{"id":841,"date":"2015-10-28T20:57:37","date_gmt":"2015-10-28T19:57:37","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=841"},"modified":"2022-05-29T13:26:36","modified_gmt":"2022-05-29T11:26:36","slug":"siewcy-plag-i-wszelkiej-zgnilizny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=841","title":{"rendered":"Siewcy plag i wszelkiej zgnilizny"},"content":{"rendered":"

„Sam teatr, lubo w nim licznieysze bywa zgromadzenie ni\u017c na balach, nie iest przecie tak ucz\u0119szczany, iakby po zamo\u017cno\u015bci i dobrym smaku mieszka\u0144c\u00f3w spodziewa\u0107 si\u0119 nale\u017ca\u0142o. Liczna klassa ludno\u015bci ledwo zna ze s\u0142yszenia ten rodzay po\u017cyteczney zabawy: nikt ieszcze nie widzia\u0142 kwakra, ani metodysty w teatrze, a takich skrupulat\u00f3w iest bardzo wielu. Powierzchowno\u015b\u0107 teatru edinburskiego wcale niepozorna: g\u0142\u00f3wne wniy\u015bcie zdobi pos\u0105g Szekspira, wspierany przez Muz\u0119 tragedyi i komedyi: wewn\u0105trz iednak iest on wygodny, nawet kosztowie urz\u0105dzony; mnieyszy iest od warszawskiego i w og\u00f3lno\u015bci mniey miewa widz\u00f3w. Wtedy tylko bywa nat\u0142ok, kiedy kt\u00f3ry z londy\u0144skich s\u0142awnieyszych aktor\u00f3w si\u0119 zjawi” – pisa\u0142 w 1828 roku Krystyn Lach Szyrma, z ch\u0142opa filozof, publicysta i dzia\u0142acz polityczny, w swoich Przypomnieniach z podr\u00f3\u017cy<\/em> po Anglii i Szkocji.<\/p>\n

Edynburski Theatre Royal, otwarty w 1769 roku przy Princess Street, istotnie nie przyt\u0142acza\u0142 ogromem. Kilka lat po wizycie Lacha Szyrmy zosta\u0142 gruntownie przebudowany, w 1859 gmach ostatecznie zburzono, a zesp\u00f3\u0142 przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Queen’s Theatre and Operetta House przy Broughton Street. Nowy teatr trzykrotnie p\u0142on\u0105\u0142 i trzykrotnie wstawa\u0142 jak Feniks z popio\u0142\u00f3w: w 1865, 1875 i 1884 roku. Zako\u0144czy\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 po katastrofalnym po\u017carze w marcu 1946 i od tamtej pory bywa czasem wykorzystywany do pr\u00f3b na ocala\u0142ym zapleczu sceny. S\u0142ynny Teatr Festiwalowy, od 1830 roku funkcjonuj\u0105cy nieprzerwanie przy Nicolson Street, te\u017c by\u0142 wielokrotnie modernizowany, zmienia\u0142 nazw\u0119 oraz w\u0142a\u015bcicieli, z roku na rok zyskuj\u0105c na powierzchowno\u015bci i liczbie bywalc\u00f3w. Kiedy w 1911 roku i on stan\u0105\u0142 w ogniu, trzy tysi\u0105ce (!) widz\u00f3w ewakuowano w niespe\u0142na trzy minuty, a ofiar\u0105 \u017cywio\u0142u pad\u0142 tylko jeden lew i jedena\u015bcioro ludzkich wykonawc\u00f3w, w tym iluzjonista Sigmund Neuberger, zwany te\u017c Great Lafayette, kt\u00f3ry zapewne by ocala\u0142, gdyby nie wr\u00f3ci\u0142 na scen\u0119 po jednego ze swoich koni. Jego duch pono\u0107 straszy w budynku do dzi\u015b – w listopadzie ma si\u0119 pojawi\u0107 w tamtejszej kawiarni i poprowadzi\u0107 quiz o teatrze, muzyce, ta\u0144cu i innych po\u017cytecznych zabawach.<\/p>\n

\"Theatre_Royal,_Edinburgh\"<\/a><\/p>\n

Theatre Royal w Edynburgu, sztych z lat dwudziestych XIX wieku.<\/p>\n

Prawd\u0119 powiedziawszy, wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych teatr\u00f3w na Wyspach dzia\u0142a na podobie\u0144stwo wielkich kombinat\u00f3w kulturalno-rozrywkowych. Troch\u0119 z przyczyn ekonomicznych, ale te\u017c zgodnie z wielowiekow\u0105 tradycj\u0105, kt\u00f3rej korzenie si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w rzymskiej inwazji na Brytani\u0119. Kiedy min\u0105\u0142 okres \u015bwietno\u015bci teatru el\u017cbieta\u0144skiego i rozkwitu zainteresowania sztuk\u0105 dramatyczn\u0105 w pierwszej po\u0142owie XVII wieku, sytuacja si\u0119 troch\u0119 skomplikowa\u0142a. Po egzekucji Karola I puryta\u0144ski parlament zakaza\u0142 wystawiania wszelkich sztuk z obawy przed eskalacj\u0105 niepokoj\u00f3w spo\u0142ecznych. Po restauracji Stuart\u00f3w przedstawienia wznowiono, ale Karol II przyzna\u0142 kr\u00f3lewskie patenty tylko dw\u00f3m zespo\u0142om, prowadzonym w Londynie przez Thomasa Killigrew i Williama Davenanta. Tylko tam mo\u017cna by\u0142o inscenizowa\u0107 „dramaty m\u00f3wione”, pozosta\u0142e trupy – oraz ich widzowie – musieli si\u0119 zadowoli\u0107 komedi\u0105, pantomim\u0105, melodram\u0105, baletami b\u0105d\u017a burlesk\u0105. Z biegiem lat lista patent\u00f3w odrobin\u0119 si\u0119\u00a0 wyd\u0142u\u017cy\u0142a, obejmuj\u0105c tak\u017ce kilka zespo\u0142\u00f3w spoza Londynu (m.in. kr\u00f3lewskie kompanie w Bath, Liverpoolu i Bristolu), co nie zmienia faktu, \u017ce teatr w Wielkiej Brytanii radykalnie zmieni\u0142 kurs – regres „powa\u017cnej” tw\u00f3rczo\u015bci dramatycznej szed\u0142 w parze z gwa\u0142townym rozwojem komedii, satyry i nowych form muzycznych, w tym tak\u017ce coraz modniejszej opery.<\/p>\n

W 1737 roku wprowadzono ustaw\u0119, kt\u00f3ra zaostrzy\u0142a cenzur\u0119 teatraln\u0105, obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 ju\u017c w czasach el\u017cbieta\u0144skich. W\u00f3wczas dopuszczanie sztuk na scen\u0119 le\u017ca\u0142o w gestii kr\u00f3lewskiego Mistrza Ceremonii; teraz cenzura sta\u0142a si\u0119 wy\u0142\u0105cznym przywilejem Lorda Szambelana, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 tekst odrzuci\u0107, wprowadzi\u0107 do niego dowolne poprawki i zdj\u0105\u0107 przedstawienie bez \u017cadnych wyja\u015bnie\u0144. W 1788 akt nieznacznie zmodyfikowano, pozwalaj\u0105c teatrom miejskim ubiega\u0107 si\u0119 o czasowe zezwolenie na granie „powa\u017cnych” dramat\u00f3w (z regu\u0142y nie d\u0142u\u017cej ni\u017c przez dwa miesi\u0105ce). Kolejna ustawa, z 1843 roku, ograniczy\u0142a wprawdzie uprawnienia Lorda Szambelana, nie znios\u0142a jednak cenzury: wystawiane sztuki nie mog\u0142y narusza\u0107 „dobrych obyczaj\u00f3w, szlachetno\u015bci manier ani porz\u0105dku publicznego”. A\u017c trudno uwierzy\u0107, \u017ce ostateczny kres cenzury teatralnej na Wyspach nast\u0105pi\u0142 dopiero w 1968 roku.<\/p>\n

\"nt-milburn-drawing\"<\/a><\/p>\n

New Theatre w Oksfordzie. Rycina z broszury pami\u0105tkowej, wydanej z okazji otwarcia gmachu w 1934 roku.<\/p>\n

Trudno si\u0119 te\u017c dziwi\u0107, \u017ce z pocz\u0105tkiem XIX wieku odnotowano znacz\u0105cy spadek poziomu widowisk teatralnych. Wprawdzie ograniczenie restrykcji w 1843 zaowocowa\u0142o powstaniem nowych zespo\u0142\u00f3w i budow\u0105 wielu nowych teatr\u00f3w, jako\u015b\u0107 produkcji nie zawsze jednak mog\u0142a si\u0119 r\u00f3wna\u0107 z przepychem i rozmachem nowych za\u0142o\u017ce\u0144 architektonicznych. Widownie mie\u015bci\u0142y po kilka tysi\u0119cy widz\u00f3w, pocz\u0105wszy od najubo\u017cszych, upchni\u0119tych na galerii i w g\u0142\u0119bi parteru, a\u017c po bogaczy, kt\u00f3rzy w swoich lo\u017cach mogli oddawa\u0107 si\u0119 znacznie ciekawszym rozrywkom ni\u017c podziwianie aktor\u00f3w na scenie. Dop\u00f3ki nie dosz\u0142o do kilku naprawd\u0119 potwornych tragedii, po\u017cary teatr\u00f3w traktowano w bran\u017cy jak chleb powszedni, zw\u0142aszcza \u017ce w do\u015b\u0107 przewrotny spos\u00f3b \u015bwiadczy\u0142y o popularno\u015bci zespo\u0142u. Prze\u0142om nast\u0105pi\u0142 w 1887 roku, po przypadkowym zapr\u00f3szeniu ognia w Theatre Royal w Exeter, kiedy zgin\u0119\u0142o prawie dwie\u015bcie os\u00f3b. Brytyjskie budownictwo teatralne wkroczy\u0142o w\u00f3wczas w faz\u0119 gwa\u0142townego rozwoju technologicznego. Przez trzydzie\u015bci kilka lat, do wybuchu Wielkiej Wojny, wzniesiono na Wyspach przesz\u0142o tysi\u0105c nowych teatr\u00f3w, wyposa\u017conych w najnowocze\u015bniejszy sprz\u0119t i \u015brodki bezpiecze\u0144stwa. W okresie mi\u0119dzywojennym post\u0119p techniczny podporz\u0105dkowano tak\u017ce idei edukacji mas przez sztuk\u0119 – wyci\u0105gn\u0105wszy wnioski z niefortunnych posuni\u0119\u0107 XVII-wiecznych purytan\u00f3w, kt\u00f3rzy zabrali si\u0119 do dyscyplinowania spo\u0142ecze\u0144stwa od zgo\u0142a niew\u0142a\u015bciwej strony.<\/p>\n

\"Bez\u00a0tytu\u0142u\"<\/a><\/p>\n

Schemat tablicy rozdzielczej o\u015bwietlenia New Theatre w Oksfordzie.<\/p>\n

Na fali tego ruchu powsta\u0142 te\u017c gmach New Theatre w Oksfordzie – mie\u015bcie, w kt\u00f3rym teatr mia\u0142 pod g\u00f3rk\u0119 co najmniej od po\u0142owy XVIII stulecia, oskar\u017cany przez w\u0142adze uniwersyteckie o wszelkie mo\u017cliwe pod\u0142o\u015bci, pocz\u0105wszy od szerzenia chor\u00f3b zaka\u017anych, przez rozsiewanie zgnilizny moralnej i plagi wichrzycielstwa, na odci\u0105ganiu student\u00f3w od nauki sko\u0144czywszy. Nowy budynek w stylu art d\u00e9co, otwarty w 1934 roku, cho\u0107 zn\u00f3w „powierzchowno\u015bci niepozornej”, w \u015brodku kry\u0142 istne cuda techniki, na czele z imponuj\u0105cym mechanizmem sceny obrotowej, klimatyzacj\u0105, centralnym ogrzewaniem, zdaln\u0105 kontrol\u0105 \u015bwiate\u0142 i doskonale zaprojektowan\u0105 widowni\u0105 na prawie dwa tysi\u0105ce miejsc. W takim miejscu mo\u017cna by\u0142o wystawia\u0107 wszystko. I w pe\u0142ni te mo\u017cliwo\u015bci wykorzystano, r\u00f3wnie\u017c w smutnych latach zawieruchy wojennej, po kt\u00f3rych nasta\u0142 znacznie trudniejszy dla brytyjskich teatr\u00f3w czas popularno\u015bci telewizji. Kryzys i tym razem zosta\u0142 za\u017cegnany: dzi\u0119ki wprowadzeniu na scen\u0119 koncert\u00f3w popowych i rockowych, kabaretu, przedstawie\u0144 dla dzieci i najrozmaitszych spektakli l\u017cejszego kalibru.<\/p>\n

\"nt-backstage-rotating\"<\/a><\/p>\n

G\u0142\u00f3wny mechanizm oksfordzkiej sceny obrotowej, jednej z pierwszych w Wielkiej Brytanii<\/p>\n

Mimo to ilo\u015b\u0107 czasem przechodzi w jako\u015b\u0107. W Wielkiej Brytanii dzia\u0142a blisko dwa tysi\u0105ce teatr\u00f3w – kilkana\u015bcie razy wi\u0119cej ni\u017c w Polsce – a przeciwko ugruntowanej tradycji wystawiania na jednej scenie repertuaru niskiego i wysokiego ma\u0142o kto si\u0119 burzy. Korzystaj\u0105 na tym tak\u017ce zespo\u0142y operowe, mi\u0119dzy innymi Opera Szkocka, Opera North, Glyndebourne Touring Opera i – na znacznie szersz\u0105 skal\u0119 – Walijska Opera Narodowa, kt\u00f3ra uk\u0142ada sw\u00f3j roczny program w trzy odr\u0119bne cykle i po kilku przedstawieniach w macierzystym Cardiff wyje\u017cd\u017ca z nimi „w teren”. Na trasie jej tourn\u00e9e znajduje si\u0119 wprawdzie walijskie Llandudno, reszt\u0119 spektakli zesp\u00f3\u0142 gra jednak w Anglii, dzi\u0119ki czemu korzysta z hojnej subwencji Arts Council England. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 teatr\u00f3w, w kt\u00f3rych go\u015bci po drodze, to budynki powsta\u0142e w z\u0142otej epoce brytyjskich widowisk scenicznych, kt\u00f3re wkr\u00f3tce po zdj\u0119ciu z afisza Orlanda<\/em> b\u0105d\u017a Purytan\u00f3w<\/em> przyjm\u0105 do siebie orkiestry R&B, grupy musicalowe i wokalist\u00f3w jazzowych. A teraz sobie wyobra\u017amy, \u017ce najlepsze polskie ansamble operowe pakuj\u0105 manatki i w kilka dni po premierze ruszaj\u0105 w objazd po dziesi\u0119ciu niewielkich miastach dysponuj\u0105cych scenami wyposa\u017conymi lepiej od warszawskiej Sali Kongresowej, a ju\u017c z pewno\u015bci\u0105 od lwiej cz\u0119\u015bci teatr\u00f3w dramatycznych w Polsce.<\/p>\n

Inna rzecz, \u017ce WNO nie jest wy\u0142\u0105cznym gospodarzem nawet we w\u0142asnej siedzibie. Otwarte w 2004 roku Wales Millennium Centre mie\u015bci te\u017c kilka innych teatr\u00f3w, stowarzysze\u0144, agencji i o\u015brodk\u00f3w informacyjnych oraz biura Arts Council of Wales. A mia\u0142o by\u0107 tak pi\u0119knie. Centrum powsta\u0142o zamiast planowanego Cardiff Bay Opera House, kt\u00f3rego budow\u0119 zamierzano sfinansowa\u0107 ze wp\u0142yw\u00f3w brytyjskiej National Lottery. W konkursie na projekt zwyci\u0119\u017cy\u0142a Zaha Hadid, autorka \u015bmia\u0142ej wizji nowego gmachu opery. Niestety, Millennium Commission, pono\u0107 pod naciskiem \u00f3wczesnego rz\u0105du, sprzeciwi\u0142a si\u0119 realizacji projektu Hadid i podj\u0119\u0142a populistyczn\u0105 decyzj\u0119 o przeznaczeniu zablokowanych \u015brodk\u00f3w na wzniesienie walijskiego stadionu narodowego, oddanego do u\u017cytku tu\u017c przed ko\u0144cem minionego tysi\u0105clecia. Pozostaje tylko mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce organizowane tam imprezy – nie tylko sportowe – nie naruszaj\u0105 dobrych obyczaj\u00f3w, szlachetno\u015bci manier ani porz\u0105dku publicznego.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

„Sam teatr, lubo w nim licznieysze bywa zgromadzenie ni\u017c na balach, nie iest przecie tak ucz\u0119szczany, iakby po zamo\u017cno\u015bci i dobrym smaku mieszka\u0144c\u00f3w spodziewa\u0107 si\u0119 nale\u017ca\u0142o. Liczna klassa ludno\u015bci ledwo zna ze s\u0142yszenia ten rodzay po\u017cyteczney zabawy: nikt ieszcze nie widzia\u0142 kwakra, ani metodysty w teatrze, a takich skrupulat\u00f3w iest bardzo wielu. Powierzchowno\u015b\u0107 teatru edinburskiego … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-841","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/841","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=841"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/841\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6607,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/841\/revisions\/6607"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=841"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=841"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=841"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}