{"id":8458,"date":"2024-11-29T13:54:52","date_gmt":"2024-11-29T12:54:52","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8458"},"modified":"2024-11-29T14:01:18","modified_gmt":"2024-11-29T13:01:18","slug":"kazdy-dzwiek-na-wage-zlota","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8458","title":{"rendered":"Ka\u017cdy d\u017awi\u0119k na wag\u0119 z\u0142ota"},"content":{"rendered":"

Zanim na stronie pojawi\u0105 si\u0119 kolejne recenzje, mi\u0119dzy innymi ze spektaklu Mozartowskiego Idomenea<\/em> w Moguncji, pozwol\u0119 sobie z pe\u0142nym przekonaniem poleci\u0107 jutrzejszy koncert w siedzibie NOSPR, z go\u015bcinnym udzia\u0142em solist\u00f3w, Kammerorchester Basel oraz Z\u00fcrcher Sing-Akademie pod dyrekcj\u0105 Ren\u00e9 Jacobsa – w programie z\u0142o\u017conym z dw\u00f3ch rzadko s\u0142yszanych na naszych estradach utwor\u00f3w Haydna. Na zach\u0119t\u0119 kr\u00f3tki esej na temat okoliczno\u015bci ich powstania.<\/p>\n

***<\/p>\n

Gregor Werner, kapelmistrz na zamku Eisenstadt, wcze\u015bnie podupad\u0142 na zdrowiu. Cia\u0142o zacz\u0119\u0142o odmawia\u0107 mu pos\u0142usze\u0144stwa, ledwie przekroczy\u0142 sze\u015b\u0107dziesi\u0105tk\u0119. By\u0107 mo\u017ce z przepracowania, bo z obowi\u0105zk\u00f3w na dworze Esterh\u00e1zych wywi\u0105zywa\u0142 si\u0119 nadzwyczaj sumiennie. Nauczyciel m\u0142odego ksi\u0119cia P\u00e1la Antala i p\u0142odny kompozytor wyni\u00f3s\u0142 kapel\u0119 z Eisenstadt na europejskie wy\u017cyny. Wierny stylistyce p\u00f3\u017anego baroku prawie tak samo, jak swoim ksi\u0105\u017c\u0119cym mocodawcom, ani przez chwil\u0119 nie podejrzewa\u0142, \u017ce ktokolwiek zachwieje jego pozycj\u0105 na magnackim dworze. I wtedy pojawi\u0142 si\u0119 on. Niespe\u0142na trzydziestoletni m\u0142okos, m\u0142odszy od Wernera o dwa pokolenia, obdarzony niepospolitym urokiem osobistym i jeszcze wi\u0119kszym talentem.<\/p>\n

Nazywa\u0142 si\u0119 Joseph Haydn i trafi\u0142 do Eisenstadt dzi\u0119ki protekcji poprzedniego pracodawcy, czeskiego hrabiego Karla Josefa Morzina, kt\u00f3ry z przyczyn finansowych musia\u0142 rozwi\u0105za\u0107 swoj\u0105 orkiestr\u0119 w Doln\u00edch Lukavicach. Dobiegaj\u0105cy pi\u0119\u0107dziesi\u0105tki ksi\u0105\u017c\u0119 uzna\u0142, \u017ce najwy\u017cszy czas otworzy\u0107 now\u0105 er\u0119 w dziejach rodu Esterh\u00e1zych. Z szacunku dla Wernera utrzyma\u0142 go \u2013 przynajmniej formalnie \u2013 na dotychczasowym stanowisku i w 1761 roku mianowa\u0142 Haydna wicekapelmistrzem dworu. Obydwu wyznaczy\u0142 roczn\u0105 pensj\u0119 w wysoko\u015bci czterystu gulden\u00f3w, Haydnowi powierzy\u0142 jednak znacznie wi\u0119cej obowi\u0105zk\u00f3w. Werner mia\u0142 odt\u0105d zaj\u0105\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie komponowaniem muzyki ko\u015bcielnej. Stary mistrz nie m\u00f3g\u0142 prze\u0142kn\u0105\u0107 tej zniewagi. Konflikt zaostrzy\u0142 si\u0119 kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej, po bezdzietnej \u015bmierci P\u00e1la Antala i odziedziczeniu tytu\u0142u przez jego m\u0142odszego i bardziej muzykalnego brata Mikl\u00f3sa J\u00f3zsefa Esterh\u00e1zyego, kt\u00f3ry niezw\u0142ocznie podni\u00f3s\u0142 Haydnowi pensj\u0119 do sze\u015bciuset gulden\u00f3w rocznie.<\/p>\n

W pa\u017adzierniku 1765 roku zdesperowany Werner postanowi\u0142 zrobi\u0107 z rywalem porz\u0105dek. Wystosowa\u0142 list do Ja\u015bnie O\u015bwieconego Ksi\u0119cia, uprzejmie donosz\u0105c, \u017ce Haydn nie potrafi utrzyma\u0107 muzyk\u00f3w w ryzach, szasta pieni\u0119dzmi, nie dba o powierzone mu instrumenty, k\u0142amie jak naj\u0119ty i dopuszcza si\u0119 finansowych nadu\u017cy\u0107. Co\u015b mog\u0142o by\u0107 na rzeczy, skoro ksi\u0105\u017c\u0119 udzieli\u0142 protegowanemu reprymendy, zobowi\u0105zuj\u0105c go mi\u0119dzy innymi do pilnowania porz\u0105dku w archiwach i wi\u0119kszej aktywno\u015bci kompozytorskiej. Niespe\u0142na p\u00f3\u0142 roku p\u00f3\u017aniej Werner zmar\u0142. W 1766 roku Haydn zosta\u0142 kapelmistrzem dworu, w mie\u015bcie Fert\u0151d uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119cono now\u0105 rezydencj\u0119 \u2013 pa\u0142ac Esterh\u00e1za, bez krztyny przesady zwany w\u0119gierskim Wersalem \u2013 a ksi\u0105\u017c\u0119 podwy\u017cszy\u0142 Haydnowi ga\u017c\u0119 do o\u015bmiuset gulden\u00f3w rocznie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Bazylika Narodzenia NMP w Mariazell. Fot. C. Stadler\/Bwag<\/p>\n

Wkr\u00f3tce potem Haydn zabra\u0142 si\u0119 do komponowania utworu, kt\u00f3ry w XIX wieku mylnie nazywano Msz\u0105 Cecylia\u0144sk\u0105<\/em>. Nieporozumienie wysz\u0142o na jaw w roku 1970, kiedy w budapeszte\u0144skich archiwach odkryto fragment autografu, sygnowany \u201edel Giuseppe Haydn\u201d i opatrzony tytu\u0142em Missa Cellensis in honorem Beatissimae Virginis Mariae<\/em>. Muzykolodzy zyskali dow\u00f3d, \u017ce wczesna msza Haydna nie mia\u0142a zwi\u0105zku ze \u015bwi\u0119t\u0105 Cecyli\u0105, tylko ze styryjskim miastem Mariazell i Bazylik\u0105 Narodzenia NMP, jednym z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w kultu maryjnego w Europie \u015arodkowej. O wstawiennictwo Naj\u015bwi\u0119tszej Panienki i posad\u0119 w tamtejszej kapeli ko\u015bcielnej Haydn modli\u0142 si\u0119 ju\u017c w roku 1750, kiedy straci\u0142 g\u0142os po mutacji i zosta\u0142 zwolniony z ch\u00f3ru katedry \u015bw. Szczepana w Wiedniu. Nic wprawdzie nie wsk\u00f3ra\u0142, wiadomo jednak, \u017ce przed\u0142o\u017cy\u0142 kapelmistrzowi Bazyliki mi\u0119dzy innymi partytur\u0119 Missa brevis F-dur<\/em>, napisanej zapewne rok wcze\u015bniej, kiedy Haydn mia\u0142 zaledwie siedemna\u015bcie lat.<\/p>\n

Adresatka modlitw spe\u0142ni\u0142a jego \u017cyczenie dopiero na dworze Esterh\u00e1zych, ale za to z nawi\u0105zk\u0105. By\u0107 mo\u017ce dlatego Haydn odwdzi\u0119czy\u0142 si\u0119 jej z r\u00f3wn\u0105 nawi\u0105zk\u0105, komponuj\u0105c msz\u0119 zakrojon\u0105 tym razem na tak pot\u0119\u017cn\u0105 skal\u0119, \u017ce praktycznie niemo\u017cliw\u0105 do wykorzystania liturgicznego. Dzie\u0142o, w kt\u00f3rym wirtuozowskie partie solowe \u2013 jakby \u017cywcem wyj\u0119te z opery \u2013 \u015bcieraj\u0105 si\u0119 z pot\u0119\u017cnymi fugowanymi ch\u00f3rami, a rozbudowana partia orkiestrowa wymaga udzia\u0142u najprzedniejszych muzyk\u00f3w, powsta\u0142o najprawdopodobniej w dw\u00f3ch fazach. Dowody r\u0119kopi\u015bmienne wskazuj\u0105, \u017ce w 1766 roku Haydn napisa\u0142 tylko Kyrie <\/em>i Gloria<\/em>. Pozosta\u0142e cz\u0119\u015bci badacze datuj\u0105 na rok 1773, odsy\u0142aj\u0105c do lamusa hipotez\u0119, \u017ce Haydn od razu skomponowa\u0142 dzie\u0142o w ca\u0142o\u015bci i w 1768 musia\u0142 zrekonstruowa\u0107 je z pami\u0119ci po po\u017carze swojego domu w Eisenstadt.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ren\u00e9 Jacobs. Fot. Philippe Matsas<\/p>\n

Mo\u017cna wi\u0119c zak\u0142ada\u0107, \u017ce 44. Symfonia e-moll<\/em>, uko\u0144czona w 1772 roku, pochodzi z tego samego okresu, co wi\u0119kszo\u015b\u0107 muzyki Missa Cellensis<\/em>. Pod wzgl\u0119dem stylistycznym utwory r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 jednak diametralnie. Symfonia \u2013 dopiero p\u00f3\u017aniej nazwana \u201e\u017ba\u0142obn\u0105\u201d i powi\u0105zana z anegdot\u0105, jakoby Haydn za\u017cyczy\u0142 sobie, by cz\u0119\u015b\u0107 woln\u0105, Adagio <\/em>w E-dur, zagrano na jego pogrzebie \u2013 jest jednym z najwybitniejszych przyk\u0142ad\u00f3w nurtu Sturm und Drang <\/em>w tw\u00f3rczo\u015bci kompozytora. Lutos\u0142awski powiedzia\u0142 kiedy\u015b, \u017ce Haydn by\u0142 mistrzem w rozk\u0142adaniu tre\u015bci w czasie. Trudno o lepsze potwierdzenie tych s\u0142\u00f3w ni\u017c materia\u0142 muzyczny Symfonii e-moll <\/em>\u2013 zwi\u0119z\u0142y, skondensowany do granic mo\u017cliwo\u015bci, nieustannie przykuwaj\u0105cy uwag\u0119 s\u0142uchacza g\u0119st\u0105 chromatyk\u0105, nagromadzeniem dysonans\u00f3w i wyrazist\u0105, pe\u0142n\u0105 energii rytmik\u0105.<\/p>\n

Wi\u0119cej w tym utworze nieub\u0142aganego p\u0119du naprz\u00f3d, owej preromantycznej \u201eburzy i naporu\u201d, ni\u017c domniemanej \u017ca\u0142oby, z kt\u00f3r\u0105 Haydnowi nigdy nie by\u0142o do twarzy. Kompozytor umar\u0142 zreszt\u0105 dopiero w 1809 roku, a jego ostatnie s\u0142owa brzmia\u0142y pono\u0107: \u201erozchmurzcie si\u0119, dzieci, nic mi nie jest\u201d. I cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 anegdot o Haydnie zosta\u0142a wyssana z palca, w t\u0119 akurat naj\u0142atwiej uwierzy\u0107.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zanim na stronie pojawi\u0105 si\u0119 kolejne recenzje, mi\u0119dzy innymi ze spektaklu Mozartowskiego Idomenea w Moguncji, pozwol\u0119 sobie z pe\u0142nym przekonaniem poleci\u0107 jutrzejszy koncert w siedzibie NOSPR, z go\u015bcinnym udzia\u0142em solist\u00f3w, Kammerorchester Basel oraz Z\u00fcrcher Sing-Akademie pod dyrekcj\u0105 Ren\u00e9 Jacobsa – w programie z\u0142o\u017conym z dw\u00f3ch rzadko s\u0142yszanych na naszych estradach utwor\u00f3w Haydna. Na zach\u0119t\u0119 kr\u00f3tki … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-8458","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8458","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8458"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8458\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8462,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8458\/revisions\/8462"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8458"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8458"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8458"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}