{"id":84,"date":"2014-11-14T00:11:45","date_gmt":"2014-11-13T23:11:45","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=84"},"modified":"2015-08-09T23:45:24","modified_gmt":"2015-08-09T21:45:24","slug":"don-jose-ten-zalosny-frajer","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=84","title":{"rendered":"Don Jos\u00e9, ten \u017ca\u0142osny frajer"},"content":{"rendered":"

Carmen<\/em> jest arcydzie\u0142em. Niedocenionym za \u017cycia Bizeta; po jego \u015bmierci wielokrotnie kiereszowanym, mi\u0119dzy innymi przez Ernesta Guirauda, kt\u00f3ry zast\u0105pi\u0142 dialogi m\u00f3wione recytatywami i „umai\u0142” akt II zreorkiestrowan\u0105 muzyk\u0105 do Arlezjanki<\/em>; mimo zyskanej z czasem osza\u0142amiaj\u0105cej popularno\u015bci – lekcewa\u017conym, \u017ale interpretowanym, wciskanym na si\u0142\u0119 w szufladk\u0119 z napisem „opera dla pocz\u0105tkuj\u0105cych”. Prapremiera w paryskiej Op\u00e9ra-Comique (3 marca 1875 roku) pozostawi\u0142a widowni\u0119 doskonale oboj\u0119tn\u0105, rozjuszy\u0142a za to krytyk\u0119. I wbrew pozorom nie posz\u0142o ani o rzekomo nieadekwatny podtytu\u0142 „opera komiczna”, ani o wulgarno\u015b\u0107 tytu\u0142owej bohaterki. Chodzi\u0142o o to, \u017ce Bizet naruszy\u0142 obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 konwencj\u0119 teatraln\u0105. Nie wzi\u0105\u0142 tragicznej historii w nawias, nie okre\u015bli\u0142 jednoznacznie charakteru postaci, zanadto odszed\u0142 od wy\u015bwiechtanego schematu na niebezpieczne manowce realizmu. Tak tym zbulwersowa\u0142 \u00f3wczesnych pary\u017can, \u017ce nie zwr\u00f3cili ju\u017c uwagi na maestri\u0119 roboty muzycznej. Ryszard Strauss napisa\u0142 kiedy\u015b, \u017ce orkiestracji nie nale\u017cy si\u0119 uczy\u0107 na partyturach Wagnera, tylko w\u0142a\u015bnie na Carmen<\/em>: „ka\u017cda nuta, ka\u017cda pauza s\u0105 tam na swoim miejscu”. Cho\u0107 Bizet nigdy nie by\u0142 w Hiszpanii, jego „Iberia wyobra\u017cona” jest r\u00f3wnie sugestywna, jak Dziki Zach\u00f3d w powie\u015bciach Karola Maya. Wodewilowy dialog stopniowo si\u0119 rozrzedza, w miar\u0119 stopniowania napi\u0119cia ust\u0119puj\u0105c miejsca emocjom zawartym w muzyce. Poszczeg\u00f3lne instrumenty nie tylko buduj\u0105 nastr\u00f3j, lecz tak\u017ce s\u0105 przypisane konkretnym postaciom. Post\u0119puj\u0105ca degrengolada Don Jos\u00e9go znajduje sw\u00f3j wyraz nie tylko w libretcie, ale tak\u017ce – a mo\u017ce przede wszystkim – w materiale muzycznym: pocz\u0105wszy od czu\u0142ego duetu z Mica\u00ebl\u0105, poprzez rozpaczliw\u0105 ari\u0119 „La fleur que tu m’avais jet\u00e9e”, sko\u0144czywszy na poszarpanym dialogu w finale, gdzie odrzucony m\u0119\u017cczyzna grz\u0119\u017anie, rozpada si\u0119 dos\u0142ownie z ka\u017cd\u0105 fraz\u0105, gdzie w dramatyczny duet by\u0142ych kochank\u00f3w wdzieraj\u0105 si\u0119 muzyczne „obce cia\u0142a” – a to odg\u0142osy corridy, a to natarczywy motyw losu, kt\u00f3ry prze\u015bladuje s\u0142uchacza od samej uwertury – a ca\u0142a opera ko\u0144czy si\u0119 udr\u0119czonym „Ma Carmen ador\u00e9e”, podj\u0119tym szyderczo przez orkiestr\u0119 i utopionym w dw\u00f3ch mrocznych akordach fina\u0142owych. Kurtyna. Tylko poeta Th\u00e9odore de Banville doceni\u0142 zabiegi kompozytora i napisa\u0142 po premierze, \u017ce zamiast tych wszystkich ur\u00f3\u017cowanych kukie\u0142, „kt\u00f3re by\u0142y uciech\u0105 naszych ojc\u00f3w”, Bizet pokaza\u0142 na scenie prawdziwych m\u0119\u017cczyzn i prawdziwe kobiety.
\n<\/span><\/p>\n

Nie mia\u0142am odwagi przyzna\u0107 si\u0119 znajomym, \u017ce jad\u0119 do Wielkiej Brytanii, do walijskiego Llandudno, przede wszystkim po to, \u017ceby wys\u0142ucha\u0107 Carmen <\/em>w pierwotnej wersji z dialogami. W wykonaniu Welsh National Opera, kt\u00f3ra mo\u017ce si\u0119 poszczyci\u0107 jedn\u0105 z najlepszych orkiestr na Wyspach i by\u0107 mo\u017ce najlepszym z tamtejszych ch\u00f3r\u00f3w operowych. Potrzebowa\u0142am powietrza. Wytchnienia od tych wszystkich Carmen<\/em> z bykiem, kolorow\u0105 Sewill\u0105, pos\u0105gow\u0105 Carmen w czarnej mantylce albo – przeciwnie – ucharakteryzowan\u0105 na blond-wampa w czerwonej sukience, od \u0142zawego, wzbudzaj\u0105cego wsp\u00f3\u0142czucie Don Jos\u00e9go i pr\u0119\u017c\u0105cego musku\u0142y Escamilla. Potrzebowa\u0142am inscenizacji, kt\u00f3ra przywr\u00f3ci mi wiar\u0119 w moc muzycznej narracji Bizeta. Troch\u0119 si\u0119 ba\u0142am, bo re\u017cyserami tej wielokrotnie wznawianej wersji z 1997 roku s\u0105 dwaj niezno\u015bni Francuzi – Patrice Caurier i Moshe Leiser – kt\u00f3rzy ostatnio tak daleko zabrn\u0119li na manowce Regieoper, \u017ce ka\u017cda z ich brytyjskich produkcji spotyka si\u0119 z gromkim buczeniem widowni i mia\u017cd\u017c\u0105cymi recenzjami krytyk\u00f3w.<\/p>\n

Tak sobie obydwaj nagrabili, \u017ce i wznowienie Carmen<\/em> przyj\u0119to raczej pow\u015bci\u0105gliwie. A nies\u0142usznie – bo ta inscenizacja, nies\u0142ychanie dynamiczna, oparta na \u015bwietnie wy\u0107wiczonym ge\u015bcie teatralnym, mroczna, g\u0119sta i duszna, zbli\u017cy\u0142a si\u0119 bole\u015bnie do intencji kompozytora. Rozegrana praktycznie bez rekwizyt\u00f3w, nawi\u0105zuj\u0105ca lu\u017ano do kolorystyki obraz\u00f3w Francisco Goyi, ewokowa\u0142a niezno\u015bn\u0105 atmosfer\u0119 zwierz\u0119cej chuci, brudu, wszechogarniaj\u0105cego rozprz\u0119\u017cenia – a przy tym ani na jot\u0119 nie odesz\u0142a od Bizetowskiej partytury. Tak w\u0142a\u015bnie: partytury, nie tekstu libretta, id\u0105c tropem ka\u017cdego, cho\u0107by najdrobniejszego motywu muzycznego. Nieobecna w noweli M\u00e9rim\u00e9ego Mica\u00ebla jest czysta jako ta dziewica z oper Gounoda. Escamillo jest tylko ozdobnikiem, dodanym przez Bizeta z obrzydzeniem, \u017ceby zadowoli\u0107 \u017c\u0105dn\u0105 kuplet\u00f3w publiczno\u015b\u0107. Carmen jest kwintesencj\u0105 obco\u015bci, uwodzicielk\u0105, kt\u00f3ra nie jest ani dobra, ani z\u0142a, bo przychodzi z innego porz\u0105dku \u015bwiata. Don Jos\u00e9 jest t\u0119pym, godnym po\u017ca\u0142owania macho, kt\u00f3rego to\u017csamo\u015b\u0107 zasadza si\u0119 wpierw na karierze sier\u017canta dragon\u00f3w, p\u00f3\u017aniej za\u015b, gdy jego ambicje wojskowe legn\u0105 w gruzach – na zaw\u0142aszczeniu dzikiej kochanki, jedynego punktu odniesienia, jaki mu pozosta\u0142 po utracie tradycyjnego systemu warto\u015bci.<\/p>\n

\"WNO<\/a><\/p>\n

Ch\u00f3r robotnic z fabryki cygar. Fot. Jeni Clegg.<\/p>\n

Ze sceny dos\u0142ownie bije smr\u00f3d potu. M\u0119\u017cczy\u017ani s\u0105 niedogoleni, kobiety rozmem\u0142ane, wszyscy s\u0105 rozczochrani, rozche\u0142stani i zm\u0119czeni upa\u0142em. Przedstawienie rozwija si\u0119 przed naszymi oczyma z dynamizmem godnym najlepszych inscenizacji teatru dramatycznego. I nie chodzi nawet o zdolno\u015bci aktorskie poszczeg\u00f3lnych \u015bpiewak\u00f3w – chodzi o niedo\u015bcigniony warsztat teatralny, o idealn\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 wykonawc\u00f3w, o podporz\u0105dkowanie si\u0119 bez reszty wskaz\u00f3wkom re\u017cyser\u00f3w. O sceny niew\u0105tpliwie wy\u0107wiczone –\u00a0 mi\u0119dzy innymi o wyr\u017cni\u0119cie w g\u0119b\u0119 zdegradowanego \u017co\u0142nierza przez porucznika Zunig\u0119 – ale te\u017c o drobiazgi, umykaj\u0105ce uwagi mniej wyrobionych teatralnie widz\u00f3w, jak cho\u0107by gra spojrze\u0144 mi\u0119dzy Don Jos\u00e9m a Danca\u00efrem po walce by\u0142ego sier\u017canta na no\u017ce z Escamillem.<\/p>\n

Jedyn\u0105 solistk\u0105, kt\u00f3ra w pe\u0142ni zadowoli\u0142a wszystkich – i tych t\u0119skni\u0105cych za pierwowzorem, i tych, kt\u00f3rzy chowali si\u0119 na zmodyfikowanych wersjach Carmen<\/em> – okaza\u0142a si\u0119 kanadyjska \u015bpiewaczka Jessica Muirhead: Mica\u00ebla pe\u0142nokrwista, punkt odniesienia w narracji, niewykorzystana przez Don Jos\u00e9go szansa na wyrwanie si\u0119 z koszmaru erotycznej obsesji. \u015apiewaczka obdarzona niezwykle gi\u0119tkim, kolorowym, i\u015bcie francuskim sopranem, nawi\u0105zuj\u0105cym do najlepszych tradycji sprzed p\u00f3\u0142 wieku z ok\u0142adem, na czele z niezapomnian\u0105 Korsykank\u0105 Marth\u0105 Angelici z legendarnego nagrania pod batut\u0105 Cluytensa z 1950 roku. Pozostali soli\u015bci okazali si\u0119 co najmniej kontrowersyjni: Alessandra Volpe, m\u0142odziutka W\u0142oszka, ganiona przez niekt\u00f3rych brytyjskich krytyk\u00f3w za „wulgarno\u015b\u0107” uj\u0119cia postaci Carmen, mnie wyda\u0142a si\u0119 wystarczaj\u0105co \u015bliczna, wystarczaj\u0105co uwodzicielska, nade wszystko za\u015b wystarczaj\u0105co subtelna w kszta\u0142towaniu postaci, cho\u0107 musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce zabrak\u0142o mi troch\u0119 wyr\u00f3wnania jej \u015bpiewu w rejestrach, co z\u0142o\u017c\u0119 na karb zaawansowanej ci\u0105\u017cy mezzosopranistki. Partia Don Jos\u00e9go w wykonaniu Petera Wedda utwierdzi\u0142a mnie w przekonaniu, \u017ce mam do czynienia z jednym z najinteligentniejszych brytyjskich \u015bpiewak\u00f3w w jego pokoleniu – to nie jest g\u0142os klasycznie urodziwy, to g\u0142os, wbrew opiniom niekt\u00f3rych polskich koleg\u00f3w po fachu, kt\u00f3rzy utyskiwali po wyst\u0119pie Wedda w warszawskim Lohengrinie <\/em>– doskonale ustawiony, otwarty, \u015bwietny technicznie i nieprawdopodobnie wyrazisty. To \u015bpiewak, kt\u00f3ry mia\u0142 odwag\u0119 wcieli\u0107 si\u0119 w rol\u0119 \u017ca\u0142osnego frustrata, odej\u015b\u0107 od stereotypu lirycznego, wzruszaj\u0105cego kochanka, za\u015bpiewa\u0107 „Ari\u0119 z kwiatkiem” niejako w poprzek naszych wyobra\u017ce\u0144 o tragedii odrzuconego sier\u017canta: zacz\u0105\u0107 poniek\u0105d czule, potem wpa\u015b\u0107 w furi\u0119, wreszcie – przepi\u0119knie – wyprowadzi\u0107 fraz\u0119 do B w pianissimo (ta szuka uda\u0142a si\u0119 w przesz\u0142o\u015bci tylko nielicznym, mi\u0119dzy innymi Jussiemu Bj\u00f6rlingowi) i zako\u0144czy\u0107 swoje rozpaczliwe wyznanie g\u0142osem pustym, drewnianym, zapowiadaj\u0105cym tragedi\u0119, kt\u00f3ra rozegra si\u0119 w ostatnim akcie. Mi\u0119dzy Don Jos\u00e9m a Carmen nie by\u0142o \u017cadnej chemii uczu\u0107,\u00a0 \u017cadnej mi\u0142o\u015bci – by\u0142a tylko zwierz\u0119ca \u017c\u0105dza zaborczego m\u0119\u017cczyzny, przemo\u017cna ch\u0119\u0107 posiadania, t\u0119sknota za zapachem kobiety, zakl\u0119tym w wysch\u0142ym \u017ad\u017able trawy, wytarzanym przez Carmen w cieple i woni jej piersi. Na tle tych misternie zbudowanych postaci Escamillo (Kostas Smoriginas) wypad\u0142 co najmniej blado, jak matador zb\u0142\u0105kany z ca\u0142kiem innej, rzek\u0142abym, stereotypowej narracji. I to te\u017c, poniek\u0105d, by\u0142o zgodne z intencj\u0105 Bizeta, kt\u00f3ry jako\u015b nie mia\u0142 serca do tej papierowej postaci. Pozostali bohaterowie, na czele z par\u0105 os\u0142awionych przemytnik\u00f3w (Julian Boyce jako Danca\u00efre i Carthaigh Quill jako Remendado), dope\u0142nili obrazu ca\u0142o\u015bci brawurowym \u015bpiewem i gr\u0105 aktorsk\u0105 rodem z najprawdziwszego wodewilu.<\/p>\n

\"WNO<\/a><\/p>\n

Peter Wedd (Don Jos\u00e9) i Alessandra Volpe (Carmen). Fot. Jeni Clegg.<\/p>\n

Czy musz\u0119 dodawa\u0107, \u017ce orkiestra pod batut\u0105 m\u0142odziutkiego Jamesa Southalla gra\u0142a jak natchniona, w tempie, ods\u0142aniaj\u0105c wszelkie smaczki faktury, jasnym, klarownym d\u017awi\u0119kiem? \u017be ka\u017cdy ch\u00f3rzysta z osobna przedstawia\u0142 sob\u0105 poziom niedo\u015bcigniony dla wi\u0119kszo\u015bci solist\u00f3w polskich teatr\u00f3w operowych? Podr\u00f3\u017ce nie tylko kszta\u0142c\u0105. Podr\u00f3\u017ce bol\u0105. Czasem dojmuj\u0105co.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Carmen jest arcydzie\u0142em. Niedocenionym za \u017cycia Bizeta; po jego \u015bmierci wielokrotnie kiereszowanym, mi\u0119dzy innymi przez Ernesta Guirauda, kt\u00f3ry zast\u0105pi\u0142 dialogi m\u00f3wione recytatywami i „umai\u0142” akt II zreorkiestrowan\u0105 muzyk\u0105 do Arlezjanki; mimo zyskanej z czasem osza\u0142amiaj\u0105cej popularno\u015bci – lekcewa\u017conym, \u017ale interpretowanym, wciskanym na si\u0142\u0119 w szufladk\u0119 z napisem „opera dla pocz\u0105tkuj\u0105cych”. Prapremiera w paryskiej Op\u00e9ra-Comique (3 … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-84","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=84"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":682,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/84\/revisions\/682"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=84"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=84"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=84"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}