{"id":8107,"date":"2024-06-08T14:31:19","date_gmt":"2024-06-08T12:31:19","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8107"},"modified":"2024-06-08T14:31:19","modified_gmt":"2024-06-08T12:31:19","slug":"przez-dziure-w-plocie-do-innego-swiata","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8107","title":{"rendered":"Przez dziur\u0119 w p\u0142ocie – do innego \u015bwiata"},"content":{"rendered":"

Na balkonie kwitn\u0105 chabry, za oknem tryluj\u0105 pustu\u0142ki (tak, tak, w samym centrum Warszawy, tyle \u017ce po drugiej stronie Wis\u0142y), ci z moich znajomych, kt\u00f3rzy maj\u0105 jeszcze w\u0105tpliwo\u015bci przed jutrzejszym g\u0142osowaniem, gor\u0105czkowo sprawdzaj\u0105 swoje preferencje na Latarniku Wyborczym. \u017beby ostudzi\u0107 emocje, proponuj\u0119 kolejne spotkanie z Panem de Sainte-Colombe, kt\u00f3rego Concerts \u00e0 deux violes esgales<\/em> zabrzmia\u0142y na Actus Humanus Nativitas w 2022 roku w wykonaniu Julii i Krzysztofa Karpet\u00f3w. Mo\u017cna poczyta\u0107 m\u00f3j esej, mo\u017cna wr\u00f3ci\u0107 do ulubionych nagra\u0144, mo\u017cna jeszcze raz obejrze\u0107 Wszystkie poranki \u015bwiata – <\/em>maj\u0105c na wzgl\u0119dzie, \u017ce tajemniczy mistrz wioli da gamba podejmowa\u0142 najlepsze decyzje w zaciszu swej ogrodowej samotni.<\/p>\n

***<\/p>\n

By\u0142 kwiecie\u0144 1992 roku. Z dr\u017ceniem serca wyszuka\u0142am jeden z ostatnich foteli w\u015br\u00f3d nienumerowanych miejsc paryskiego Cin\u00e9-Beaubourg (ku mojemu zdumieniu sala by\u0142a pe\u0142na po brzegi) i ju\u017c po chwili znalaz\u0142am si\u0119 w samym \u015brodku scenerii, kt\u00f3ra nie przywodzi\u0142a na my\u015bl t\u0142a jakiegokolwiek z widzianych wcze\u015bniej film\u00f3w. Jean-Pierre Marielle, aktor, owszem, wybitny, kojarzony jednak przede wszystkim z rolami komediowymi, na zawsze uto\u017csami\u0142 si\u0119 w mojej wyobra\u017ani z postaci\u0105 Pana de Sainte-Colombe; twarz G\u00e9rarda Depardieu zros\u0142a si\u0119 na dobre z wizerunkiem starego Marina Marais\u2019go, cho\u0107 odtw\u00f3rca tej roli pojawia si\u0119 we Wszystkich porankach \u015bwiata<\/em> Alaina Corneau zaledwie kilka razy. Zrozumia\u0142am, \u017ce nie jest to film o zawi\u015bci i ambicjach dw\u00f3ch wielkich artyst\u00f3w, lecz o intymnym, bolesnym rozrachunku Marais\u2019go z jego w\u0142asn\u0105 m\u0142odo\u015bci\u0105; \u017ce to spowied\u017a wirtuoza, kt\u00f3ry nauczy\u0142 si\u0119 od Sainte-Colombe\u2019a, jak gra\u0107 i komponowa\u0107, ale zaniedba\u0142 jego wskaz\u00f3wki, jak \u017cy\u0107.<\/p>\n

Film pretendowa\u0142 mi\u0119dzy innymi do berli\u0144skiego Z\u0142otego Nied\u017awiedzia i hollywoodzkiego Z\u0142otego Globu. Widzowie pchali si\u0119 do kin drzwiami i oknami \u2013 tak\u017ce, a mo\u017ce przede wszystkim ci, kt\u00f3rzy nie mieli dot\u0105d poj\u0119cia o istnieniu ani muzyce Pana de Sainte-Colombe. Jego Concerts \u00e0 deux violes esgales <\/em>przez d\u0142ugie miesi\u0105ce rozbrzmiewa\u0142y w domach i mieszkaniach ca\u0142ej Europy: za spraw\u0105 filmowej fantazji, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 nie tylko metafor\u0105 losu artysty, lecz tak\u017ce wzruszaj\u0105cym melodramatem \u2013 z nieod\u0142\u0105cznym od tej konwencji motywem uczucia z g\u00f3ry skazanego na kl\u0119sk\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

R\u0119kopis Concerts \u00e0 deux violes esgales <\/em>ze zbior\u00f3w Biblioth\u00e8que nationale de France<\/p>\n

Pascal Quignard \u2013 wiolonczelista-amator, pisarz i t\u0142umacz z j\u0119zyk\u00f3w klasycznych, od 1969 roku wspinaj\u0105cy si\u0119 po kolejnych szczeblach kariery w wydawnictwie Gallimard \u2013 opracowa\u0142 scenariusz Wszystkich porank\u00f3w \u015bwiata <\/em>wraz z re\u017cyserem i gambist\u0105 Jordim Savallem. Wobec sk\u0105po\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 tw\u00f3rcy powi\u0105zali posta\u0107 wirtuoza siedmiostrunnej wioli z ruchem jansenistycznym (cho\u0107 nie ma na to \u017cadnych bezpo\u015brednich dowod\u00f3w), wpisali te\u017c w scenariusz w\u0105tek jego domniemanej przyja\u017ani z r\u00f3wnie tajemniczym malarzem Lubinem Bauginem. Znawcy epoki wysuwali liczne zarzuty pod adresem filmowc\u00f3w: \u017ce poza przedwcze\u015bnie i tragicznie zmar\u0142ym Guillaume\u2019em Depardieu, kreuj\u0105cym w\u00f3wczas posta\u0107 m\u0142odego Marais\u2019go, nikt nie zada\u0142 sobie trudu, by wiarygodnie markowa\u0107 palcowanie i smyczkowanie na barokowej wioli. \u017be c\u00f3rki Pana de Sainte-Colombe nie nazywa\u0142y si\u0119 Madeleine i Toinette, tylko Brigide i Fran\u00e7oise. \u017be \u017cy\u0142y d\u0142u\u017cej i szcz\u0119\u015bliwiej ni\u017c w filmie. \u017be wdowiec nie rozpacza\u0142 latami po \u015bmierci \u017cony, wr\u0119cz przeciwnie, otoczy\u0142 si\u0119 mn\u00f3stwem kochanek i sp\u0142odzi\u0142 z nimi nie\u015blubne potomstwo.<\/p>\n

I c\u00f3\u017c z tego, skoro w historii opowiedzianej przez Corneau, Quignarda i Savalla jest wszystko, co wynika ze skomplikowanych relacji mi\u0119dzy tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Sainte-Colombe\u2019a i jego ucznia Marais\u2019go? Skoro to film o muzyce, kt\u00f3ra najdobitniej oddaje sens przes\u0142ania zawartego w tytule? \u201eTous les matins du monde sont sans retour\u201d \u2013 \u017caden poranek wi\u0119cej si\u0119 nie powt\u00f3rzy.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Guillaume Conrad Boldoni, portret \u00c9vrarda Titona du Tillet (1864). Mus\u00e9e d’Art et d’Arch\u00e9ologie w Senlis<\/p>\n

Inspiracj\u0105 ogrodowej samotni Pana de Sainte-Colombe, w kt\u00f3rej rozgrywa si\u0119 \u201escena z waflem\u201d, jedna z najpi\u0119kniejszych w filmie, by\u0142a anegdota z kroniki biograficznej Le Parnasse fran\u00e7ais<\/em>, kt\u00f3rej autor \u00c9vrard Titon du Tillet \u2013 z pochodzenia Szkot, syn sekretarza i zarz\u0105dcy zbrojowni Ludwika XIV \u2013 zebra\u0142 i mocno ubarwi\u0142 \u017cywoty najs\u0142ynniejszych muzyk\u00f3w i poet\u00f3w z okresu regencji Anny Austriaczki oraz p\u00f3\u017aniejszego panowania Kr\u00f3la S\u0142o\u0144ce. Fragment biogramu Marais\u2019go stawia jego nauczyciela w do\u015b\u0107 dwuznacznym \u015bwietle. Pono\u0107 Sainte-Colombe dawa\u0142 Marinowi lekcje zaledwie przez p\u00f3\u0142 roku: kiedy si\u0119 zorientowa\u0142, \u017ce ucze\u0144 mo\u017ce wkr\u00f3tce przerosn\u0105\u0107 mistrza, odes\u0142a\u0142 go z kwitkiem. Marais nie zamierza\u0142 odpu\u015bci\u0107. Domy\u015bliwszy si\u0119, \u017ce tajemnica geniuszu Sainte-Colombe\u2019a tkwi mi\u0119dzy innymi w nietypowej technice smyczkowania, kt\u00f3rej sam nie zd\u0105\u017cy\u0142 jeszcze opanowa\u0107, zacz\u0105\u0142 si\u0119 zakrada\u0107 do ogrodu gambisty i pods\u0142uchiwa\u0107 jego gr\u0119 w \u201edrewnianej chatce, zbudowanej mi\u0119dzy ga\u0142\u0119ziami drzewa morwowego\u201d. Niestety \u2013 albo na szcz\u0119\u015bcie \u2013 szpieg zosta\u0142 wkr\u00f3tce wykryty. Sainte-Colombe zadba\u0142, \u017ceby Marais \u201enie us\u0142ysza\u0142 go wi\u0119cej w samotni\u201d. Prawdopodobnie kaza\u0142 naprawi\u0107 dziur\u0119 w p\u0142ocie.<\/p>\n

Pan siedmiostrunnej wioli do dzi\u015b pilnie strze\u017ce swoich tajemnic. Anegdotk\u0119 z ksi\u0105\u017cki Titona du Tillet mo\u017cna traktowa\u0107 z przymru\u017ceniem oka. Ze wzmianki w tygodniku \u201eLe Mercure Gallant\u201d z 1679 roku wynika, \u017ce Sainte-Colombe asystowa\u0142 Lully\u2019emu w pracach nad kt\u00f3r\u0105\u015b z oper \u2013 by\u0107 mo\u017ce chodzi o tragedi\u0119 Bell\u00e9rophon<\/em> z librettem Thomasa Corneille\u2019a, brata \u201eWielkiego Pierre\u2019a\u201d. Wiemy, \u017ce jednym z jego uczni\u00f3w by\u0142 Jean Rousseau, gambista, kompozytor i teoretyk muzyki, autor Trait\u00e9 de la viole<\/em> (1687), w kt\u00f3rej nie tylko zawzi\u0119cie broni\u0142 stosowanego przez Sainte-Colombe\u2019a port de main<\/em>, czyli uk\u0142adu palc\u00f3w lewej r\u0119ki, ale te\u017c przypisa\u0142 mu dodanie si\u00f3dmej struny do wioli basowej i upowszechnienie srebrnych owijek we Francji. Inny wirtuoz wioli, Hubert Le Blanc, wychwala\u0142 jego umiej\u0119tno\u015b\u0107 na\u015bladowania g\u0142osu ludzkiego na instrumencie: \u201eod westchnie\u0144 dziewcz\u0119cia po \u0142kanie starca\u201d. Inne tropy z \u017cycia Pana de Sainte-Colombe wiod\u0105 donik\u0105d b\u0105d\u017a na manowce. By\u0107 mo\u017ce by\u0142 uczniem Nicolasa Hotmana, bieg\u0142ego lutnisty, teorbanisty i gambisty, kt\u00f3ry sp\u0119dzi\u0142 wiele lat we Francji, nie wiadomo jednak, sk\u0105d dok\u0142adnie pochodzi\u0142. Nie spos\u00f3b ustali\u0107 dok\u0142adnych dat narodzin i \u015bmierci Sainte-Colombe\u2019a. Wygl\u0105da na to, \u017ce wirtuoz nigdy nie s\u0142u\u017cy\u0142 na niczyim dworze.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Paul Hooreman (1903-1977)<\/p>\n

Gdyby nie przypadkowe odkrycie belgijskiego muzykologa Paula Hooremana, kt\u00f3ry trafi\u0142 na zbi\u00f3r sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu siedmiu Concerts \u00e0 deux violes esgales<\/em> w roku 1966, w prywatnej bibliotece Alfreda Cortota w Lozannie, tw\u00f3rczo\u015b\u0107 jednego z najwybitniejszych przedstawicieli francuskiej szko\u0142y gambist\u00f3w pozosta\u0142aby na zawsze w sferze docieka\u0144 i wyobra\u017ani. Manuskrypt zachowa\u0142 si\u0119 w doskona\u0142ym stanie. Trudno okre\u015bli\u0107, czy spisane w nim utwory uj\u0119to w porz\u0105dku chronologicznym, czy te\u017c skompilowano wed\u0142ug innego klucza. Z formalnego punktu widzenia Concerts<\/em> nie s\u0105 koncertami w dzisiejszym rozumieniu tego s\u0142owa: to raczej suity, i to do\u015b\u0107 specyficzne, nacechowane licznymi odst\u0119pstwami od \u00f3wczesnego wzorca, nie tylko w strukturze, ale i w programie ca\u0142o\u015bci. Przedmiotem muzycznego opisu cz\u0119\u015bciej ni\u017c zwykle bywaj\u0105 emocje, uczucia, poj\u0119cia abstrakcyjne: boja\u017a\u0144 i dr\u017cenie, \u0142zy i powroty, ziemskie \u017cale i elizejskie rado\u015bci, anonsowane sumiennie w tytu\u0142ach.<\/p>\n

Pojawiaj\u0105 si\u0119 w nich te\u017c tajemnicze imiona i nazwiska \u2013 zapewne przyjaci\u00f3\u0142 i najbli\u017cszych kompozytora, adresat\u00f3w jego dzie\u0142 i wsp\u00f3\u0142towarzyszy w muzykowaniu. Duch\u00f3w, kt\u00f3re do dzi\u015b pilnie strzeg\u0105 sekret\u00f3w mistrza i nie ka\u017cdemu pozwol\u0105 wtargn\u0105\u0107 do jego samotni przez dziur\u0119 w p\u0142ocie ogrodu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na balkonie kwitn\u0105 chabry, za oknem tryluj\u0105 pustu\u0142ki (tak, tak, w samym centrum Warszawy, tyle \u017ce po drugiej stronie Wis\u0142y), ci z moich znajomych, kt\u00f3rzy maj\u0105 jeszcze w\u0105tpliwo\u015bci przed jutrzejszym g\u0142osowaniem, gor\u0105czkowo sprawdzaj\u0105 swoje preferencje na Latarniku Wyborczym. \u017beby ostudzi\u0107 emocje, proponuj\u0119 kolejne spotkanie z Panem de Sainte-Colombe, kt\u00f3rego Concerts \u00e0 deux violes esgales zabrzmia\u0142y … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-8107","format-standard","category-miscellanea"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8107","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8107"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8107\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8111,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8107\/revisions\/8111"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8107"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8107"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8107"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}