{"id":7741,"date":"2023-11-25T00:07:47","date_gmt":"2023-11-24T23:07:47","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7741"},"modified":"2023-11-25T00:11:59","modified_gmt":"2023-11-24T23:11:59","slug":"lili-z-ciala-einara","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7741","title":{"rendered":"Lili z cia\u0142a Einara"},"content":{"rendered":"

Pewnego dnia kobieta zamkni\u0119ta w ciele Einara Wegenera postanowi\u0142a zburzy\u0107 swoje wi\u0119zienie. Gdyby zdecydowa\u0142a si\u0119 na ten czyn, nazwano by go samob\u00f3jstwem. Wyznaczy\u0142a sobie nawet dat\u0119: 1 maja 1930 roku. Cho\u0107 pr\u00f3bowa\u0142a ju\u017c wszystkiego, lekarze, zamiast jej pom\u00f3c, uzdrawiali na si\u0142\u0119 Einara. Rozpoznawali u niego nerwic\u0119 b\u0105d\u017a schizofreni\u0119, zalecali lobotomi\u0119, leczyli promieniami Roentgena. Cierpia\u0142 wycie\u0144czony terapi\u0105 Einar, cierpia\u0142a \u017cyj\u0105ca w nim Lili. Kiedy udr\u0119ka \u2013 okre\u015blana dzi\u015b mianem dysforii p\u0142ciowej \u2013 si\u0119gn\u0119\u0142a zenitu, nagle pojawi\u0142a si\u0119 nadzieja. Trudnym przypadkiem zaj\u0105\u0142 si\u0119 s\u0142ynny niemiecki ginekolog Kurt Warnekros, pionier operacyjnej korekty p\u0142ci. Nikt przed nim nie podj\u0105\u0142 ryzyka \u201eca\u0142kowitej przemiany\u201d m\u0119\u017cczyzny w kobiet\u0119. Nikt wcze\u015bniej tak desperacko mu nie zaufa\u0142. Pierwszy zabieg odby\u0142 si\u0119 w lutym 1930 roku. Po drugim Einar przesta\u0142 istnie\u0107, a uwolniona z niego kobieta dosta\u0142a paszport na nazwisko Lili Ilse Elvenes. Nie wiadomo, czy kiedykolwiek pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 nazwiskiem Elbe: by\u0107 mo\u017ce to wymys\u0142 p\u00f3\u017aniejszych dziennikarzy, na pami\u0105tk\u0119 rzeki przep\u0142ywaj\u0105cej przez Drezno, gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 klinka doktora Warnekrosa.<\/p>\n

Kilka miesi\u0119cy po czwartym, z medycznego punktu widzenia prze\u0142omowym zabiegu, organizm pacjentki odrzuci\u0142 przeszczep macicy. A mimo to Lili wita\u0142a \u015bmier\u0107 ze spokojem i wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 za kr\u00f3tki czas sp\u0119dzony w ciele, o kt\u00f3rym zawsze marzy\u0142a. Zmar\u0142a 13 wrze\u015bnia 1931 roku, w wieku niespe\u0142na 49 lat. Wcze\u015bniej przypomnia\u0142a, \u017ce Einar chcia\u0142 umrze\u0107 od dawna: \u017ceby do \u017cycia mog\u0142a si\u0119 przebudzi\u0107 Lili. Ta wstrz\u0105saj\u0105ca historia, opowiedziana przez ni\u0105 sam\u0105 i opracowana przez przyjaciela, kt\u00f3ry zas\u0142oni\u0142 si\u0119 pseudonimem Niels Hoyer, ukaza\u0142a si\u0119 w formie ksi\u0105\u017ckowej tu\u017c po jej \u015bmierci. Du\u0144ski orygina\u0142 Fra Mand til Kvinde<\/em> (Z m\u0119\u017cczyzny w kobiet\u0119<\/em>) zosta\u0142 natychmiast przet\u0142umaczony na niemiecki, po czym doczeka\u0142 si\u0119 dw\u00f3ch niezale\u017cnych przek\u0142ad\u00f3w angielskich. Tragiczne losy Lili, przed wojn\u0105 rozpatrywane g\u0142\u00f3wnie w kategoriach sensacji obyczajowej, co pewien czas wraca\u0142y w innych kontekstach: w po\u0142owie ubieg\u0142ego stulecia na fali dyskusji o nowych metodach chirurgicznej korekty p\u0142ci, na pocz\u0105tku XXI wieku \u2013 po wydaniu g\u0142o\u015bnej powie\u015bci Davida Ebershoffa The Danish Girl<\/em>, zekranizowanej p\u00f3\u017aniej przez Toma Hoopera. Krytyka przyj\u0119\u0142a debiut Ebershoffa z mieszanymi uczuciami: autor stworzy\u0142 wprawdzie dobitn\u0105 opowie\u015b\u0107 o sile mi\u0142o\u015bci, o istocie ma\u0142\u017ce\u0144stwa i wzorcach p\u0142ci kulturowej, pu\u015bci\u0142 jednak wodze fantazji, zaciemniaj\u0105c i tak niejasn\u0105 histori\u0119 Lili Elbe i Gerdy Wegener, kt\u00f3ra by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego wysz\u0142a za Einara, \u017ce w jego ciele mieszka\u0142 kto\u015b inny.<\/p>\n

Oboje byli zdolni i oboje bardzo m\u0142odzi, kiedy si\u0119 w sobie zakochali. Poznali si\u0119 w Du\u0144skiej Kr\u00f3lewskiej Akademii Sztuk, dok\u0105d trafili z prowincjonalnych miast i konserwatywnych wsp\u00f3lnot na po\u0142udniu kraju: Einar by\u0142 synem kupca korzennego, Gerda \u2013 lutera\u0144skiego pastora. On zdoby\u0142 uznanie jako tw\u00f3rca nastrojowych, impresjonistycznych pejza\u017cy, ona zajmowa\u0142a si\u0119 przede wszystkim sztuk\u0105 ilustratorsk\u0105 i portretow\u0105 z pogranicza secesji i Art Deco, nacechowan\u0105 dwuznacznym, dekadenckim erotyzmem. Pono\u0107 to Gerda obudzi\u0142a w Einarze Lili \u2013 sk\u0142aniaj\u0105c go, by podczas jednej z sesji portretowych zast\u0105pi\u0142 Ann\u0119 Larssen, popularn\u0105 aktork\u0119 kopenhaskiego Folketeatret. Niewinne przebieranki sta\u0142y si\u0119 rytua\u0142em. Einar w kobiecym stroju zacz\u0105\u0142 si\u0119 pokazywa\u0107 z Gerd\u0105 na spacerach, wernisa\u017cach i spotkaniach towarzyskich, przedstawiany jako kuzynka m\u0119\u017ca z Jutlandii. Lili dosta\u0142a w\u0142asn\u0105 garderob\u0119, zago\u015bci\u0142a w ma\u0142\u017ce\u0144skiej sypialni, ba\u0142a si\u0119 jednak ujawni\u0107 w dusznej atmosferze puryta\u0144skiej Danii. Niewiele pomog\u0142a przeprowadzka do Francji, gdzie Gerda rozkwita\u0142a jako artystka, Lili za\u015b czu\u0142a si\u0119 coraz gorzej w znienawidzonym ciele Einara. Wybawienie nadesz\u0142o wraz z ofert\u0105 doktora Warnekrosa. Lili wysz\u0142a z cienia jako dojrza\u0142a kobieta i prze\u017cy\u0142a ca\u0142e swoje nowe \u017cycie w czterna\u015bcie miesi\u0119cy. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo zosta\u0142o anulowane. Lili zadurzy\u0142a si\u0119 we francuskim marszandzie, Gerda wysz\u0142a za m\u0105\u017c za w\u0142oskiego pilota. Wszystko si\u0119 posypa\u0142o po \u015bmierci Lili. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo Gerdy okaza\u0142o si\u0119 pomy\u0142k\u0105. Artystka sp\u0119dzi\u0142a ostatnie lata \u017cycia w ub\u00f3stwie i zapomnieniu, pij\u0105c na um\u00f3r i utrzymuj\u0105c si\u0119 ze sprzeda\u017cy r\u0119cznie malowanych kartek okoliczno\u015bciowych. Zmar\u0142a wkr\u00f3tce po wybuchu wojny, w wieku zaledwie 54 lat. Chyba zawsze kocha\u0142a w swym m\u0119\u017cu kobiet\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Edyta Dufaj<\/p>\n

Gdyby Tobias Picker \u2013 tw\u00f3rca sze\u015bciu oper na motywach g\u0142o\u015bnych dzie\u0142 literackich, w wi\u0119kszo\u015bci powsta\u0142ych na zam\u00f3wienie du\u017cych teatr\u00f3w ameryka\u0144skich \u2013 chcia\u0142 odcina\u0107 kupony od sukcesu powie\u015bci Ebershoffa, zapewne nie wybra\u0142abym si\u0119 na prapremier\u0119 jego Lili Elbe <\/em>do Theater St. Gallen. To przedsi\u0119wzi\u0119cie zapowiada\u0142o si\u0119 jednak niezwykle od samego pocz\u0105tku. Tu\u017c przed wybuchem pandemii Picker \u2013 \u00f3wczesny dyrektor artystyczny Tulsa Opera w Oklahomie \u2013 obsadzi\u0142 w roli Don Giovanniego transp\u0142ciow\u0105 Luci\u0119 Lucas. \u015apiewaj\u0105ca barytonem Lucas rozpocz\u0119\u0142a proces tranzycji w 2013 roku, przesz\u0142a przez podobne piek\u0142o, czy\u015bciec i niebo jak Lili Elbe i wyda\u0142a si\u0119 Pickerowi idealn\u0105 odtw\u00f3rczyni\u0105 roli w operze, kt\u00f3r\u0105 postanowi\u0142 skomponowa\u0107 specjalnie dla niej. Libretto napisa\u0142 jego m\u0105\u017c Aryeh Lev Stollman, neuroradiolog w nowojorskim Mount Sinai Hospital, korzystaj\u0105c przede wszystkim ze wspomnianej ju\u017c ksi\u0105\u017cki Fra Mand til Kvinde<\/em>; opracowaniem dramaturgicznym ca\u0142o\u015bci zaj\u0119\u0142a si\u0119 sama Lucas, re\u017cyseri\u0105 \u2013 Krystian Lada, kt\u00f3ry Lucas \u201eodkry\u0142\u201d dla siebie ju\u017c w 2019 roku, przy okazji brukselskiej premiery Unknown, I live with you<\/em>.<\/p>\n

Picker stworzy\u0142 oper\u0119 z rodzaju tych, jakich europejscy kompozytorzy pisa\u0107 cz\u0119sto nie chc\u0105 albo po prostu nie potrafi\u0105: najprawdziwsz\u0105, dwuaktow\u0105, z linearnie prowadzon\u0105 akcj\u0105, wzbudzaj\u0105c\u0105 \u017cywe emocje zar\u00f3wno w koneserach, jak i w ludziach, kt\u00f3rzy przychodz\u0105 do teatru na dobrze opowiedziane historie. Przede wszystkim za\u015b w Lili Elbe <\/em>da\u0142 ogromne pole do popisu \u015bpiewakom, na czele z Luci\u0105 Lucas, snuj\u0105c\u0105 ten traktat o odzyskanej to\u017csamo\u015bci z pasj\u0105 i zrozumieniem istoty, kt\u00f3ra naprawd\u0119 potrafi wczu\u0107 si\u0119 w los swojej bohaterki. Pod wzgl\u0119dem muzycznym Picker nie tyle \u017congluje konwencj\u0105, ile zaprz\u0119ga j\u0105 w s\u0142u\u017cb\u0119 narracji: w scenie teatru w teatrze, gdy Einar i Gerda ogl\u0105daj\u0105 \u201emodernistyczny\u201d spektakl Orfeusza i Eurydyki<\/em>, si\u0119ga do skarbnicy tw\u00f3rczo\u015bci Weberna i Sch\u00f6nberga, klimat szalonych lat dwudziestych oddaje nawi\u0105zaniami do Weilla i paryskich kabaret\u00f3w, ca\u0142o\u015b\u0107 przetyka ni\u0107mi wysnutymi z muzyki Korngolda, Coplanda i Pucciniego, poruszaj\u0105cy fina\u0142 ubiera w szat\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105 z wyra\u017anymi aluzjami do Wagnerowskiego Tristana<\/em> i mi\u0142osnego przemienienia Izoldy.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Edyta Dufaj<\/p>\n

Krystian Lada rozgrywa t\u0119 histori\u0119 w przestrzeni oszcz\u0119dnie zagospodarowanej rekwizytami (wsp\u00f3\u0142praca scenograficzna \u0141ukasz Misztal) i sugestywnie o\u015bwietlonej przez Aleksandra Prowali\u0144skiego, jak zwykle buduj\u0105c napi\u0119cia precyzyjn\u0105 gr\u0105 aktorsk\u0105 i wyrazistym ruchem scenicznym (choreografia Frank Fannar Pedersen). Daj\u0105 si\u0119 ju\u017c rozpozna\u0107 jego re\u017cyserskie \u201epodpisy\u201d, na czele z na po\u0142y alegoryczn\u0105, na po\u0142y ba\u015bniow\u0105 pantomim\u0105 w prologu: kawalerowie i panny dobieraj\u0105 si\u0119 przy otwartej kurtynie niczym ksi\u0105\u017c\u0119ta ze swoimi Kopciuszkami, panny znajduj\u0105 w\u0142a\u015bciwe trzewiczki, kt\u00f3ra\u015b zostaje bez pary, ma\u0142y Einar zbiega ze sceny z jedn\u0105 nog\u0105 w ch\u0142opi\u0119cym bucie, drug\u0105 za\u015b w l\u015bni\u0105cym pantofelku. Nieod\u0142\u0105cznym elementem inscenizacji Lady sta\u0142y si\u0119 te\u017c teatralne emanacje to\u017csamo\u015bci bohater\u00f3w \u2013 kiedy w Einarze budzi si\u0119 Lili, objawia si\u0119 pod wieloma postaciami: dwup\u0142ciowej Androgyne, kobiety ci\u0119\u017carnej, kobiety z brod\u0105 i innych niejasnych wizji kobieco\u015bci, sugestywnie oddanych przez tancerzy z Tanzkompanie St. Gallen. Zn\u00f3w wida\u0107 \u015bwietne porozumienie re\u017cysera z autork\u0105 kostium\u00f3w (Bente Rolandsdotter), kt\u00f3rej uda\u0142o si\u0119 nie tylko podkre\u015bli\u0107 dobitny kontrast mi\u0119dzy szarobur\u0105 codzienno\u015bci\u0105 Danii a barwnym \u015bwiatem bohemy, ale te\u017c zr\u00f3\u017cnicowa\u0107 radosn\u0105 wyobra\u017ani\u0119 kolorystyczn\u0105 Gerdy z melancholijn\u0105, stonowan\u0105 palet\u0105 odcieni sugeruj\u0105cych smutek zatrza\u015bni\u0119tej w Einarze Lili. Pi\u0119knym pomys\u0142em by\u0142o fina\u0142owe oczyszczenie bohaterki z brudu jej poprzedniej egzystencji: w ceremonii wzbudzaj\u0105cej skojarzenia zar\u00f3wno z chrztem, jak i rytualnym obmyciem zw\u0142ok przez najbli\u017cszych.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Edyta Dufaj<\/p>\n

Nad ca\u0142o\u015bci\u0105 muzyczn\u0105 czuwa\u0142 Modestas Pitrenas, prowadz\u0105cy solist\u00f3w, ch\u00f3r Teatru oraz Sinfonieorchester St. Gallen r\u0119k\u0105 pewn\u0105, cho\u0107 czasem odrobin\u0119 zbyt ci\u0119\u017ck\u0105: my\u015bl\u0119 jednak, \u017ce z ka\u017cdym kolejnym wykonaniem uda si\u0119 lepiej wywa\u017cy\u0107 proporcje mi\u0119dzy scen\u0105 a orkiestronem. W bardzo rozbudowanej obsadzie na szczeg\u00f3lne wyr\u00f3\u017cnienie zas\u0142u\u017cyli \u015bpiewaj\u0105ca pi\u0119knie zaokr\u0105glonym sopranem Sylvia d\u2019Eramo jako Gerda; znakomita wokalnie i aktorsko mezzosopranistka Mack Wolz w potr\u00f3jnej roli Anny Larssen, Matki Wegener i M\u0142odej Kobiety; wzruszaj\u0105co liryczny Brian Michael Moore w tenorowej partii ukochanego Lili, Claude\u2019a LeJeune\u2019a; przede wszystkim za\u015b \u015bwietny technicznie, dysponuj\u0105cy niezwykle urodziwym kontratenorem sopranowym Th\u00e9o Imart w trzech skrajnie zr\u00f3\u017cnicowanych rolach Du\u0144skiej Hrabiny, Dagmar i Matrony. Nic jednak nie poradz\u0119, \u017ce w pami\u0119ci zostanie mi przede wszystkim wstrz\u0105saj\u0105ca kreacja Lucii Lucas. Zostawmy na boku jej wrodzon\u0105 muzykalno\u015b\u0107, mistrzostwo w niuansowaniu dynamiki i artykulacji, dba\u0142o\u015b\u0107 o rytm i melodi\u0119 frazy \u2013 w g\u0142osie Lucas, d\u017awi\u0119czniejszym w dole skali i szerzej otwartym w g\u00f3rze ni\u017c u niejednego wykonawcy partii Wotana, pobrzmiewa co\u015b nieodparcie kobiecego. Nie mam poj\u0119cia, z czego to wynika: z pewno\u015bci\u0105 nie z barwy, je\u015bli ju\u017c, to z intensywno\u015bci i \u017caru emocji, niekojarzonych na co dzie\u0144 z \u201em\u0119skim\u201d \u015bpiewaniem. Ten roziskrzony baryton ewidentnie dobrze si\u0119 czuje w swoim nowym ciele.<\/p>\n

Po d\u0142ugiej owacji ogarn\u0105\u0142 mnie jednak smutek: \u017ce w Polsce wci\u0105\u017c jeszcze nie dojrzeli\u015bmy do opowiadania trudnych historii j\u0119zykiem opery. A je\u015bli nawet dojrzeli\u015bmy, to nie umiemy ich opowiada\u0107 z tak\u0105 szczero\u015bci\u0105 i prostot\u0105. Albo krzyk, albo patos, albo opakowana w czarny humor aluzja. A tak nam potrzeba umiaru.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pewnego dnia kobieta zamkni\u0119ta w ciele Einara Wegenera postanowi\u0142a zburzy\u0107 swoje wi\u0119zienie. Gdyby zdecydowa\u0142a si\u0119 na ten czyn, nazwano by go samob\u00f3jstwem. Wyznaczy\u0142a sobie nawet dat\u0119: 1 maja 1930 roku. Cho\u0107 pr\u00f3bowa\u0142a ju\u017c wszystkiego, lekarze, zamiast jej pom\u00f3c, uzdrawiali na si\u0142\u0119 Einara. Rozpoznawali u niego nerwic\u0119 b\u0105d\u017a schizofreni\u0119, zalecali lobotomi\u0119, leczyli promieniami Roentgena. Cierpia\u0142 wycie\u0144czony … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7741","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7741","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7741"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7741\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7747,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7741\/revisions\/7747"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7741"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7741"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7741"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}