{"id":7978,"date":"2024-03-25T21:24:10","date_gmt":"2024-03-25T20:24:10","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7978"},"modified":"2024-03-25T22:36:20","modified_gmt":"2024-03-25T21:36:20","slug":"muzyka-ktora-zrywa-tamy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=7978","title":{"rendered":"Muzyka, kt\u00f3ra zrywa tamy"},"content":{"rendered":"

Pojutrze, 27 marca, rusza w Gda\u0144sku kolejny festiwal Actus Humanus Resurrectio. I jak zwykle, zanim podziel\u0119 si\u0119 z Pa\u0144stwem kolejnymi esejami, kilka wydarze\u0144 pozwol\u0119 sobie zapowiedzie\u0107 zawczasu. W dniu otwarcia, na wieczornym koncercie w Centrum \u015bw. Jana, wyst\u0105pi zesp\u00f3\u0142 Collegium 1704 pod dyrekcj\u0105 V\u00e1clava Luksa oraz troje solist\u00f3w \u015bpiewak\u00f3w: Margherita Maria Sala, Krystian Adam Krzeszowiak i Tom\u00e1\u0161 \u0160elc. W programie Lamentationes Jeremiae Prophetae <\/em>ZWV 53 i 54. S\u0142uchajcie, przybywajcie.<\/p>\n

***<\/p>\n

Angielski neurolog Oliver Sacks, profesor Uniwersytetu Columbia i autor pasjonuj\u0105cych ksi\u0105\u017cek popularnonaukowych na temat swej trudnej dyscypliny, osiem lat przed \u015bmierci\u0105 opublikowa\u0142 s\u0142ynn\u0105 Muzykofili\u0119: Opowie\u015bci o muzyce i m\u00f3zgu<\/em>, wydan\u0105 w 2009 roku w polskim t\u0142umaczeniu Jerzego \u0141ozi\u0144skiego. W jednym z ostatnich rozdzia\u0142\u00f3w tej fascynuj\u0105cej pracy pisze o muzyce, kt\u00f3ra potrafi si\u0119 oprze\u0107 nie tylko parkinsonizmowi, utracie pami\u0119ci i chorobie Alzheimera, ale r\u00f3wnie\u017c psychozom, \u0142agodz\u0105c najci\u0119\u017csze stany depresyjne i napady l\u0119kowe w sytuacjach, gdy zawodzi ju\u017c jakakolwiek inna terapia.<\/p>\n

Powo\u0142a\u0142 si\u0119 te\u017c na przyk\u0142ad w\u0142asny: nieprzepracowanej \u017ca\u0142oby po ukochanej ciotce Len, pod kt\u00f3rej opiek\u0105 sp\u0119dzi\u0142 w miar\u0119 bezpieczne dzieci\u0144stwo w czasie II wojny \u015bwiatowej i z kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej czu\u0142 si\u0119 znacznie bardziej zwi\u0105zany ni\u017c z w\u0142asnymi rodzicami. Jej \u015bmier\u0107 g\u0142\u0119boko nim wstrz\u0105sn\u0119\u0142a, nie poci\u0105gn\u0119\u0142a jednak za sob\u0105 szczeg\u00f3lnych zmian w \u017cyciu osobistym i zawodowym. Sacks nadal chodzi\u0142 do pracy, dzielnie si\u0119 zmaga\u0142 z codzienn\u0105 rutyn\u0105, straci\u0142 jednak zdolno\u015b\u0107 do\u015bwiadczania prawdziwych emocji. Ani si\u0119 smuci\u0142, ani radowa\u0142, popadaj\u0105c stopniowo w coraz wi\u0119ksze odr\u0119twienie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Lou\u0148ovice pod Blan\u00edkem, rodzinne miasto Zelenki i po\u015bwi\u0119cona mu tablica pami\u0105tkowa. Fot. Ivan Rozko\u0161n\u00fd<\/p>\n

Kt\u00f3rego\u015b razu postanowi\u0142 si\u0119 wybra\u0107 na koncert \u2013 w nadziei, \u017ce przynajmniej muzyka obudzi w nim u\u015bpione uczucia. Z pocz\u0105tku nic na to nie wskazywa\u0142o. \u201eKoncert mnie nudzi\u0142\u201d, wspomina Sacks. \u201eA\u017c do ostatniego utworu. Nigdy wcze\u015bniej go nie s\u0142ysza\u0142em, nie zna\u0142em tak\u017ce kompozytora. A by\u0142y to Lamentationes Jeremiae Prophetae <\/em>Jana Dismasa Zelenki (\u2026). Zacz\u0119to go gra\u0107 i nagle si\u0119 zorientowa\u0142em, \u017ce mam \u0142zy w oczach. Moje zamro\u017cone przez ca\u0142e tygodnie emocje znowu od\u017cy\u0142y. Lamentationes <\/em>Zelenki zerwa\u0142y tam\u0119, a zduszone uczucia przela\u0142y si\u0119 przez wyrw\u0119\u201d. W dalszej cz\u0119\u015bci rozdzia\u0142u Sacks opisuje jeszcze dziwniejsz\u0105 sytuacj\u0119 po odej\u015bciu swojej matki: kiedy dozna\u0142 podobnego katharsis, us\u0142yszawszy przez okno mieszkania na Bronksie, jak kto\u015b gra Schuberta. Tym razem jednak \u201eprzebudzenie\u201d okaza\u0142o si\u0119 mniej trwa\u0142e, Sacks postanowi\u0142 wi\u0119c podtrzyma\u0107 jego efekt i wybra\u0107 si\u0119 do Carnegie Hall na recital Dietricha Fischer-Dieskaua z Schubertowsk\u0105 Winterreise<\/em>. Jakie\u017c by\u0142o jego zdumienie, kiedy si\u0119 przekona\u0142, \u017ce prze\u017cycie muzyczne wywo\u0142a\u0142o tym razem wr\u0119cz przeciwny skutek i zamkn\u0119\u0142o go na powr\u00f3t w \u201ezmro\u017conym kokonie\u201d \u017ca\u0142oby. Z czasem Sacks doszed\u0142 do wniosku, \u017ce je\u015bli muzyka ma naprawd\u0119 uwolni\u0107 emocje, \u201emusi uderzy\u0107 znienacka, nadej\u015b\u0107 samorzutnie niczym akt b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa czy \u0142aski, jak wtedy, gdy dopad\u0142a mnie, s\u0105cz\u0105c si\u0119 z otwartego okna, czy kiedy bez uprzedzenia zaatakowa\u0142a mnie wstrz\u0105saj\u0105ca wymowno\u015b\u0107 Lamentationes<\/em> Zelenki\u201d.<\/p>\n

Ciotka Len zmar\u0142a w 1978 roku, nikogo wi\u0119c nie powinno dziwi\u0107, \u017ce Sacks \u2013 mimo \u017ce by\u0142 wytrawnym melomanem \u2013 nigdy wcze\u015bniej nie s\u0142ysza\u0142 nazwiska kompozytora, zwanego dzi\u015b \u201ekatolickim Bachem\u201d lub \u201eczeskim Vivaldim\u201d. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Zelenki prze\u017cy\u0142a kr\u00f3tki renesans za spraw\u0105 Bed\u0159icha Smetany, kt\u00f3ry w latach 60. XIX wieku opracowa\u0142 kilka jego partytur z archiw\u00f3w drezde\u0144skich i wprowadzi\u0142 je do obiegu koncertowego w postaci orkiestrowych suit. Potem zn\u00f3w popad\u0142a w zapomnienie, a po II wojnie \u015bwiatowej zosta\u0142a uznana za bezpowrotnie zaginion\u0105 w ogniu nalot\u00f3w dywanowych na miasto, kt\u00f3re zr\u00f3wna\u0142y z ziemi\u0105 mi\u0119dzy innymi Katedr\u0119 \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy \u2013 wzniesion\u0105 na zlecenie Augusta II Mocnego, najwa\u017cniejszego mocodawcy kompozytora. Jan Dismas Zelenka zosta\u0142 cz\u0142onkiem jego dworskiej kapeli oko\u0142o roku 1710; po \u015bmierci patrona w 1733 roku przeszed\u0142 na s\u0142u\u017cb\u0119 do jego syna Augusta III, kt\u00f3ry rok p\u00f3\u017aniej stworzy\u0142 oddzielne stanowisko kompozytora muzyki ko\u015bcielnej i w pierwszej kolejno\u015bci powo\u0142a\u0142 na nie Zelenk\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Sala drezde\u0144skiej Hofkapelle w 1715 roku. Rycina przedrukowana w Das alte Archivgeb\u00e4ude am Taschenberge in Dresden <\/em>Huberta Ermischa, 1888<\/p>\n

Przypuszczenia muzykolog\u00f3w okaza\u0142y si\u0119 mylne: bogaty korpus utwor\u00f3w Zelenki zachowa\u0142 si\u0119 w podziemiach barokowego Pa\u0142acu Japo\u0144skiego w obr\u0119bie dawnego \u201enowego miasta\u201d, kt\u00f3re w po\u0142owie XVIII wieku wzniesiono na miejscu zniszczonej po\u017carem dzielnicy Altendresden<\/em>. Zainteresowanie spu\u015bcizn\u0105 kompozytora zbieg\u0142o si\u0119 z pierwsz\u0105 powojenn\u0105 fal\u0105 wykonawstwa historycznego w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i z pocz\u0105tku dotyczy\u0142o wy\u0142\u0105cznie \u00f3wczesnej Czechos\u0142owacji. Na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych badacze zako\u0144czyli edycj\u0119 wszystkich zachowanych utwor\u00f3w instrumentalnych Zelenki i stopniowo przygotowywali do wydania kolejne dzie\u0142a muzyki liturgicznej. Kluczow\u0105 rol\u0119 w przywr\u00f3ceniu ich do \u017cycia odegra\u0142 zesp\u00f3\u0142 Ars Rediviva, za\u0142o\u017cony w 1951 roku przez czeskiego flecist\u0119 i muzykologa Milana Munclingera i dzia\u0142aj\u0105cy nieprzerwanie przez ponad p\u00f3\u0142 wieku. To jego inicjatywie zawdzi\u0119czamy pierwsze w naszej epoce wykonanie, p\u00f3\u017aniej za\u015b nagranie Lamentationes Jeremiae Prophetae<\/em>, z udzia\u0142em ameryka\u0144skiej mezzosopranistki Neddy Casei, niemieckiego tenora Theo Altmeyera i czeskiego basa Karela Bermana, w 1969 roku zarejestrowane na p\u0142ytach wytw\u00f3rni Supraphon. Wie\u015b\u0107 o geniuszu Zelenki dotar\u0142a na Zach\u00f3d. Nied\u0142ugo potem jego muzyk\u0105 zainteresowa\u0142 si\u0119 Reinhard Goebel, do dzi\u015b uwa\u017cany za jednego z najwa\u017cniejszych propagator\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci zapomnianych kompozytor\u00f3w barokowych, w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce Johanna Davida Heinichena, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 w Dre\u017anie funkcj\u0119 Kappelmeistra a\u017c do \u015bmierci w 1729 roku.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

V\u00e1clav Luks. Fot. Petra Hajsk\u00e1<\/p>\n

To on w\u0142a\u015bnie, w swoim traktacie Der General-Bass in der Composition<\/em> (1728), zachwala\u0142 Lamentacje <\/em>Zelenki niemal tymi samymi s\u0142owy, co dwa wieku p\u00f3\u017aniej Oliver Sacks: jako dzie\u0142o poruszaj\u0105ce odczucia s\u0142uchaczy wyrafinowaniem i bogat\u0105, \u015bci\u015ble zwi\u0105zan\u0105 z tekstem ekspresj\u0105 muzyczn\u0105, a zatem trafiaj\u0105ce w sedno powo\u0142ania tej dziedziny tw\u00f3rczo\u015bci. Pochlebna opinia Heinichena jest tym bardziej warta uwagi, \u017ce pod wzgl\u0119dem strukturalnym Lamentacje<\/em> r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 zasadniczo od wi\u0119kszo\u015bci \u00f3wczesnych dzie\u0142 tego gatunku: praktyk\u0119 stosowania recytatyw\u00f3w na przemian z ariami Zelenka zast\u0105pi\u0142 p\u0142ynniejsz\u0105 narracj\u0105, z\u0142o\u017con\u0105 z kr\u00f3tkich, a\u017c kipi\u0105cych od afekt\u00f3w fragment\u00f3w arioso, uzupe\u0142nianych prostymi wtr\u0119tami recytatywnymi. Kompozytor pod wieloma wzgl\u0119dami odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do wcze\u015bniejszej, \u201eniemodnej\u201d ju\u017c tradycji renesansowej, reinterpretuj\u0105c j\u0105 brawurowo w stylu muzyki baroku: \u015bwiadczy o tym nie tylko obfite u\u017cycie wyj\u0105tkowo ekspresywnej chromatyki, lecz i rozdysponowanie solowych partii wokalnych mi\u0119dzy g\u0142osy, kt\u00f3rych tessytura przywodzi na my\u015bl naturalne brzmienie ludzkiej mowy: alt, prowadzony g\u0142\u00f3wnie w \u015brednicy tenor oraz do\u015b\u0107 wysoki g\u0142os basowy.<\/p>\n

Lamentationes Jeremiae Prophetae <\/em>poruszy\u0142y najczulsze struny w duszy zaskoczonego ich oryginalno\u015bci\u0105 Heinichena. Odmrozi\u0142y emocje Sacksa i pomog\u0142y mu rozpocz\u0105\u0107 etap \u015bwiadomej \u017ca\u0142oby. Niewykluczone, \u017ce i dzi\u015b dla niejednego s\u0142uchacza oka\u017c\u0105 si\u0119 objawieniem, dowodem pot\u0119gi muzyki w walce z rozpacz\u0105 i z\u0142em, \u201egdy ju\u017c nic innego nie jest w stanie im sprosta\u0107\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pojutrze, 27 marca, rusza w Gda\u0144sku kolejny festiwal Actus Humanus Resurrectio. I jak zwykle, zanim podziel\u0119 si\u0119 z Pa\u0144stwem kolejnymi esejami, kilka wydarze\u0144 pozwol\u0119 sobie zapowiedzie\u0107 zawczasu. W dniu otwarcia, na wieczornym koncercie w Centrum \u015bw. Jana, wyst\u0105pi zesp\u00f3\u0142 Collegium 1704 pod dyrekcj\u0105 V\u00e1clava Luksa oraz troje solist\u00f3w \u015bpiewak\u00f3w: Margherita Maria Sala, Krystian Adam Krzeszowiak … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-7978","format-standard","category-miscellanea"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7978","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7978"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7978\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7985,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7978\/revisions\/7985"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7978"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7978"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7978"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}