{"id":7952,"date":"2024-03-07T15:03:15","date_gmt":"2024-03-07T14:03:15","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7952"},"modified":"2024-03-07T15:03:15","modified_gmt":"2024-03-07T14:03:15","slug":"czlowiek-twardy-i-szorstki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7952","title":{"rendered":"Cz\u0142owiek twardy i szorstki"},"content":{"rendered":"

Robi\u0105c ostatnio porz\u0105dki w komputerze, odkry\u0142am kilka artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3rymi z jakich\u015b powod\u00f3w jeszcze si\u0119 z Pa\u0144stwem nie podzieli\u0142am. Mi\u0119dzy innymi esej o utworach klawesynowych Rameau, kt\u00f3re prawie p\u00f3\u0142tora roku temu, na festiwalu Actus Humanus Nativitas, gra\u0142 Christophe Rousset. Zamieszczam wi\u0119c – zanim posypi\u0105 si\u0119 nowe teksty, a wkr\u00f3tce b\u0119dzie ich naprawd\u0119 sporo.<\/p>\n

***<\/p>\n

\u201eMy\u015bli tylko o sobie, reszta \u015bwiata obchodzi go tyle, co \u015bnieg zesz\u0142oroczny. C\u00f3rka jego i \u017cona mog\u0105 umrze\u0107, kiedy im si\u0119 podoba; byle dzwoni\u0105ce po nich dzwony parafialne pobrzmiewa\u0142y duodecym\u0105 i septdecym\u0105, to wszystko b\u0119dzie w porz\u0105dku. Szcz\u0119\u015bliwy cz\u0142owiek \u2013 i to w\u0142a\u015bnie ceni\u0119 szczeg\u00f3lnie w ludziach genialnych. Zdolni s\u0105 oni tylko do jednego, do niczego poza tym. Nie wiedz\u0105, co to by\u0107 obywatelem, ojcem, matk\u0105, krewnym, przyjacielem. M\u00f3wi\u0105c mi\u0119dzy nami, nale\u017ca\u0142oby by\u0107 do nich podobnym, ale nie trzeba \u017cyczy\u0107 sobie, by nasienie zbyt si\u0119 rozpowszechni\u0142o. Trzeba ludzi, nie ludzi genialnych. Nie, zaiste, tych nie trzeba!\u201d, piekli\u0142 si\u0119 On, czyli tytu\u0142owy Kuzynek mistrza Rameau <\/em>z dialogu filozoficznego Diderota, tutaj w przek\u0142adzie Leopolda Staffa. Kiedy Ja (narrator nies\u0142usznie uto\u017csamiany z autorem) zada\u0142 mu retoryczne pytanie: \u201eWi\u0119c powzi\u0105\u0142 pan straszn\u0105 nienawi\u015b\u0107 do geniuszu?\u201d, On (posta\u0107 dobrze w \u00f3wczesnym Pary\u017cu znana, niejaki Jean-Fran\u00e7ois Rameau, w\u0142a\u015bciwie bratanek kompozytora, cz\u0142owiek, kt\u00f3ry ima\u0142 si\u0119 wielu zaj\u0119\u0107, lecz w gruncie rzeczy nie nadawa\u0142 si\u0119 do niczego) odpar\u0142 bez namys\u0142u: \u201eNieprzeb\u0142agan\u0105\u201d.<\/p>\n

S\u0119k w tym, \u017ce Rameau naprawd\u0119 by\u0142 geniuszem, a reszta \u015bwiata rzeczywi\u015bcie obchodzi\u0142a go tyle, co \u015bnieg zesz\u0142oroczny. Uwa\u017ca\u0142 si\u0119 przede wszystkim za uczonego, teoretyka \u2013 i nie bez racji, skoro jego traktatami zachwyca\u0142 si\u0119 sam Jean Le Rond d\u2019Alembert, francuski encyklopedysta, widz\u0105c w nich dowody na potwierdzenie w\u0142asnych przemy\u015ble\u0144 z dziedziny estetyki muzycznej. W swoim Trait\u00e9 de l\u2019harmonie<\/em>, wydanym w 1722 roku, Rameau podj\u0105\u0142 pioniersk\u0105 pr\u00f3b\u0119 kodyfikacji zasad harmonii funkcyjnej: w miejsce tradycyjnej praktyki dope\u0142niania basso continuo brakuj\u0105cymi g\u0142osami wypracowa\u0142 system oparty na zwi\u0105zkach mi\u0119dzy akordami. Jako pierwszy odwa\u017cy\u0142 si\u0119 stwierdzi\u0107, \u017ce to melodia wynika z harmonii, a nie odwrotnie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Maurice Quentin de la Tour: portret Alexandre’a de La Poupelini\u00e8re. Pastel, ok. 1755.\u00a0 Mus\u00e9e de l’Histoire de France w Wersalu<\/p>\n

W praktyce kompozytorskiej prze\u0142o\u017cy\u0142 to na swoisty element zaskoczenia, stosuj\u0105c dysonanse, modulacje i raptowne zmiany tonalno\u015bci w zupe\u0142nie niespodziewanych dla \u00f3wczesnego s\u0142uchacza momentach. Jako tw\u00f3rca dojrzewa\u0142 d\u0142ugo, o byt jednak troszczy\u0107 si\u0119 nie musia\u0142: jego mecenasem i skutecznym promotorem by\u0142 bogaty finansista i dzier\u017cawca podatk\u00f3w Alexandre de La Poupelini\u00e8re, w\u0142a\u015bciciel znakomitej prywatnej orkiestry, kt\u00f3r\u0105 Rameau przez wiele lat dyrygowa\u0142, pomieszkuj\u0105c na przemian w rezydencjach swojego dobroczy\u0144cy i jego \u017cony. Charakter Rameau mia\u0142 pono\u0107 paskudny, cho\u0107 do muzyki naprawd\u0119 by\u0142 zdolny. Na nikogo si\u0119 nie ogl\u0105da\u0142 i robi\u0142 swoje: zanurzony po uszy w tradycji francuskiej, podgryza\u0142 j\u0105 od \u015brodka jak kornik, rozsadza\u0142 od wewn\u0105trz niepospolit\u0105 inwencj\u0105, popart\u0105 i\u015bcie matematyczn\u0105 dyscyplin\u0105 umys\u0142u.<\/p>\n

Sw\u00f3j pierwszy zbi\u00f3r miniatur klawesynowych, a zarazem najwcze\u015bniejsz\u0105 z zachowanych w jego dorobku kompozycji, Premier Livre de Pi\u00e8ces de Clavecin<\/em>, opublikowa\u0142 w Pary\u017cu w roku 1706, wkr\u00f3tce po powrocie ze studi\u00f3w muzycznych we W\u0142oszech. Mia\u0142 w\u00f3wczas dwadzie\u015bcia trzy lata. Zawarta w zbiorze Suita a-moll <\/em>wpisuje si\u0119 z grubsza w form\u0119 francuskiej suity klawesynowej, cho\u0107 ju\u017c w niej zwracaj\u0105 uwag\u0119 pewne odst\u0119pstwa od wzorca. Otwieraj\u0105ce utw\u00f3r Preludium<\/em> sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0142on\u00f3w: wywodz\u0105cego si\u0119 z praktyki improwizacji preludium niemenzurowanego, formy zaadaptowanej na klawesyn z muzyki lutniowej i gambowej przez Fran\u00e7oisa Couperina i Louisa Marchanda, w owym czasie wychodz\u0105cej ju\u017c z u\u017cycia, oraz szybkiej cz\u0119\u015bci w metrum 12\/8, o charakterze zbli\u017conym do w\u0142oskiej odmiany gigue. Niekonwencjonalny jest uk\u0142ad i kolejno\u015b\u0107 ogniw cyklu: po dw\u00f3ch allemande nast\u0119puje tylko jeden courante, dwie sarabandy i gawot rozdziela stylizowana V\u00e9nitienne<\/em>, oparta na w\u0142oskiej melodii, uj\u0119ta jednak w typowo francusk\u0105 form\u0119 rondow\u0105. Rameau nie podj\u0105\u0142 te\u017c utrwalonej ju\u017c w\u00f3wczas praktyki nadawania tytu\u0142\u00f3w poszczeg\u00f3lnym cz\u0119\u015bciom suity.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Strona tytu\u0142owa Pi\u00e8ces de clavessin avec une m\u00e9thode pour la m\u00e9canique des doigts<\/em>. Ze zbior\u00f3w Biblioth\u00e8que nationale<\/p>\n

Trzy lata po wydaniu pierwszej ksi\u0119gi Rameau wr\u00f3ci\u0142 do rodzinnego Dijon, gdzie obj\u0105\u0142 stanowisko organisty w katedrze \u015bw. Benignego, porzuci\u0142 je wszak\u017ce przed wyga\u015bni\u0119ciem sze\u015bcioletniego kontraktu. Po czasie sp\u0119dzonym na analogicznych posadach w Lyonie i Clermont-Ferrand osiad\u0142 na reszt\u0119 \u017cycia w Pary\u017cu, dok\u0105d sprowadzi\u0142y go prace nad wydaniem wspomnianego ju\u017c Trait\u00e9 de l\u2019harmonie<\/em>. Drugi zbi\u00f3r, opublikowany w roku 1724, nazywany potocznie Deuxi\u00e8me livre de pi\u00e8ces de clavecin<\/em>, w rzeczywisto\u015bci zatytu\u0142owany Pi\u00e8ces de clavessin avec une m\u00e9thode pour la m\u00e9canique des doigts, <\/em>czyli Utwory klawesynowe z metod\u0105 palcowania<\/em>, nale\u017ca\u0142oby zatem traktowa\u0107 jako praktyczn\u0105 wyk\u0142adni\u0119 harmoniki, zajmuj\u0105cej g\u0142\u00f3wn\u0105 pozycj\u0119 w systemie teoretycznym kompozytora. O ile pierwsza zawarta w nim suita w tonacji e-moll zachowuje jeszcze tradycyjn\u0105 struktur\u0119 suit klawesynist\u00f3w francuskich (z szeregiem stylizowanych utwor\u00f3w charakterystycznych po \u201eobowi\u0105zkowym\u201d zestawie z\u0142o\u017conym z allemande, courante i dw\u00f3ch gigue, aczkolwiek z pomini\u0119ciem sarabandy), o tyle Suita D-dur <\/em>jest ju\u017c w ca\u0142o\u015bci kompozycj\u0105 \u201eprogramow\u0105\u201d, u\u0142o\u017con\u0105 z dziesi\u0119ciu skontrastowanych ze sob\u0105 miniatur. Wiele muzycznych scenek i portret\u00f3w z obydwu suit zosta\u0142o p\u00f3\u017aniej wykorzystanych w utworach scenicznych Rameau. L\u2019Entretien des Muses <\/em>z Suity D-dur <\/em>oraz Musette en rondeau <\/em>i s\u0142ynny Tambourin <\/em>z Suity e-moll <\/em>trafi\u0142y do opery-baletu Les f\u00eates d\u2019H\u00e9b\u00e9, ou Les talens lyriques <\/em>(1739); Les Niais de Sologne <\/em>kompozytor uwzgl\u0119dni\u0142 w partyturze opery Dardanus <\/em>(1739); rondo Les Tendres Plaintes <\/em>zabrzmia\u0142o powt\u00f3rnie w operze Zoroaster <\/em>(1749).<\/p>\n

Zbi\u00f3r trzeci, Nouvelles Suites de Pi\u00e8ces de Clavecin<\/em>, powsta\u0142 nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej, cho\u0107 trudno precyzyjnie okre\u015bli\u0107 dat\u0119 jego wydania. Z rozmaitych \u017ar\u00f3de\u0142 wynika, \u017ce dzie\u0142o ukaza\u0142o si\u0119 drukiem nie wcze\u015bniej ni\u017c w lutym 1726 roku i nie p\u00f3\u017aniej ni\u017c w lecie roku nast\u0119pnego. Podobnie jak w przypadku drugiej ksi\u0119gi, Rameau poprzedzi\u0142 je wst\u0119pem teoretycznym, ze szczeg\u00f3\u0142owym opisem stosownych agr\u00e9ments<\/em>, czyli ozdobnik\u00f3w, uwagami na temat doboru tempa oraz obja\u015bnieniami zasad enharmonii, wykorzystanych w przedostatnich cz\u0119\u015bciach obydwu suit (La Triomphante <\/em>z Suity a-moll <\/em>i L\u2019Enharmonique <\/em>z suity \u201een sol\u201d w tonacjach G-dur i g-moll). I tym razem zestawi\u0142 wzgl\u0119dnie tradycyjnie u\u0142o\u017con\u0105 Suit\u0119 a-moll <\/em>(zn\u00f3w z pomini\u0119ciem sarabandy) z zestawion\u0105 w ca\u0142o\u015bci ze stylizowanych miniatur charakterystycznych Suite en sol<\/em>. Poszczeg\u00f3lne cz\u0119\u015bci kompozycji s\u0105 jednak znacznie bardziej rozbudowane ni\u017c miniatury wchodz\u0105ce w sk\u0142ad suit z drugiego zbioru.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Louis Carrogis Carmontelle: Monsieur Rameau <\/em>(1760). Akwarela ze zbior\u00f3w Mus\u00e9e Cond\u00e9 w Chantilly<\/span><\/span><\/p>\n

W trzech ksi\u0119gach Pi\u00e8ces de Clavecin <\/em>Rameau dokona\u0142 swoistego podsumowania dotychczasowego rozwoju francuskiej muzyki klawesynowej, w ka\u017cdym z kolejnych utwor\u00f3w coraz dobitniej ods\u0142aniaj\u0105c indywidualne cechy swojego stylu: ogromne wymagania techniczne wobec wykonawc\u00f3w, masywne, quasi-orkiestrowe brzmienie instrumentu, du\u017ce skoki interwa\u0142owe, cz\u0119ste krzy\u017cowanie r\u0105k oraz kunsztowne \u015brodki rytmiczne, \u015bci\u015ble powi\u0105zane z konstrukcj\u0105 nast\u0119pstw harmonicznych. Wygl\u0105da na to, \u017ce Rameau zawar\u0142 w tych pi\u0119ciu suitach ca\u0142o\u015b\u0107 swych przemy\u015ble\u0144 na temat ilustracyjnych i kolorystycznych walor\u00f3w klawesynu. Je\u015bli nie liczy\u0107 kr\u00f3ciutkiej, okoliczno\u015bciowej La Dauphine<\/em>, zagranej w 1747 roku na cze\u015b\u0107 za\u015blubin Marii J\u00f3zefy Karoliny Saskiej ze \u015bwie\u017co owdowia\u0142ym delfinem Francji Ludwikiem Ferdynandem, najstarszym synem Ludwika XV i Marii Leszczy\u0144skiej, nie skomponowa\u0142 ju\u017c \u017cadnego utworu na klawesyn solo.<\/p>\n

Alexis Piron, zaprzyja\u017aniony z muzykiem dramaturg i autor epigraf\u00f3w, napisa\u0142 kiedy\u015b, \u017ce serce i dusza Rameau mieszka\u0142y w jego klawesynie. \u017be gdy zamyka\u0142 klap\u0119 instrumentu, przestawa\u0142 czu\u0107 i rozumie\u0107. Diderot uj\u0105\u0142 to jeszcze dosadniej: \u201eto cz\u0142owiek twardy i szorstki, nieludzki, sk\u0105py, z\u0142y ojciec, z\u0142y m\u0105\u017c, z\u0142y stryj; lecz nie jest jeszcze rzecz\u0105 rozstrzygni\u0119t\u0105, \u017ce to cz\u0142owiek talentu, \u017ce doprowadzi\u0142 swoj\u0105 sztuk\u0119 daleko i \u017ce dzie\u0142a jego przetrwaj\u0105 pr\u00f3b\u0119 dziesi\u0119ciu lat\u201d. Mylili si\u0119 obydwaj, ale Piron w swej niesprawiedliwej ocenie by\u0142 jednak bli\u017cszy prawdy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Robi\u0105c ostatnio porz\u0105dki w komputerze, odkry\u0142am kilka artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3rymi z jakich\u015b powod\u00f3w jeszcze si\u0119 z Pa\u0144stwem nie podzieli\u0142am. Mi\u0119dzy innymi esej o utworach klawesynowych Rameau, kt\u00f3re prawie p\u00f3\u0142tora roku temu, na festiwalu Actus Humanus Nativitas, gra\u0142 Christophe Rousset. Zamieszczam wi\u0119c – zanim posypi\u0105 si\u0119 nowe teksty, a wkr\u00f3tce b\u0119dzie ich naprawd\u0119 sporo. *** \u201eMy\u015bli tylko … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-7952","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7952","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7952"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7952\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7958,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7952\/revisions\/7958"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7952"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7952"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7952"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}