Jerzy Stempowski i Boles\u0142aw Mici\u0144ski w Bouqu\u00e9ron, 1942. Ze zbior\u00f3w Archiwum Emigracji UMK<\/span><\/p>\n W drugiej po\u0142owie XVIII wieku w kilku j\u0119zykach europejskich pojawi\u0142o si\u0119 s\u0142\u00f3wko, kt\u00f3re z grubsza mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107 na polski jako \u201eorientalizm\u201d. Oswaja\u0142o si\u0119 d\u0142ugo, po czym wesz\u0142o do u\u017cycia w szerszym znaczeniu jako okre\u015blenie sk\u0142onno\u015bci do na\u015bladowania kultur Wschodu, w w\u0119\u017cszym za\u015b \u2013 jako desygnat stylu w tw\u00f3rczo\u015bci europejskiej, zw\u0142aszcza w XIX-wiecznym malarstwie akademickim, lecz tak\u017ce w literaturze, wzornictwie i innych dziedzinach sztuki, muzycznej nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c. Do znamiennego przesuni\u0119cia znaczeniowego terminu dosz\u0142o pod koniec XX stulecia: wskutek dyskusji, jaka rozp\u0119ta\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d uczonych w 1978 roku, kiedy nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c Edward Said, Amerykanin pochodzenia palesty\u0144skiego, opublikowa\u0142 swoj\u0105 s\u0142ynn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Orientalizm<\/em>. Lewicowy intelektualista przeanalizowa\u0142 obraz Orientu widzianego oczami Zachodu z rozmaitych perspektyw, od historycznej, poprzez czysto filologiczn\u0105, na hermeneutycznej sko\u0144czywszy. Doszed\u0142 do wniosku, \u017ce stosunek Europejczyk\u00f3w do tego, co obce, da si\u0119 podsumowa\u0107 jednym cytatem z wiersza Kiplinga: \u201eOh, East is East and West is West, and never the twain shall meet\u201d. Orientalizm by\u0142by wi\u0119c zwierciad\u0142em zachodniej dominacji nad Innym ze Wschodu: istot\u0105 s\u0142ab\u0105, biern\u0105, irracjonaln\u0105 w zachowaniu, podobn\u0105 do dziecka, kt\u00f3rym Zach\u00f3d powinien si\u0119 sumiennie zaj\u0105\u0107 i zawr\u00f3ci\u0107 z drogi donik\u0105d. Koncepcja zgubnej sk\u0142onno\u015bci Zachodu do oswajania Obcego przez przemoc spowodowa\u0142a gwa\u0142towny rozw\u00f3j teorii studi\u00f3w postkolonialnych (Polakom te\u017c si\u0119 od Saida dosta\u0142o: wzi\u0105\u0142 na warsztat mi\u0119dzy innymi tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Adama Mickiewicza). Orientalizm sta\u0142 si\u0119 obelg\u0105. W ameryka\u0144skim stanie Waszyngton wprowadzono zakaz u\u017cywania wyrazu oriental<\/em> we wszelkich aktach legislacyjnych i innych dokumentach urz\u0119dowych. W 2007 roku wydzia\u0142 orientalistyki na Uniwersytecie w Cambridge przemianowano na Faculty of Asian and Middle Eastern Studies. Mniej wi\u0119cej w tym samym czasie pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze nie\u015bmia\u0142e g\u0142osy, \u017ce w kulturach Orientu zachodzi\u0142 tak\u017ce proces odwrotny. Ian Buruma i Avishai Margali wywo\u0142ali spore zamieszanie swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 o \u201eokcydentalizmie\u201d \u2013 stereotypowym postrzeganiu Zachodu przez Wsch\u00f3d, kt\u00f3re ma szczeg\u00f3lnie bogat\u0105 i w pe\u0142ni udokumentowan\u0105 tradycj\u0119 w Chinach, \u015bci\u015blej w urz\u0119dowych historiach dynastycznych, spisywanych ju\u017c w V wieku naszej ery.<\/p>\n W dobie powszechnie obowi\u0105zuj\u0105cej poprawno\u015bci politycznej a\u017c strach pisa\u0107 o inspiracjach orientalnych w zachodniej sztuce muzycznej. Niemniej pisa\u0107 trzeba, zw\u0142aszcza \u017ce po okresie silnych i bezpo\u015brednich wsp\u00f3\u0142oddzia\u0142ywa\u0144 kulturowych, kt\u00f3re wywar\u0142y ogromny wp\u0142yw na rozw\u00f3j \u015bredniowiecznej muzyki europejskiej, nast\u0105pi\u0142 do\u015b\u0107 gwa\u0142towny rozbrat obydwu cywilizacji, datowany symbolicznie na 29 maja 1453 roku, kiedy wojska Imperium Osma\u0144skiego wkroczy\u0142y do stolicy Bizancjum. W rzeczywisto\u015bci co najmniej od VIII wieku a\u017c po koniec wieku XV praktyka muzyczna Wschodu by\u0142a \u017ar\u00f3d\u0142em nieustannego natchnienia dla mieszka\u0144c\u00f3w naszego kontynentu. Lutnia przedosta\u0142a si\u0119 na P\u00f3\u0142wysep Iberyjski za po\u015brednictwem arabskich i berberyjskich muzyk\u00f3w z p\u00f3\u0142nocno-zachodniej Afryki. Instrumenty produkowane w warsztatach Maur\u00f3w w\u0119drowa\u0142y wraz z p\u0105tnikami na francuskie i niemieckie dwory. Ogromn\u0105 rol\u0119 w kszta\u0142towaniu formy, ornamentyki oraz schemat\u00f3w rytmicznych w pie\u015bniach trubadur\u00f3w, truwer\u00f3w i minnesinger\u00f3w odegra\u0142y arabskie kasydy i perskie ghazale. Niewykluczone, \u017ce symbolika \u015bredniowiecznych skal modalnych odnosi si\u0119 nie tylko do wzorc\u00f3w greckich, ale te\u017c do tradycyjnych wschodnich system\u00f3w dastgah<\/em> i maqam<\/em>.<\/p>\n Miniatura z r\u0119kopisu Szahname<\/em> Ferdousiego. Herat, po\u0142owa XV wieku. Ze zbior\u00f3w <\/b>Cambridge University Library<\/span><\/p>\n W zachodniej muzyce baroku i epok p\u00f3\u017aniejszych orientalizm przybiera\u0142 rozmaite, cz\u0119sto nieoczywiste oblicze. Bezpo\u015brednie odwo\u0142ania do praktyk wykonawczych ust\u0105pi\u0142y miejsca stylizacji. Ewokacj\u0119 tajemniczego, urzekaj\u0105cego sw\u0105 obco\u015bci\u0105 \u015bwiata uzyskiwano z pocz\u0105tku najprostszymi \u015brodkami \u2013 jak w przypadku semi-opery The Indian Queen <\/em>Purcella, gdzie kompozytor poprzesta\u0142 na umieszczeniu akcji w egzotycznym antura\u017cu, wdzi\u0119cznym schromatyzowaniu partii g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w i ubarwieniu historii konfliktu w\u0142adc\u00f3w Peru i Meksyku umiej\u0119tnie dobranymi dysonansami (owszem, w tytule chodzi o india\u0144sk\u0105, nie o indyjsk\u0105 kr\u00f3low\u0105, wszystko to jednak mie\u015bci si\u0119 w XVII-wiecznym pojmowaniu Orientu jako miejsca ubi sunt leones<\/em>). W Les Indes galantes<\/em> Rameau zabiera nas w rozkoszn\u0105 podr\u00f3\u017c od seraju Osmana Paszy, przez peruwia\u0144sk\u0105 pustyni\u0119 i dw\u00f3r perskiego ksi\u0119cia Takmasa, a\u017c po \u015bwi\u0119to Fajki Pokoju z udzia\u0142em india\u0144skiej Dzikuski. Akcja kilku oper H\u00e4ndla rozgrywa si\u0119 w epoce hellenistycznej b\u0105d\u017a w czasach wojen bizantyjsko-sasanidzkich, co mia\u0142o s\u0142u\u017cy\u0107 wy\u0142\u0105cznie jako pretekst do zauroczenia publiczno\u015bci ba\u015bniow\u0105 wizj\u0105 Wschodu. Efekt \u201einno\u015bci\u201d wynika\u0142 ze zmy\u015blnego naruszenia konwencji, wci\u0105\u017c jednak mie\u015bci\u0142 si\u0119 ramach \u201eokcydentalnej\u201d tradycji muzycznej.<\/p>\n Pierwsze pr\u00f3by prze\u0142amania tej tradycji pojawi\u0142y si\u0119 w dobie klasycyzmu, wraz z pojawieniem si\u0119 \u2013 najpierw w dawnej Rzeczpospolitej, p\u00f3\u017aniej te\u017c w innych krajach Europy \u2013 tak zwanych kapel janczarskich, orkiestr wojskowych, w kt\u00f3rych sk\u0142ad wchodzi\u0142y instrumenty d\u0119te (surmy, sza\u0142amaje i flety) oraz rozbudowana grupa perkusji, z\u0142o\u017cona z kot\u0142\u00f3w, talerzy i taraban\u00f3w. Styl alla turca<\/em>, w kt\u00f3rym nawi\u0105zywano do tradycyjnych marszowych rytm\u00f3w, niejednokrotnie zast\u0119puj\u0105c brzmienie oryginalnych instrument\u00f3w tureckich zachodnimi instrumentami orkiestrowymi, upowszechni\u0142 si\u0119 zw\u0142aszcza w kr\u0119gu klasyk\u00f3w wiede\u0144skich, pocz\u0105wszy od Haydna (opera L\u2019incontro improvviso<\/em> oraz Symfonia G-dur<\/em> nr 100), poprzez Mozarta (Sonata fortepianowa <\/em>KV 331 z legendarnym Marszem tureckim <\/em>w trzeciej cz\u0119\u015bci, Koncert skrzypcowy<\/em> KV 219 z przebiegami col legno <\/em>w wiolonczelach i kontrabasach w ostatniej cz\u0119\u015bci, przede wszystkim za\u015b Uprowadzenie z seraju<\/em>, gdzie stylizacje tureckie pojawiaj\u0105 si\u0119 ju\u017c w uwerturze), sko\u0144czywszy na Beethovenie (mi\u0119dzy innymi piekielnie trudna wariacja tenorowa w finale IX Symfonii<\/em>, w kt\u00f3rej \u015bpiewakowi towarzysz\u0105 \u201etureckie\u201d instrumenty graj\u0105ce pianissimo).<\/p>\n Po stylu alla turca <\/em>nasta\u0142a moda na style hongrois<\/em>, kt\u00f3ry w rzeczywisto\u015bci nawi\u0105zywa\u0142 do niezdyscyplinowanego, rapsodycznego stylu gry w\u0119gierskich kapel cyga\u0144skich. Mimo \u017ce najwcze\u015bniejsze przyk\u0142ady tej stylizacji mo\u017cna ju\u017c wytropi\u0107 w muzyce wspomnianych klasyk\u00f3w wiede\u0144skich, koncept ten rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w pe\u0142ni dopiero w tw\u00f3rczo\u015bci kompozytor\u00f3w romantycznych, przede wszystkim Liszta, kt\u00f3ry z upodobaniem stosowa\u0142 tak zwan\u0105 skal\u0119 cyga\u0144sk\u0105, molow\u0105 harmoniczn\u0105 z podwy\u017cszonym czwartym stopniem, charakterystyczn\u0105 tak\u017ce dla ukrai\u0144skich ko\u0142omyjek. Wsch\u00f3d wyobra\u017cony zn\u00f3w zatoczy\u0142 ko\u0142o, bo podobne zabiegi stosowa\u0142 te\u017c Georges Bizet, charakteryzuj\u0105c bohaterk\u0119 swej s\u0142ynnej opery Carmen. <\/em><\/p>\n Wac\u0142aw Ni\u017cy\u0144ski w balecie Szeherezada <\/em>z muzyk\u0105 Rimskiego-Korsakowa (Ballets Russes). Fot. Emil Otto Hoppe, ok. 1910. Ze zbior\u00f3w Library of Congress<\/p>\n Troch\u0119 inaczej oswajali swego Obcego kompozytorzy rosyjscy: Glinka, Ba\u0142akiriew, Borodin, Rachmaninow, a przede wszystkim Rimski-Korsakow, tw\u00f3rca suity symfonicznej Szeherezada<\/em>, nawi\u0105zuj\u0105cej do cyklu Ba\u015bni z tysi\u0105ca i jednej nocy<\/em>. Rosjanie nie idealizowali swojego Orientu. Nie potrafili si\u0119 wobec niego zdystansowa\u0107, jak poddani Habsburg\u00f3w po kl\u0119sce Imperium Osma\u0144skiego pod Wiedniem w 1683 roku; jak Francuzi, dla kt\u00f3rych Wsch\u00f3d zajmowa\u0142 od wiek\u00f3w niejasn\u0105 pozycj\u0119 geograficzn\u0105; jak Brytyjczycy, dla kt\u00f3rych azjatyckie podboje by\u0142y jednym ze \u017cmudnych etap\u00f3w budowy mocarstwa, nad kt\u00f3rym s\u0142o\u0144ce nigdy nie zachodzi. Rosjanie \u017cyli ze Wschodem na co dzie\u0144, identyfikowali si\u0119 z nim, w\u017ceniali si\u0119 w Orient, p\u0142odzili z nim miesza\u0144c\u00f3w, czuli si\u0119 przeze\u0144 zniewoleni, odarci z si\u0142 witalnych, sprowadzeni do poziomu niewolnik\u00f3w \u2013 w odwecie za niepowstrzyman\u0105 potrzeb\u0119 ekspansji. Rimski-Korsakow przepu\u015bci\u0142 wprawdzie sw\u0105 muzyk\u0119 przez filtr wcze\u015bniejszych do\u015bwiadcze\u0144 francuskich, na czele z Samsonem i Dalil\u0105 <\/em>Saint-Sa\u00ebnsa, orientalizm jego Szeherezady <\/em>\u015bwiadczy jednak a\u017c nadto dobitnie, \u017ce dzie\u0142o wysz\u0142o spod pi\u00f3ra tw\u00f3rcy, dla kt\u00f3rego Orient nie by\u0142 jedynie wyduman\u0105 figur\u0105 estetyczn\u0105. Ten Wsch\u00f3d w suicie a\u017c kipi: pocz\u0105wszy od u\u017cycia nietypowych skal (ca\u0142otonowej w temacie su\u0142tana, frygijskiej dominantowej, nawi\u0105zuj\u0105cej do arabskiego makamu Hijaz,<\/em> w temacie Szeherezady, w kilku fragmentach tak\u017ce skal pentatonicznych), poprzez wyrafinowan\u0105 ornamentyk\u0119, sko\u0144czywszy na igraszkach barwowych z brzmieniem poszczeg\u00f3lnych instrument\u00f3w w orkiestrze.<\/p>\n Pentatonik\u0105 i skalami ca\u0142otonowymi pos\u0142ugiwali si\u0119 tak\u017ce kompozytorzy ewokuj\u0105cy w swoich utworach klimaty muzyki dalekowschodniej (przede wszystkim Puccini w Madame Butterfly<\/em> i Turandot<\/em>). Na prze\u0142omie XIX i XX wieku arsena\u0142 \u015brodk\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych \u201eorientalizacji\u201d materia\u0142u muzycznego by\u0142 ju\u017c tak bogaty, \u017ce r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy Orientem osma\u0144skim, perskim, chi\u0144skim czy nawet cyga\u0144skim zacz\u0119\u0142y stopniowo si\u0119 zaciera\u0107. Sekundy i kwarty zwi\u0119kszone, rozbudowane melizmaty w partiach wokalnych, dysonansowe ozdobniki, rytmy repetytywne, ostinati, d\u0142ugie odcinki ad libitum<\/em>, prowadzenie g\u0142os\u00f3w w r\u00f3wnoleg\u0142ych kwartach, kwintach i oktawach, puste kwinty bez \u017cadnych konsekwencji harmonicznych, wzmagaj\u0105ce napi\u0119cie \u201eakordy mistyczne\u201d \u2013 z tego skarbca czerpali i czerpi\u0105 gar\u015bciami nie tylko tw\u00f3rcy muzyki powa\u017cnej, ale te\u017c kompozytorzy wodewil\u00f3w, operetek i musicali, rockmani, muzycy folkowi i przedstawiciele nurtu pop. Orient wyobra\u017cony straci\u0142 ju\u017c wszelkie konotacje geograficzne i kulturowe: sta\u0142 si\u0119 toposem, miejscem wsp\u00f3lnym, odzwierciedlaj\u0105cym pewne wzorce \u2013 cz\u0119sto stereotypowe \u2013 zachodniego my\u015blenia o Obcym. Niekoniecznie ze Wschodu.<\/p>\n Czy\u017cby wi\u0119c Kipling mia\u0142 racj\u0119? Czy Wsch\u00f3d z Zachodem zawsze b\u0119dzie si\u0119 mija\u0142? Arvo P\u00e4rt, kt\u00f3rego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 nasuwa niekt\u00f3rym zbyt pochopne skojarzenia z ameryka\u0144skim minimalizmem, pr\u00f3buje dowie\u015b\u0107, \u017ce spotkanie obydwu cywilizacji wci\u0105\u017c jest mo\u017cliwe. Zamiast epatowa\u0107 s\u0142uchaczy Orientem, kt\u00f3rego nigdy nie by\u0142o, zwraca ich uwag\u0119 na ca\u0142kiem inny, duchowy aspekt tej kultury, nawi\u0105zuj\u0105c mi\u0119dzy innymi do bizantyjskiej praktyki hezychazmu \u2013 przeb\u00f3stwienia przez kontemplacj\u0119. W kompozycji Orient & Occident<\/em> na orkiestr\u0119 smyczkow\u0105 dop\u00f3ty zestawia ze sob\u0105 male\u0144kie segmenty muzyczne \u2013 \u201eorientalne\u201d monodie i g\u0119ste \u201ezachodnie\u201d akordy \u2013 a\u017c z\u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z sob\u0105 w jedno i pop\u0142yn\u0105 do celu spokojnym, wyciszonym nurtem. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie tak trzeba. Zamiast wyznacza\u0107 coraz to nowe linie demarkacyjne mi\u0119dzy Orientem a Okcydentem, przypomnijmy sobie, \u017ce nawet S\u0142o\u0144ce wschodzi na wschodzie i zachodzi na zachodzie tylko przez dwa dni w roku. Wsch\u00f3d i Zach\u00f3d istniej\u0105 wy\u0142\u0105cznie w naszej zbiorowej wyobra\u017ani.<\/p>\n A Kipling mia\u0142 racj\u0119. Szkoda, \u017ce wszyscy \u2013 nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c Saida \u2013 sko\u0144czyli lektur\u0119 jego ballady na pierwszej linijce.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Zanim nam si\u0119 wszystko pomiesza i przestaniemy rozr\u00f3\u017cnia\u0107, gdzie g\u00f3ra, gdzie d\u00f3\u0142 (bo lewo z prawym myli nam si\u0119 ju\u017c od do\u015b\u0107 dawna) – proponuj\u0119 lektur\u0119 kr\u00f3tkiego eseju o orientalizmach w muzyce zachodniej. A przy okazji o fascynuj\u0105cych paradoksach geografii kulturowej: bo jak si\u0119 Pa\u0144stwo przekonaj\u0105, ka\u017cdy ma sw\u00f3j Wsch\u00f3d gdzie indziej, niekt\u00f3rym Wsch\u00f3d wypada … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-850","6":"format-standard","7":"category-prasowka"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/850","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=850"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/850\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5696,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/850\/revisions\/5696"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=850"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=850"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=850"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2015\/10\/9067a86a-6590-4e7d-85fd-fcb11338410f.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n