{"id":8014,"date":"2024-04-15T13:27:20","date_gmt":"2024-04-15T11:27:20","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8014"},"modified":"2024-04-15T13:37:20","modified_gmt":"2024-04-15T11:37:20","slug":"orfeusz-z-deventer","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8014","title":{"rendered":"Orfeusz z Deventer"},"content":{"rendered":"

Lada chwila recenzja z Dalibora <\/em>w wersji angielskiej, p\u00f3\u017aniej kolejne raporty z zagranicy (jak to si\u0119 wszystko pi\u0119trzy!), a tymczasem nast\u0119pny z zapomnianych w archiwum esej\u00f3w – o Janie Pieterszoonie Sweelincku i jego rodzinnym mie\u015bcie. Prawie p\u00f3\u0142tora roku temu, na bo\u017conarodzeniowej ods\u0142onie festiwalu Actus Humanus, opracowania jego utwor\u00f3w gra\u0142a Monika Ka\u017amierczak: na carillonie gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Katarzyny.<\/p>\n

***<\/p>\n

Patron miasta Deventer urodzi\u0142 si\u0119 przesz\u0142o tysi\u0105c dwie\u015bcie lat temu. Nie wiadomo, czy wychowa\u0142 si\u0119 w rodzinie nawr\u00f3conych pogan, czy sam przyj\u0105\u0142 wiar\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, kt\u00f3r\u0105 z czasem umocni\u0142 na tyle, by uczyni\u0107 j\u0105 podstaw\u0105 swojej \u017cyciowej misji: powrotu do kraju przodk\u00f3w i doko\u0144czenia dzie\u0142a chrystianizacji p\u00f3\u0142nocno-zachodnich ziem Frank\u00f3w. Lebuin \u2013 bo tak mia\u0142 na imi\u0119 \u2013 wychowany w opactwie \u015bwi\u0119tego Wilfryda w Ripon, u podn\u00f3\u017ca G\u00f3r Penni\u0144skich w dzisiejszym hrabstwie North Yorkshire, od wczesnej m\u0142odo\u015bci szed\u0142 za przyk\u0142adem dw\u00f3ch anglosaskich g\u0142osicieli dobrej nowiny: aposto\u0142a Fryz\u00f3w Wilibrorda i jego ucznia Bonifacego Winfryda, p\u00f3\u017aniejszego aposto\u0142a German\u00f3w. W wielk\u0105 podr\u00f3\u017c za wielk\u0105 wod\u0119 Lebuin wyruszy\u0142 w roku 754: Grzegorz, \u00f3wczesny rz\u0105dca diecezji w Utrechcie, powierzy\u0142 mu misj\u0119 dalszego nawracania niewiernych Fryz\u00f3w i Sas\u00f3w. Kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej Lebuin wzni\u00f3s\u0142 drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 na wschodnim brzegu rzeki IJssel, daj\u0105c pocz\u0105tek niewielkiej wiosce Deventer, po\u0142o\u017conej korzystnie na szlaku wodnej przeprawy handlowej.<\/p>\n

Pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 nie wytrwa\u0142 d\u0142ugo, podobnie jak Lebuin, kt\u00f3ry po zniszczeniu \u015bwi\u0105tyni przez Sas\u00f3w wr\u00f3ci\u0142 do Deventer z misj\u0105 jej odbudowy i wkr\u00f3tce sam zgin\u0105\u0142 w zgliszczach nowego przybytku, puszczonego z dymem w kolejnym akcie plemiennego odwetu. Nadrzeczny handel kwit\u0142 jednak w najlepsze, a mieszka\u0144cy Deventer konsolidowali si\u0119 w coraz silniejsz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119. W ko\u0144cu IX wieku b\u0142yskawicznie odbudowali swoj\u0105 osad\u0119 po naje\u017adzie Wiking\u00f3w. W roku 956 wyjednali dla niej prawa miejskie i obudowali wcze\u015bniejsze ziemne obwa\u0142owania solidnym murem z kamienia. Z\u0142oty wiek Deventer trwa\u0142 przesz\u0142o p\u00f3\u0142 tysi\u0105clecia. W czasach, kiedy za s\u00f3l p\u0142acono bajo\u0144skie sumy, miasto bogaci\u0142o si\u0119 na handlu sprowadzanym z Norwegii sztokfiszem: niesolonym, suszonym na drewnianych \u017cerdziach mi\u0119sem dorsza, kt\u00f3re \u2013 przechowywane w odpowiednich warunkach \u2013 nadawa\u0142o si\u0119 do jedzenia nawet przez kilka lat. To w Deventer powsta\u0142a jedna z pierwszych hanz niderlandzkich, a wkr\u00f3tce potem deventerczycy zacz\u0119li bi\u0107 w\u0142asn\u0105 monet\u0119. To tu i w Haarlemie powstawa\u0142y pierwsze ksi\u0105\u017cki odbijane z klock\u00f3w drzeworytniczych, jeszcze przed wynalazkiem druku ruchomymi czcionkami. To w\u0142a\u015bnie tutaj, w 1340 roku, urodzi\u0142 si\u0119 Geert Groote, kaznodzieja i za\u0142o\u017cyciel pietystycznej Wsp\u00f3lnoty Dobrego \u017bycia, z kt\u00f3rej nauk czerpali mi\u0119dzy innymi Tomasz \u00e0 Kempis i Erazm z Rotterdamu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Willem Blaeu, mapa Deventer (1652)<\/p>\n

W roku 1562, kiedy w Deventer przyszed\u0142 na \u015bwiat Jan Pieterszoon Sweelinck, miasto do\u017cywa\u0142o ostatnich chwil swej \u015bwietno\u015bci. Poziom wody w rzece systematycznie si\u0119 obni\u017ca\u0142, a wraz z nim spada\u0142a rentowno\u015b\u0107 portu prze\u0142adunkowego. Wielkimi krokami zbli\u017ca\u0142a si\u0119 wojna osiemdziesi\u0119cioletnia \u2013 o wyzwolenie Niderland\u00f3w spod panowania Hiszpan\u00f3w. Kryzys epoki znalaz\u0142 te\u017c odbicie w historii rodzinnej kompozytora. Jan by\u0142 pierworodnym synem Pietera Swibbertsa, organisty w \u00f3wczesnej katedrze \u015bw. Lebuina, oraz jego \u017cony Else Sweelinck, c\u00f3rki miejscowego chirurga. Wszystkie dzieci z tego zwi\u0105zku przybra\u0142y nazwisko matki, gdy\u017c ojciec by\u0142 b\u0119kartem, jednym z siedmiorga progenitury katolickiego ksi\u0119dza Swibberta van Keizersweerd, r\u00f3wnie\u017c organisty, oraz jego kochanki Wibbe Moring.<\/p>\n

Niewiele wiadomo o dzieci\u0144stwie i wczesnej m\u0142odo\u015bci Sweelincka: poza tym, \u017ce w roku 1564 jego rodzice przenie\u015bli si\u0119 do Amsterdamu, gdzie Pieter obj\u0105\u0142 posad\u0119 w Oude Kerk i wkr\u00f3tce potem zaj\u0105\u0142 si\u0119 tak\u017ce edukacj\u0105 muzyczn\u0105 syna. Zmar\u0142, zanim ch\u0142opak sko\u0144czy\u0142 jedena\u015bcie lat. Wiele wskazuje, \u017ce o dalsze kszta\u0142cenie Jana zatroszczy\u0142 si\u0119 nast\u0119pca Pietera w \u201estarym ko\u015bciele\u201d, \u015bpiewak, organista i kompozytor Cornelis Boscoop. W innych przekazach pojawiaj\u0105 si\u0119 te\u017c nazwiska organist\u00f3w z Haarlemu \u2013 je\u015bli nawet Sweelinck formalnie nie by\u0142 ich uczniem, z pewno\u015bci\u0105 stosowana przez nich praktyka codziennych improwizacji na g\u0142\u00f3wnych organach haarlemskiego Grote Kerk wywar\u0142a ogromny wp\u0142yw na jego p\u00f3\u017aniejsz\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 i wyobra\u017ani\u0119 d\u017awi\u0119kow\u0105. Wci\u0105\u017c jednak pozostaje zagadk\u0105, sk\u0105d naby\u0142 pewne elementy warsztatu kompozytorskiego, kt\u00f3rych zdaniem badaczy nie m\u00f3g\u0142 wyuczy\u0107 si\u0119 sam: zaskakuj\u0105ce pokrewie\u0144stwa stylistyczne jego toccat i fantazji z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Andrei Gabrielego, od 1566 roku organisty bazyliki \u015bw. Marka, sta\u0142y si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em niepotwierdzonej hipotezy, \u017ce nastoletni Jan pobiera\u0142 te\u017c nauki w Wenecji.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Oude Kerk w Amsterdamie. Fot. Gerd Eichmann<\/p>\n

Organistowsk\u0105 sched\u0119 po ojcu Jan Sweelinck przej\u0105\u0142 nie p\u00f3\u017aniej ni\u017c w roku 1580 \u2013 w ka\u017cdym razie ju\u017c w\u00f3wczas zarabia\u0142 w Oude Kerk niebagateln\u0105 kwot\u0119 stu z\u0142otych floren\u00f3w rocznie. Amsterdamczycy wysoko cenili jego rzemios\u0142o: pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, kiedy po \u015bmierci matki musia\u0142 si\u0119 zaj\u0105\u0107 utrzymaniem m\u0142odszego rodze\u0144stwa, jego pensja wzros\u0142a dwukrotnie. Po reformacji w Niderlandach Oude Kerk zosta\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0105 kalwinist\u00f3w: nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce Jana zach\u0119cono do rych\u0142ego o\u017cenku, i to dodatkiem motywacyjnym w wysoko\u015bci kolejnych stu floren\u00f3w. Kiedy Sweelinck wywi\u0105za\u0142 si\u0119 z obowi\u0105zku wobec wsp\u00f3lnoty, rajcy przyznali m\u0142odej parze dodatkowy bonus w postaci zakwaterowania na koszt miasta. Muzyk do \u015bmierci w 1621 roku nie wytkn\u0105\u0142 nosa poza Niderlandy i wyje\u017cd\u017ca\u0142 z Amsterdamu wy\u0142\u0105cznie w sprawach s\u0142u\u017cbowych.<\/p>\n

W mie\u015bcie nazywano go jednak Orfeuszem, a jego s\u0142ynne improwizacje \u015bci\u0105ga\u0142y do \u015bwi\u0105tyni t\u0142umy s\u0142uchaczy z ca\u0142ej Europy. Zawrotna popularno\u015b\u0107 organisty w \u00f3wczesnym Amsterdamie jawi si\u0119 jako swoisty paradoks: kalwini nie dopuszczali u\u017cycia \u017cadnych instrument\u00f3w podczas sprawowania liturgii. Jedynym ko\u015bcielnym obowi\u0105zkiem Sweelincka by\u0142y zatem wyst\u0119py przed nabo\u017ce\u0144stwami i po nich, a ich celem \u201epraktycznym\u201d by\u0142o wprowadzenie wiernych w melodie stanowi\u0105ce podstaw\u0119 protestanckich hymn\u00f3w. Jan Pieterszoon nie musia\u0142 komponowa\u0107 muzyki dla Oude Kerk. Z rzadka dostawa\u0142 zam\u00f3wienia od rajc\u00f3w miejskich, na utwory pisane z my\u015bl\u0105 o mniejszych instrumentach: klawesynie, wirginale, organach przeno\u015bnych. Nieomal ca\u0142\u0105 sw\u0105 pot\u0119\u017cn\u0105 inwencj\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 anga\u017cowa\u0142 w opracowania psalm\u00f3w i organowe improwizacje, kt\u00f3re da\u0142y pocz\u0105tek wi\u0119kszo\u015bci jego kompozycji na instrumenty klawiszowe: dziesi\u0105tkom preludi\u00f3w, toccat, fantazji i wariacji. Z pewno\u015bci\u0105 pisa\u0142 te\u017c z my\u015bl\u0105 o swych licznych uczniach, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znale\u017ali si\u0119 mi\u0119dzy innymi Niemcy Jakob Praetorius i Peter Hasse oraz niemiecko-szwedzki kapelmistrz Andreas D\u00fcben.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Portret Sweelincka p\u0119dzla jego brata Gerrita Pietersza (1606). Ze zbior\u00f3w Kunstmuseum Den Haag, obecnie w ekspozycji Amsterdam Museum<\/p>\n

Sweelinck by\u0142 kosmopolit\u0105, kt\u00f3ry nie musia\u0142 podr\u00f3\u017cowa\u0107 po \u015bwiecie, bo sam \u015bwiat do niego w\u0119drowa\u0142. By\u0142 artyst\u0105 prawdziwie wolnym, kt\u00f3ry w tamtej burzliwej epoce m\u00f3g\u0142 swobodnie przerzuca\u0107 mosty nie tylko mi\u0119dzy odchodz\u0105c\u0105 w przesz\u0142o\u015b\u0107 stylistyk\u0105 renesansu a kszta\u0142tuj\u0105c\u0105 si\u0119 dopiero estetyk\u0105 baroku, lecz tak\u017ce mi\u0119dzy wyznaniami \u2013 katolicyzmem, kalwinizmem i luteranizmem \u2013 z kt\u00f3rych ka\u017cde odcisn\u0119\u0142o si\u0119 nieomylnym pi\u0119tnem na jego tw\u00f3rczo\u015bci. Wiele m\u00f3g\u0142. Wiedzia\u0142, co naprawd\u0119 musi. Nie ci\u0105\u017cy\u0142 na nim obowi\u0105zek u\u015bwietniania wszelkich miejskich uroczysto\u015bci d\u017awi\u0119kami carillonu. A przecie\u017c Jan Pieterszoon zostawi\u0142 po sobie wystarczaj\u0105co obfity korpus dzie\u0142 klawiszowych, \u017ceby wsp\u00f3\u0142cze\u015bni karylioni\u015bci mogli ze\u0144 czerpa\u0107 do woli. Jak w dawnej, z\u0142otej epoce mieszka\u0144cy Deventer, czerpi\u0105cy z bogactw, kt\u00f3re wp\u0142ywa\u0142y do portu na rozlewnej rzece IJssel.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Lada chwila recenzja z Dalibora w wersji angielskiej, p\u00f3\u017aniej kolejne raporty z zagranicy (jak to si\u0119 wszystko pi\u0119trzy!), a tymczasem nast\u0119pny z zapomnianych w archiwum esej\u00f3w – o Janie Pieterszoonie Sweelincku i jego rodzinnym mie\u015bcie. Prawie p\u00f3\u0142tora roku temu, na bo\u017conarodzeniowej ods\u0142onie festiwalu Actus Humanus, opracowania jego utwor\u00f3w gra\u0142a Monika Ka\u017amierczak: na carillonie gda\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-8014","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8014","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8014"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8014\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8019,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8014\/revisions\/8019"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8014"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8014"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8014"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}