{"id":7891,"date":"2024-02-08T15:07:17","date_gmt":"2024-02-08T14:07:17","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7891"},"modified":"2024-02-08T15:07:17","modified_gmt":"2024-02-08T14:07:17","slug":"stad-do-nieskonczonosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7891","title":{"rendered":"St\u0105d do niesko\u0144czono\u015bci"},"content":{"rendered":"

Za kilka dni recenzja z londy\u0144skiej Elektry <\/em>w wersji angielskiej, potem przyjdzie czas na recenzje z Walkirii <\/em>w inscenizacji Romea Castellucciego w La Monnaie oraz z Opowie\u015bci podr\u0119cznej <\/em>Poula Rudersa w English National Opera. Zanim na dobre pouk\u0142adam to sobie w g\u0142owie, zapraszam do k\u0105cika wspomnie\u0144 o bo\u017conarodzeniowej ods\u0142onie festiwalu Actus Humanus. Bachowska Sztuka fugi <\/em>zabrzmia\u0142a 15 grudnia w Dworze Artusa w interpretacji zespo\u0142u Accademia Bizantina pod dyrekcj\u0105 Ottavia Dantone – w wersji na klawesyn, organy i kwartet smyczkowy<\/p>\n

***<\/p>\n

Ma\u0142o kto pami\u0119ta, \u017ce Edward Said \u2013 Amerykanin pochodzenia palesty\u0144skiego, wybitny krytyk i literaturoznawca, autor s\u0142ynnego tak\u017ce u nas Orientalizmu, <\/em>ksi\u0105\u017cki cytowanej obficie przez polskich humanist\u00f3w, podpieraj\u0105cych si\u0119 wyrwanymi z kontekstu cytatami przy roztrz\u0105saniu dylemat\u00f3w w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci \u2013 zajmowa\u0142 si\u0119 nie tylko teori\u0105 literatury, lecz tak\u017ce muzyk\u0105. Oraz znacznie szersz\u0105, zachodz\u0105c\u0105 na obydwie dyscypliny refleksj\u0105 nad autokreacj\u0105: \u201esamostwarzaniem\u201d autora w dziele i dzia\u0142aniem za po\u015brednictwem w\u0142asnej tw\u00f3rczo\u015bci. Ma\u0142o kto wie, \u017ce muzyka by\u0142a dla\u0144 punktem odniesienia we wszelkich badaniach tradycji i praktyk kulturowych.<\/p>\n

Said \u2013 mi\u0119dzy innymi dzi\u0119ki matce \u2013 znakomicie gra\u0142 na fortepianie, pisywa\u0142 recenzje muzyczne do presti\u017cowych czasopism, \u015bledzi\u0142 najnowsze tendencje w muzykologii. Umia\u0142 s\u0142ucha\u0107, interpretowa\u0107 muzyk\u0119 i o niej rozmawia\u0107. Aparat poj\u0119ciowy do swoich studi\u00f3w komparatystycznych czerpa\u0142 ze \u015bwiata d\u017awi\u0119k\u00f3w. Pisa\u0142 mi\u0119dzy innymi o kontrapunktycznych, rozwijaj\u0105cych si\u0119 bez tematu przewodniego pr\u0105dach wsp\u00f3\u0142czesnej humanistyki: jakby w jego uszach nieustannie wybrzmiewa\u0142a jedna z najwi\u0119kszych tajemnic muzyki europejskiej \u2013 ostatnia, nieuko\u0144czona fuga poczw\u00f3rna z Bachowskiej Kunst der Fuge<\/em>, kt\u00f3ra urywa si\u0119 nagle, po przeprowadzeniu tematu w trzecim g\u0142osie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Strona tytu\u0142owa manuskryptu Sztuki fugi <\/em>spisanego przez Johanna Christopha Altnikola. Ze zbior\u00f3w Staatsbibliothek zu Berlin<\/p>\n

W swoich tekstach Said konsekwentnie przestrzega\u0142 przed nadmiern\u0105 swobod\u0105 interpretacji, przed obsesyjnym poszukiwaniem \u201esiebie\u201d w utworach stworzonych przez kogo\u015b innego. Najdobitniej uczyni\u0142 to w esejach o stylu p\u00f3\u017anym, zainspirowanych wzi\u0119tym od Theodora W. Adorna poj\u0119ciem Sp\u00e4tstil<\/em> \u2013 \u201etym, co ma miejsce, gdy w obliczu rzeczywisto\u015bci sztuka nie rezygnuje ze swoich praw\u201d. Zbi\u00f3r esej\u00f3w pisanych przez Saida przed \u015bmierci\u0105 po d\u0142ugiej walce z bia\u0142aczk\u0105 \u2013 porwanych, niedoko\u0144czonych, nieuporz\u0105dkowanych \u2013 ukaza\u0142 si\u0119 w Polsce w 2017 roku, w przek\u0142adzie nieod\u017ca\u0142owanej Barbary Kope\u0107-Umiastowskiej. Said po mistrzowsku w nich rozwija \u2013 i dookre\u015bla \u2013 my\u015bl Adorna, \u017ce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 dojrza\u0142a manifestuje si\u0119 cz\u0119sto egzystencjalnym l\u0119kiem, niezgod\u0105 na \u015bwiat zastany, \u015bwiadomym powrotem do oswojonego systemu warto\u015bci. Pisze to wszystko jak w\u0119drowiec zagubiony mi\u0119dzy dwoma \u015bwiatami, rozpi\u0119ty mi\u0119dzy przeciwstawnymi biegunami paradoksu postrzegania, zakleszczony w pu\u0142apce odes\u0142anej do lamusa erudycji, kt\u00f3ra jeszcze niedawno by\u0142a chlebem powszednim ka\u017cdego wykszta\u0142conego cz\u0142owieka. Kieruje sw\u0105 refleksj\u0119 do wsp\u00f3\u0142czesnego humanisty, nie maj\u0105c z\u0142udze\u0144, \u017ce trafia w pr\u00f3\u017cni\u0119, bo dzi\u015b \u201eintelektualista w\u0142a\u015bciwie nie wie nic o wykonawstwie muzycznym, rzadko grywa na jakim\u015b instrumencie, nie uczy\u0142 si\u0119 solfe\u017cu, nie studiowa\u0142 teorii\u201d. Gorzko brzmi\u0105 s\u0142owa cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zbudowa\u0142 sw\u00f3j warsztat badawczy na sztuce kontrapunktu i fugi, analizie tonalno\u015bci funkcyjnej, roztrz\u0105saniu muzycznych kategorii dysonansu i konsonansu.<\/p>\n

Wszystkie jego przemy\u015blenia prowadz\u0105 w gruncie rzeczy do jednej konkluzji: styl p\u00f3\u017any to swoiste wygnanie. Etap tw\u00f3rczo\u015bci, na kt\u00f3rym autor ostatecznie zdaje sobie spraw\u0119, co zdo\u0142a\u0142 osi\u0105gn\u0105\u0107, a z czym ju\u017c nigdy si\u0119 nie rozprawi. Moment pogodzenia si\u0119 albo buntu. Chwila, w kt\u00f3rej artysta przestaje odnosi\u0107 si\u0119 do czegokolwiek poza w\u0142asnym do\u015bwiadczeniem i w\u0142asn\u0105 niemo\u017cno\u015bci\u0105.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Domniemany portret Jana Sebastiana Bacha. Rysunek srebrnym rysikiem, pierwsza po\u0142owa XVIII w. Z prywatnej kolekcji rodziny Fiala w Wiedniu<\/p>\n

Badacze do dzi\u015b roztrz\u0105saj\u0105, do czego odnosi\u0142 si\u0119 Jan Sebastian Bach, tworz\u0105c Sztuk\u0119 fugi<\/em>, swoje ostatnie dzie\u0142o, z\u0142o\u017cone z dziewi\u0119tnastu \u201ekontrapunkt\u00f3w\u201d i po raz pierwszy wydane \u2013 jako Originalausgabe<\/em> \u2013 niespe\u0142na rok po \u015bmierci kompozytora, w roku 1751. Najwcze\u015bniejsze z zachowanych \u017ar\u00f3de\u0142 jest jednak wcze\u015bniejsze o blisko dekad\u0119. R\u0119kopis, spisany przez ucznia i zi\u0119cia Bacha, organist\u0119 Johanna Christopha Altnikola, pochodzi zapewne z czas\u00f3w, gdy Altnikol studiowa\u0142 teologi\u0119 na Uniwersytecie w Lipsku. Opatrzony tytu\u0142em Die Kunst der Fuga <\/em>(sic!) di Sig. Joh. Seb. Bach <\/em>i przechowywany do dzi\u015b w Bibliotece Pa\u0144stwowej w Berlinie, zawiera dwana\u015bcie fug i dwa kanony, u\u0142o\u017cone w innej kolejno\u015bci ni\u017c w pierwodruku, z pomini\u0119ciem mi\u0119dzy innymi kontrapunktu czwartego oraz kanon\u00f3w alla decima <\/em>i alla duodecima. <\/em><\/p>\n

Sztuk\u0119 fugi<\/em> przez wiele lat uznawano za kompozycj\u0119 napisan\u0105 wy\u0142\u0105cznie w celach dydaktycznych, swoisty podr\u0119cznik techniki fugowanej, ujawniaj\u0105cy nieograniczone mo\u017cliwo\u015bci kontrapunktycznego przekszta\u0142cenia tematu \u2013 poprzez inwersje, dyminucje i augmentacje oraz daleko id\u0105ce modyfikacje w fugach lustrzanych, na przyk\u0142ad w Kontrapunkcie XVIII, gdzie temat g\u0142\u00f3wny z Kontrapunktu I powraca w zupe\u0142nie innym metrum. Nie docenia\u0142 jej najzdolniejszy z syn\u00f3w Bacha, Carl Philipp Emmanuel, widz\u0105c z niej co\u015b w rodzaju bryku, zast\u0119puj\u0105cego kosztowne lekcje kontrapunktu. Dziewi\u0119tnastowieczni teoretycy zarzucali dzie\u0142u akademizm, u\u0142omno\u015b\u0107 estetyczn\u0105, brak precyzji i sk\u0142onno\u015b\u0107 do nadmiernej abstrakcji. Nikt nie m\u00f3g\u0142 poj\u0105\u0107, dlaczego Bach nie zostawi\u0142 \u017cadnych wskaz\u00f3wek, na jaki instrument lub zesp\u00f3\u0142 przeznaczy\u0107 to niezwyk\u0142e kompendium, okre\u015blone przez Manfreda Bukofzera mianem \u201ewieczystego kodeksu wszelkich \u015brodk\u00f3w polifonicznych\u201d.<\/p>\n

Pytania zacz\u0119\u0142y si\u0119 mno\u017cy\u0107 w latach trzydziestych ubieg\u0142ego wieku, kiedy Kunst der Fuge <\/em>wr\u00f3ci\u0142a do \u0142ask muzykolog\u00f3w, teoretyk\u00f3w i wykonawc\u00f3w. Czy dzie\u0142o naprawd\u0119 jest ostatni\u0105 wol\u0105 i testamentem kompozytora, stopniowo trac\u0105cego wzrok i przeczuwaj\u0105cego nadchodz\u0105c\u0105 \u015bmier\u0107? Czy ostatnia fuga, w kt\u00f3rej Bach wprowadzi\u0142 jako temat d\u017awi\u0119ki B-A-C-H, odpowiadaj\u0105ce literom jego nazwiska, jest naprawd\u0119 nieuko\u0144czona? Czy Bachowskie fugi zyska\u0142yby wi\u0119ksze uznanie potomnych, gdyby tw\u00f3rca nie zaciemni\u0142 ich pi\u0119kna nadmiarem sztuki? Czy kompozytor naprawd\u0119 nie chcia\u0142 okre\u015bla\u0107 sk\u0142adu wykonawczego utworu, czy po prostu uleg\u0142 dawnej manierze zapisywania ka\u017cdego g\u0142osu na osobnej pi\u0119ciolinii, stosowanej wcze\u015bniej w jego utworach klawiszowych? A je\u015bli tak, czy Sztuk\u0119 fugi<\/em> powinno si\u0119 wykonywa\u0107 inaczej ni\u017c tylko na klawesynie albo organach?<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ostatnia strona r\u0119kopisu niedoko\u0144czonej fugi. Staatsbibliothek zu Berlin<\/p>\n

W XX wieku odpowiedzi na te pytania zacz\u0119li udziela\u0107 sami muzycy. Pierwszego nagrania \u2013 w roku 1934 \u2013 dokonali dwaj ameryka\u0144scy piani\u015bci, Richard Buhlig i Wesley Kuhnle. W tym samym roku Sztuk\u0119 fugi <\/em>zarejestrowa\u0142 budapeszte\u0144ski Kwartet Rotha. P\u00f3\u017aniej \u2013 obok uj\u0119\u0107 na klawesyn, organy i fortepian \u2013 pojawia\u0142y si\u0119 wersje na orkiestr\u0119, syntezatory, zespo\u0142y instrument\u00f3w d\u0119tych, duety gitarowe, konsorty viol da gamba i mn\u00f3stwo innych kombinacji instrument\u00f3w nieoczywistych. Accademia Bizantina prezentuje zbi\u00f3r w wersji na klawesyn, organy i kwartet smyczkowy, trzymaj\u0105c si\u0119 regu\u0142 wykonawstwa historycznego.<\/p>\n

Czy Bach istotnie odszed\u0142 w tym utworze od m\u0142odzie\u0144czej interpretacji subiektywnej, zwracaj\u0105c si\u0119 w stron\u0119 dojrza\u0142ego obiektywizmu? Czy Sztuka fugi<\/em> jest wyrazem dzia\u0142a\u0144 celowo nieproduktywnych, id\u0105cych na przek\u00f3r duchowi czasu? A mo\u017ce nale\u017cy j\u0105 traktowa\u0107 jako wyraz bezradno\u015bci zwyk\u0142ego cz\u0142owieka w obliczu nieuchronnej \u015bmierci? Zagadka p\u00f3\u017anego stylu Bacha wci\u0105\u017c czeka na rozwi\u0105zanie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Za kilka dni recenzja z londy\u0144skiej Elektry w wersji angielskiej, potem przyjdzie czas na recenzje z Walkirii w inscenizacji Romea Castellucciego w La Monnaie oraz z Opowie\u015bci podr\u0119cznej Poula Rudersa w English National Opera. Zanim na dobre pouk\u0142adam to sobie w g\u0142owie, zapraszam do k\u0105cika wspomnie\u0144 o bo\u017conarodzeniowej ods\u0142onie festiwalu Actus Humanus. Bachowska Sztuka fugi … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7891","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7891","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7891"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7891\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7895,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7891\/revisions\/7895"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7891"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7891"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7891"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}