{"id":7765,"date":"2023-12-07T21:15:53","date_gmt":"2023-12-07T20:15:53","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7765"},"modified":"2023-12-07T21:15:53","modified_gmt":"2023-12-07T20:15:53","slug":"pod-wulkanem-i-na-lagunie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7765","title":{"rendered":"Pod wulkanem i na lagunie"},"content":{"rendered":"

Pocz\u0105tek tegorocznego Actus Humanus Nativitas ju\u017c za sze\u015b\u0107 dni. Pierwszego dnia festiwalu, 13 grudnia, po koncercie w Ratuszu Staromiejskim trzeba b\u0119dzie podrepta\u0107 do Dworu Artusa, gdzie o godzinie 20 rozpocznie si\u0119 wyst\u0119p Iana Bostridge’a z towarzyszeniem zespo\u0142u Cappella Neapolitana pod dyrekcj\u0105 Antonia Floria – w programie z\u0142o\u017conym z arii oraz sinfonii z oper w\u0142oskich prze\u0142omu XVII i XVIII wieku. Przybywajcie!<\/p>\n

***<\/p>\n

Kirke, c\u00f3rka boga S\u0142o\u0144ca Heliosa i morskiej nimfy Perseidy, uwodzi\u0142a Odysa dwukrotnie. Po kr\u00f3tkim pobycie w krainie Kimmeryjczyk\u00f3w kr\u00f3l Itaki wr\u00f3ci\u0142 do pi\u0119knej czarodziejki, kt\u00f3ra udzieli\u0142a mu kilku bezcennych rad przed dalsz\u0105 podr\u00f3\u017c\u0105. Napomnia\u0142a go mi\u0119dzy innymi, \u017ce w drodze napotka syreny, przebieg\u0142e stworzenia, c\u00f3rki rzecznego b\u00f3stwa Acheloosa i muzy Melpomeny. Homer odda\u0142 jej przestrog\u0119 wierszem, w dwunastej ksi\u0119dze Odysei<\/em>, gdzie Kirke, w klasycznym przek\u0142adzie Lucjana Siemie\u0144skiego, t\u0142umaczy swemu kochankowi, \u017ce szale\u0144cem jest ten, \u201ekto si\u0119 zbli\u017cy i Syren tych \u015bpiewy us\u0142yszy! On nie ujrzy nigdy, p\u00f3ki \u017cywy, ni ma\u0142\u017conki, ni dziatek, ni ziemi rodzinnej: tak go sczaruje \u015bpiew tych Syren s\u0142odkop\u0142ynny, kt\u00f3re siedz\u0105 na \u0142\u0105ce, a wko\u0142o nich gnaty ludzkie le\u017c\u0105 stosami i cia\u0142 wysch\u0142ych szmaty. Ty je mijaj, i zalep uszy towarzyszy woskiem miodnego plastru! Niech \u017caden nie s\u0142yszy g\u0142osu ich; lecz je\u017celi sam by\u0142by\u015b ciekawy pos\u0142ucha\u0107, to powrozem ka\u017c do masztu nawy przywi\u0105za\u0107 si\u0119 a mocno, za nogi i r\u0119ce, a wtedy si\u0119 przys\u0142uchaj dw\u00f3ch Syren piosence. Lecz gdyby\u015b si\u0119 wyrywa\u0142, wo\u0142a\u0142, by zdj\u0105\u0107 p\u0119ty, to masz by\u0107 jeszcze mocniej powrozem \u015bci\u015bni\u0119ty\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wn\u0119trze Teatro San Bartolomeo w Neapolu na XVIII-wiecznej rycinie Louis-Josepha Mondhare’a. Ze zbior\u00f3w Victoria and Albert Museum w Londynie<\/p>\n

Odyseusz by\u0142 ciekawy pos\u0142ucha\u0107. Za\u0142oga wyj\u0119\u0142a wosk z uszu i uwolni\u0142a kapitana z wi\u0119z\u00f3w dopiero z chwil\u0105, gdy okr\u0119t min\u0105\u0142 wysp\u0119 syren. Historia jednej z nich, imieniem Partenope, pos\u0142u\u017cy\u0142a za kanw\u0119 innej greckiej legendy: upokorzona kusicielka tak sobie wzi\u0119\u0142a do serca pora\u017ck\u0119, \u017ce rzuci\u0142a si\u0119 w morze i uton\u0119\u0142a. Fale wyrzuci\u0142y jej cia\u0142o setki kilometr\u00f3w dalej na p\u00f3\u0142noc, na brzegu wysepki Megarydy, dzi\u015b po\u0142\u0105czonej z l\u0105dem niewielk\u0105 grobl\u0105. Tutaj zacz\u0119\u0142a si\u0119 historia Neapolu, na skrawku ziemi, gdzie w VIII wieku p.n.e. dotarli przybysze z Cumae, pierwszej greckiej kolonii w Italii. Na cze\u015b\u0107 nieszcz\u0119snej syreny nazwali swoj\u0105 osad\u0119 Partenope. Miasto z biegiem lat sta\u0142o si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w Wielkiej Grecji, ziemskim rajem, gdzie wszystko zdawa\u0142o si\u0119 bliskie na wyci\u0105gni\u0119cie r\u0119ki: turkusowe morze obfitowa\u0142o w ryby, korzenie ro\u015blin \u017cywi\u0142y si\u0119 law\u0105 i py\u0142em z pobliskiego Wezuwiusza. Czerwony wulkan co pewien czas przemienia\u0142 jednak \u00f3w raj w piek\u0142o \u2013 plu\u0142 ogniem, kamieniami i popio\u0142em na d\u0142ugo przed pojawieniem si\u0119 pierwszych ludzi w Kampanii, w 79 roku zmi\u00f3t\u0142 z powierzchni ziemi Pompeje i Herkulanum, w minionym stuleciu sro\u017cy\u0142 si\u0119 przez ponad trzy dekady, a\u017c w ko\u0144cu wybuch\u0142 w roku 1944 i zamilk\u0142. Od tamtej pory ju\u017c tylko straszy, puszczaj\u0105c siarkowe opary ze szczelin w rudych zboczach.<\/p>\n

Miasto u jego podn\u00f3\u017ca nie milk\u0142o nigdy. Wpierw wy\u015bpiewywa\u0142o chwa\u0142\u0119 utopionej syreny. Przemianowane w VI wieku p.n.e. na Neapolis, czyli Nowe Miasto, wkr\u00f3tce dorobi\u0142o si\u0119 wspania\u0142ego odeonu i teatru. W czasach rzymskich sta\u0142o si\u0119 pr\u0119\u017cnym o\u015brodkiem kultury hellenistycznej. Po upadku Imperium rz\u0105dzone przez Longobard\u00f3w i Norman\u00f3w, za panowania kr\u00f3la Rogera II wesz\u0142o w sk\u0142ad Kr\u00f3lestwa Sycylii. W 1224 roku Fryderyk II ze szwabskiej dynastii Hohenstauf\u00f3w, kr\u00f3l Sycylii i w\u0142adca \u015awi\u0119tego Cesarstwa Rzymskiego, za\u0142o\u017cy\u0142 tu jeden z pierwszych \u015bredniowiecznych uniwersytet\u00f3w, w kt\u00f3rego murach wyk\u0142ada\u0142 mi\u0119dzy innymi Tomasz z Akwinu. W po\u0142owie XV stulecia Neapol dosta\u0142 si\u0119 w sfer\u0119 wp\u0142yw\u00f3w hiszpa\u0144skich. Od tej tamtej pory gorliwie pracowa\u0142 na miano muzycznej stolicy Europy.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wizualizacja weneckiego Teatro San Cassiano dokonana przez studio Secchi Smith (2018). Fot. Teatro San Cassiano Group Ltd<\/p>\n

\u017beby jednak na nie zas\u0142u\u017cy\u0107, wpierw musia\u0142 stawi\u0107 czo\u0142o pot\u0119dze Wenecji, gdzie w 1637 roku powsta\u0142 pierwszy na \u015bwiecie publiczny teatr operowy \u2013 Teatro San Cassiano. Od pocz\u0105tku istnienia sprawnie zarz\u0105dzany przez impresari\u00f3w, przyci\u0105ga\u0142 mn\u00f3stwo widz\u00f3w, kt\u00f3rzy okazywali znacznie wi\u0119cej zainteresowania samym \u015bpiewem ni\u017c stron\u0105 muzyczn\u0105 i teatraln\u0105 przedstawie\u0144. W dzie\u0142ach weneckich nast\u0119pc\u00f3w Monteverdiego \u2013 w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 zw\u0142aszcza Francesco Cavalli, autor ponad czterdziestu oper \u2013 s\u0142ycha\u0107 ju\u017c wyra\u017anie podzia\u0142 na recytatywy, arie i sceny zespo\u0142owe, kt\u00f3ry z czasem mia\u0142 doprowadzi\u0107 do wykszta\u0142cenia tak zwanej opery numerowej. Wkr\u00f3tce po San Cassiano w mie\u015bcie stan\u0119\u0142o kilkana\u015bcie innych teatr\u00f3w muzycznych, a Giasone<\/em> Cavallego, wystawiony w 1649 roku podczas weneckiego karnawa\u0142u, okaza\u0142 si\u0119 najpopularniejsz\u0105 oper\u0105 ca\u0142ego stulecia. Muzycy zacz\u0119li jednak utyskiwa\u0107 na poziom tamtejszych przedstawie\u0144. Podnios\u0142y si\u0119 g\u0142osy, \u017ce opera wenecka sta\u0142a si\u0119 rozrywk\u0105 dla niewybrednych t\u0142um\u00f3w \u2013 cho\u0107 jeszcze przez d\u0142ugie lata na muzyczn\u0105 renom\u0119 Wenecji pracowali mistrzowie formatu Cestiego, Stradelli, Sartoria i Legrenziego.<\/p>\n

O\u017cywczy podmuch wiatru zmian zerwa\u0142 si\u0119 w mie\u015bcie pod Wezuwiuszem. Angielski pisarz i pami\u0119tnikarz John Evelyn ju\u017c w latach czterdziestych XVII wieku zachwyca\u0142 si\u0119 jowialnymi neapolita\u0144czykami, kt\u00f3rzy komponowali pie\u015bni dla swoich ukochanych i \u015bpiewali je z towarzyszeniem gitary, a skrzypce zabierali z sob\u0105 nawet do pracy na roli. W Neapolu dzia\u0142a\u0142o w\u00f3wczas a\u017c siedem konserwatori\u00f3w \u2013 w tym cztery najstarsze, I Poveri di Ges\u00f9 Cristo, Sant\u2019Onofrio a Capuana, Piet\u00e0 dei Turchini oraz Santa Maria di Loreto \u2013 zak\u0142adanych przy sieroci\u0144cach, w kt\u00f3rych kszta\u0142cono ch\u0142opc\u00f3w z ca\u0142ego Kr\u00f3lestwa Sycylii. Niewykluczone, \u017ce jednym z nich by\u0142 Francesco Provenzale, uwa\u017cany za ojca-za\u0142o\u017cyciela neapolita\u0144skiej szko\u0142y operowej: dyrektor dw\u00f3ch konserwatori\u00f3w, kapelmistrz La reale cappella del Tesoro di san Gennaro przy Katedrze Wniebowzi\u0119cia Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny, nauczyciel wielu wybitnych muzyk\u00f3w, w tym Nicol\u00f2 Grimaldiego, pierwszego odtw\u00f3rcy H\u00e4ndlowskiej partii Rinalda.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ian Bostridge. Fot. Kalpesh Lathigra<\/p>\n

Dzie\u0142a Provenzale rozbrzmiewa\u0142y w Neapolu na d\u0142ugo przed wzniesieniem otwartego w 1737 Teatro di San Carlo, nast\u0119pcy Teatro San Bartolomeo, pierwszej \u201eprawdziwej\u201d opery w mie\u015bcie. P\u00f3\u017aniejsi reformatorzy i przeciwnicy dawnej szko\u0142y weneckiej, kt\u00f3rzy stopniowo zmieniali oblicze w\u0142oskiej opery \u2013 mi\u0119dzy innymi Caresana, Vinci i Fago \u2013 reprezentowali kilka pokole\u0144 kompozytor\u00f3w urodzonych b\u0105d\u017a wykszta\u0142conych w Neapolu. Tw\u00f3rcy \u201enowego stylu\u201d stopniowo ograniczali wirtuozeri\u0119 partii solowych na rzecz sp\u00f3jno\u015bci narracji, rozbudowywali sk\u0142ad orkiestry, wprowadzali istotne zmiany w strukturze dzie\u0142a. Zmienili funkcj\u0119 recytatywu, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 czym\u015b w rodzaju wst\u0119pu do arii, r\u00f3\u017cnicowali same arie, k\u0142ad\u0105c szczeg\u00f3lny nacisk na typowo neapolita\u0144sk\u0105, trzycz\u0119\u015bciow\u0105 ari\u0119 da capo z bogato zdobionym powt\u00f3rzeniem cz\u0119\u015bci pierwszej. Dbali o dyscyplin\u0119 dramaturgiczn\u0105, d\u0105\u017cyli do wyrazistego rysunku postaci. Stworzyli te\u017c nowy rodzaj uwertury, trzycz\u0119\u015bciow\u0105 uwertur\u0119 w\u0142osk\u0105, kt\u00f3ra z czasem okaza\u0142a si\u0119 wa\u017cniejsza dla rozwoju niezale\u017cnych form muzycznych ni\u017c uwertura francuska. Jej charakterystyczna budowa pos\u0142u\u017cy\u0142a p\u00f3\u017aniej jako wz\u00f3r dla klasycznej sonaty, symfonii i koncertu. Zdaniem wielu muzykolog\u00f3w dopiero w Neapolu opera nauczy\u0142a si\u0119 przemawia\u0107 do s\u0142uchaczy sugestywnym j\u0119zykiem uczu\u0107, emocji i nami\u0119tno\u015bci.<\/p>\n

Nie znaczy to jednak, \u017ce wenecjanie ca\u0142kiem przestali si\u0119 liczy\u0107 w tej konkurencji. Przyk\u0142adem cho\u0107by tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Vivaldiego, autora kilkudziesi\u0119ciu oper, znakomicie napisanych, pe\u0142nych cudownej inwencji melodycznej, od niemal stu lat stopniowo wydobywanych z zapomnienia. O ewentualnej wy\u017cszo\u015bci Miasta pod Wulkanem nad Miastem na Lagunie zadecyduje ostatecznie wra\u017cliwo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych s\u0142uchaczy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pocz\u0105tek tegorocznego Actus Humanus Nativitas ju\u017c za sze\u015b\u0107 dni. Pierwszego dnia festiwalu, 13 grudnia, po koncercie w Ratuszu Staromiejskim trzeba b\u0119dzie podrepta\u0107 do Dworu Artusa, gdzie o godzinie 20 rozpocznie si\u0119 wyst\u0119p Iana Bostridge’a z towarzyszeniem zespo\u0142u Cappella Neapolitana pod dyrekcj\u0105 Antonia Floria – w programie z\u0142o\u017conym z arii oraz sinfonii z oper w\u0142oskich prze\u0142omu … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7765","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7765","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7765"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7765\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7769,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7765\/revisions\/7769"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7765"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7765"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7765"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}