opi\u0119c\u0105 \u017carliwo\u015bci\u0105, typowo ju\u017c romantycznym uniesieniem, kt\u00f3re g\u00f3ruj\u0105 nad ca\u0142\u0105 muzyczn\u0105 narracj\u0105 utworu, woln\u0105 od ogranicze\u0144 formy, naznaczon\u0105 geniuszem swobodnej improwizacji, snut\u0105 bardziej w rytm serca ni\u017c zgodnie z dyktatem rozumu.<\/p>\n

Cho\u0107 Mieczys\u0142aw Tomaszewski s\u0142usznie zwraca uwag\u0119, \u017ce Koncert e-moll <\/em>by\u0142 pisany \u201epewniejsz\u0105 r\u0119k\u0105 i uchem bardziej do\u015bwiadczonym\u201d ni\u017c Koncert f-moll<\/em>, Chopin zmaga\u0142 si\u0119 jeszcze z odp\u0142ywami weny i najwi\u0119cej zapa\u0142u w\u0142o\u017cy\u0142 w skomponowanie wolnej cz\u0119\u015bci \u015brodkowej, ostatniego manifestu swej m\u0142odzie\u0144czej mi\u0142o\u015bci do Konstancji. Jak wyzna\u0142 w jednym z list\u00f3w do Tytusa Woyciechowskiego, \u201eMo\u017ce to jest z\u0142e, ale czemu si\u0119 wstydzi\u0107 \u017ale pisa\u0107 pomimo swojej wiedzy \u2013 skutek dopiero b\u0142\u0105d oka\u017ce. (\u2026) Tak, jak pomimo woli przez oczy wlaz\u0142o mi co\u015b do g\u0142owy i lubi\u0119 si\u0119 tym pie\u015bci\u0107, mo\u017ce najb\u0142\u0119dniej. Ty mi\u0119 zapewne rozumiesz\u201d. Wcze\u015bniej obja\u015bnia\u0142, \u017ce Larghetto <\/em>(kt\u00f3re nazywa\u0142 Adagiem<\/em>) ma by\u0107 \u201eromansowe, spokojne, melancholiczne, powinno czyni\u0107 wra\u017cenie mi\u0142ego spojrzenia w miejsce, gdzie stawa tysi\u0105c lubych przypomnie\u0144 na my\u015bli. \u2013 Jest to jakie\u015b dumanie w pi\u0119kny czas wiosnowy, ale przy ksi\u0119\u017cycu. Dlatego te\u017c akompaniuj\u0119 go sordinami, (\u2026) kt\u00f3re okraczaj\u0105c struny daj\u0105 im jaki\u015b nosowy, srebrny tonik\u201d. W tej w\u0142a\u015bnie ksi\u0119\u017cycowej magii, na granicy dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w, mi\u0119dzy snem a jaw\u0105, kryje si\u0119 sedno oryginalno\u015bci utworu: kto wie, czy nie istotniejsze ni\u017c beethovenowski rozmach Allegro maestoso <\/em>i b\u0142yskotliwa stylizacja motyw\u00f3w krakowiaka w fina\u0142owym Rondo \u2013 Vivace. <\/em><\/p>\n

Pierwsze wykonanie Koncertu e-moll <\/em>odby\u0142o si\u0119 w salonie Chopin\u00f3w przy Krakowskim Przedmie\u015bciu w Warszawie, 22 wrze\u015bnia 1830 roku. Drugie \u2013 11 pa\u017adziernika, w pobliskim Teatrze Narodowym. Chopin zn\u00f3w donosi\u0142 Woyciechowskiemu: \u201ePowiadam A\u015bpanu, \u017cem si\u0119 wcale a wcale nie ba\u0142, gra\u0142 tak, jak kiedy sam jestem, i dobrze by\u0142o. Pe\u0142na sala. Goernera Symfonia<\/em> zacz\u0119\u0142a. Potem moja mo\u015b\u0107 Allegro e-moll<\/em>, kt\u00f3re, jak z p\u0142atka wywin\u0105\u0142, na Streycherowskim fortepianie si\u0119 wyda\u0107 mia\u0142o. Brawa huczne. Soliwa kontent; dyrygowa\u0142 z powodu swojej arii z ch\u00f3rem, kt\u00f3r\u0105 Panna Wo\u0142k\u00f3w, ubrana jak anio\u0142ek w niebieskim, \u0142adnie od\u015bpiewa\u0142a; po tej arii Adagio<\/em> i Rondo<\/em> nast\u0105pi\u0142o\u201d. Kto wie, czy nie wi\u0119cej emocji w Chopinie wzbudzi\u0142a druga cz\u0119\u015b\u0107 wieczoru, w kt\u00f3rej Carlo Evasio Soliva dyrygowa\u0142 mi\u0119dzy innymi \u201eari\u0119 Panny G\u0142adkowskiej, bia\u0142o, z r\u00f3\u017cami na g\u0142owie, do twarzy prze\u015blicznie ubranej, kt\u00f3ra od\u015bpiewa\u0142a cavatin\u0119 z La donna del Lago<\/em> z recitativem tak, jak pr\u00f3cz arii w Agnieszce<\/em> nic jeszcze nie \u015bpiewa\u0142a\u201d. Miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej, w przeddzie\u0144 wyjazdu zadurzonego m\u0142odzie\u0144ca do Drezna, Konstancja wpisa\u0142a mu wiersz do sztambucha. Dwa lata p\u00f3\u017aniej wysz\u0142a za m\u0105\u017c. On ju\u017c nigdy nie wr\u00f3ci\u0142.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Krzysztof Penderecki. Fot. \u0141ukasz G\u0142owala<\/p>\n

Chopin po\u017cegna\u0142 si\u0119 ostatecznie z form\u0105 orkiestrow\u0105 w wieku lat dwudziestu. Penderecki napisa\u0142 sw\u0105 pierwsz\u0105 symfoni\u0119 jako czterdziestolatek, w 1973 roku \u2013 z czasem uznano ten utw\u00f3r za symboliczne zamkni\u0119cie okresu awangardowego i zwiastun p\u00f3\u017aniejszego zwrotu kompozytora w stron\u0119 p\u00f3\u017anego romantyzmu. W roku 1980 uko\u0144czy\u0142 jednocz\u0119\u015bciow\u0105 II Symfoni\u0119<\/em>, utrzyman\u0105 w swobodnej formie sonatowej, g\u0119sto zorkiestrowan\u0105, pe\u0142n\u0105 nawi\u0105za\u0144 do estetyki symfonicznej Brucknera, Mahlera i Szostakowicza. Do formy jednocz\u0119\u015bciowej powr\u00f3ci\u0142 w chronologicznie trzeciej, ostatecznie jednak skatalogowanej jako czwarta Symfonii \u201eAdagio\u201d<\/em>, skomponowanej w 1989 roku na zam\u00f3wienie rz\u0105du francuskiego, z okazji dwusetnej rocznicy wybuchu rewolucji francuskiej. Pierwotny zamys\u0142 oratorium do tekst\u00f3w Racine\u2019a i Ch\u00e9niera zast\u0105pi\u0142 w niej symfoniczn\u0105 medytacj\u0105 nad przeznaczeniem i godno\u015bci\u0105 jednostki, wychodz\u0105c\u0105 od pocz\u0105tkowego Adagia <\/em>i uj\u0119t\u0105 w z\u0142o\u017con\u0105 z pi\u0119ciu odcink\u00f3w form\u0119 repryzow\u0105.<\/p>\n

W tej medytacji nie ma miejsca na spok\u00f3j. Narracja b\u0142\u0105dzi we wszystkich kierunkach, w chwilach niezdecydowania zastyga, to rusza naprz\u00f3d, to zn\u00f3w cofa si\u0119 w ciemno\u015b\u0107. Sprawia wra\u017cenie trwo\u017cnego spojrzenia w przesz\u0142o\u015b\u0107, dumania w straszny czas zimowy, w noc pod ksi\u0119\u017cycem na nowiu. Czym innym by\u0142o Adagio <\/em>zadurzonego m\u0142odzie\u0144ca, czym innym jest Adagio <\/em>doros\u0142ego m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry niejedno ju\u017c prze\u017cy\u0142.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W Filharmonii Narodowej ko\u0144cz\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie przes\u0142uchania pierwszego etapu II Mi\u0119dzynarodowego Konkursu Chopinowskiego na Instrumentach Historycznych, a my uwijamy si\u0119 przy zorganizowanych z tej okazji przez NIFC warsztatach dla m\u0142odych krytyk\u00f3w. Nie zawadzi wi\u0119c przypomnie\u0107 wieczoru 6 kwietnia w siedzibie NOSPR, w kt\u00f3rego pierwszej cz\u0119\u015bci zabrzmia\u0142 Koncert e-moll op. 11 Chopina, z Szymonem Nehringiem w … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-7674","format-standard","category-miscellanea"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7674","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7674"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7674\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7679,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7674\/revisions\/7679"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7674"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7674"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7674"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}