{"id":8529,"date":"2024-12-23T13:50:48","date_gmt":"2024-12-23T12:50:48","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8529"},"modified":"2024-12-24T01:09:14","modified_gmt":"2024-12-24T00:09:14","slug":"a-jak-wrocil-krol-spod-troi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8529","title":{"rendered":"A jak wr\u00f3ci\u0142 kr\u00f3l spod Troi"},"content":{"rendered":"

Idomeneusz, jeden z zalotnik\u00f3w pi\u0119knej Heleny, kt\u00f3rych kr\u00f3l Sparty zobowi\u0105za\u0142, by w razie potrzeby po\u015bpieszyli z pomoc\u0105 wybranemu przez ni\u0105 oblubie\u0144cowi, dowodzi\u0142 pod Troj\u0105 flot\u0105 osiemdziesi\u0119ciu czarnych okr\u0119t\u00f3w krete\u0144skich. Nieustraszony i zapami\u0119ta\u0142y w boju, po zako\u0144czeniu wojny troja\u0144skiej wr\u00f3ci\u0142 do domu szcz\u0119\u015bliwie. Jak czytamy w Odysei, <\/em>ocaleli te\u017c wszyscy jego towarzysze: \u201e\u017cadnego mu fale nie z\u017car\u0142y\u201d. Dopiero w Eneidzie<\/em> pojawi\u0142a si\u0119 wzmianka, \u017ce Idomeneusz zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej wyp\u0119dzony z Krety \u2013 Wergiliusz nie sprecyzowa\u0142 jednak okoliczno\u015bci wygnania herosa. Ponad czterysta lat p\u00f3\u017aniej rzymskiego poet\u0119 wyr\u0119czy\u0142 jego komentator Serwiusz, pisz\u0105c, \u017ce flota krete\u0144ska napotka\u0142a po drodze sztorm: Idomeneusz, w zamian za uspokojenie nawa\u0142nicy, obieca\u0142 Neptunowi, \u017ce z\u0142o\u017cy mu w ofierze pierwsz\u0105 rzecz, jak\u0105 zobaczy po zej\u015bciu na l\u0105d. Okrutnym zrz\u0105dzeniem losu ujrza\u0142 swego syna. Mimo to Serwiusz nie rozstrzygn\u0105\u0142, czy ofiara zosta\u0142a spe\u0142niona, a je\u015bli tak, czy ten okrutny czyn spowodowa\u0142 wydalenie kr\u00f3la z ojczyzny. Poda\u0142 nawet inny wariant mitu, w kt\u00f3rym Idomeneusza wygna\u0142 z Krety uzurpator, osadzony na tronie po wyje\u017adzie w\u0142adcy na wojn\u0119.<\/p>\n

W\u0105tek \u201edzikiego\u201d kr\u00f3la, kt\u00f3ry z\u0142o\u017cy\u0142 b\u00f3stwu pochopn\u0105 obietnic\u0119 i r\u00f3wnie pochopnie jej dotrzyma\u0142, podchwyci\u0142 w ko\u0144cu XVII wieku Fran\u00e7ois F\u00e9nelon, preceptor wnuka Ludwika XIV i autor powie\u015bci dydaktycznej Przygody Telemacha<\/em>, gdzie Idomeneusz sta\u0142 si\u0119 przyk\u0142adem w\u0142adcy niegodnego na\u015bladowania, kt\u00f3ry nie potrafi dzia\u0142a\u0107 w zgodzie z prawem i rozumem. Poboczna wersja mitu sta\u0142a si\u0119 przestrog\u0105 dla o\u015bwieconych monarch\u00f3w i podstaw\u0105 wielu p\u00f3\u017aniejszych adaptacji. Pierwsza opera o Idomeneuszu, z librettem Antoine\u2019a Dancheta wed\u0142ug tragedii Prospera Jolyota de Cr\u00e9billona, wysz\u0142a w 1712 roku spod pi\u00f3ra Andr\u00e9 Campry. Lawin\u0119 nast\u0119pnych, autorstwa mi\u0119dzy innymi Baldasare Galuppiego i Giovanniego Paisiella, poci\u0105gn\u0119\u0142y za sob\u0105 prace archeologiczne w rejonie Pompej\u00f3w i Herkulanum.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Julietta Aleksanyan (Ilia). Fot. Andreas Etter<\/p>\n

W roku 1778, kiedy Karol Teodor, nowy elektor bawarski, przeni\u00f3s\u0142 dw\u00f3r z Mannheimu do Monachium, zabieraj\u0105c ze sob\u0105 dyrektora muzyki Christiana Cannabicha i wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego znakomitej orkiestry, dwudziestodwuletni Mozart przebywa\u0142 w\u0142a\u015bnie w Pary\u017cu. Wkr\u00f3tce potem wr\u00f3ci\u0142 do Salzburga, nie by\u0142 jednak specjalnie zdziwiony, kiedy w 1780 roku, z inicjatywy zaprzyja\u017anionego z nim Cannabicha, otrzyma\u0142 zam\u00f3wienie na dzie\u0142o otwieraj\u0105ce kolejny sezon operowy w Monachium. Z pro\u015bb\u0105 o napisanie libretta nowego Idomeneusza <\/em>zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do salzburskiego ksi\u0119dza Giambattisty Varesco, kt\u00f3ry dokona\u0142 przer\u00f3bki tekstu Dancheta, rezygnuj\u0105c z tragicznego fina\u0142u na rzecz lieto fine<\/em>, kt\u00f3ry nie tylko os\u0142abi\u0142 wyd\u017awi\u0119k przes\u0142ania opery, ale te\u017c zaburzy\u0142 jej logik\u0119 dramaturgiczn\u0105.<\/p>\n

Nie przeszkodzi\u0142o to jednak Mozartowi w stworzeniu partytury skrz\u0105cej si\u0119 inwencj\u0105, brawurowo \u0142\u0105cz\u0105cej wp\u0142ywy w\u0142oskie, francuskie i niemieckie, a zarazem niezwykle wymagaj\u0105cej dla wykonawc\u00f3w \u2013 pocz\u0105wszy od solist\u00f3w, przez \u015bpiewak\u00f3w ch\u00f3ru, na muzykach orkiestry sko\u0144czywszy. Premiera w monachijskim Cuvilli\u00e9s-Theater, w styczniu 1781 roku, zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ogromnym sukcesem, mimo \u017ce opera posz\u0142a tylko trzy razy, a w zapowiedziach nie uwzgl\u0119dniono nawet nazwiska kompozytora. Idomeneo, re di Creta <\/em>nigdy zreszt\u0105 nie dor\u00f3wna\u0142 popularno\u015bci\u0105 p\u00f3\u017aniejszym dzie\u0142om Mozarta \u2013 dyskografi\u0119 ma niezbyt imponuj\u0105c\u0105, na sceny trafia sporadycznie i przewa\u017cnie nie spe\u0142nia oczekiwa\u0144 krytyki i publiczno\u015bci. Dlatego postanowi\u0142am wybra\u0107 si\u0119 na now\u0105 inscenizacj\u0119 do Staatstheater Mainz \u2013 spodziewaj\u0105c si\u0119 wiele dobrego po Nadji Stefanoff w partii Elektry, zakochanej bez wzajemno\u015bci w synu Idomeneusza; oraz Krystianie Adamie, kt\u00f3ry po wrze\u015bniowej premierze zmieni\u0142 w kilku spektaklach ukrai\u0144skiego tenora Vasyla Solodkyego w roli tytu\u0142owej.<\/p>\n

Tymczasem dobrego by\u0142o znacznie wi\u0119cej, w czym przede wszystkim zas\u0142uga Hermanna B\u00e4umera, od 2011 roku dyrektora muzycznego teatru w Moguncji. B\u00e4umer poprowadzi\u0142 ca\u0142o\u015b\u0107 z ogromnym wyczuciem stylu, w \u015bwietnie dobranych tempach, pi\u0119knie wa\u017c\u0105c proporcje mi\u0119dzy scen\u0105 a kana\u0142em. Smyczki gra\u0142y czystym, przejrzystym d\u017awi\u0119kiem, rozbudowana grupa instrument\u00f3w d\u0119tych sprawdzi\u0142a si\u0119 zar\u00f3wno w spi\u0119trzonych, skontrastowanych dynamicznie i artykulacyjnie dialogach barw orkiestrowych, jak i we fragmentach koncertuj\u0105cych. Bardzo uwa\u017cny i wspieraj\u0105cy akompaniament w recytatywach, realizowany na pianoforte, zapewni\u0142a \u015bpiewakom Fiona Macleod. Ch\u00f3r Staatsheater Mainz \u2013 z udzia\u0142em o\u015bmiorga koryfeuszy \u2013 wywi\u0105za\u0142 si\u0119 bez zarzutu ze swych karko\u0142omnych partii, bogato ornamentowanych, pe\u0142nych nieoczywistych harmonii i efekt\u00f3w przestrzennych.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Nadja Srefanoff (Elektra). Fot. Andreas Etter<\/p>\n

Nie zawiod\u0142am si\u0119 na Stefanoff, kt\u00f3rej gi\u0119tki i roziskrzony sopran \u2013 w po\u0142\u0105czeniu z nienagann\u0105 artykulacj\u0105 i mistrzowskim prowadzeniem frazy \u2013 przyda\u0142 postaci Elektry nie tylko intensywno\u015bci, lecz i g\u0142\u0119bi psychologicznej (zw\u0142aszcza w arii fina\u0142owej \u201eD\u2019Oreste, d\u2019Ajace ho in seno i tormenti\u201d, gdzie zrozpaczona bohaterka balansuje na granicy szale\u0144stwa). Moje oczekiwania spe\u0142ni\u0142 z nawi\u0105zk\u0105 Krystian Adam \u2013 Idomeneo wewn\u0119trznie rozdarty, miotaj\u0105cy si\u0119 mi\u0119dzy gniewem a udr\u0119k\u0105, nietrac\u0105cy kr\u00f3lewskiego dostoje\u0144stwa nawet na dnie rozpaczy. Ca\u0142\u0105 t\u0119 gam\u0119 stan\u00f3w i emocji uda\u0142o mu si\u0119 odzwierciedli\u0107 \u015brodkami czysto muzycznymi: subtelnie cieniowan\u0105 dynamik\u0105, umiej\u0119tnie modulowan\u0105 barw\u0105 g\u0142osu i \u015bwietnym opanowaniem techniki koloraturowej, kt\u00f3rej popis da\u0142 w s\u0142ynnej arii \u201eFuor del mar\u201d z II aktu. Nie\u017ale wypad\u0142a te\u017c Alexandra Uchlin w partii Idamantesa, syna Idomeneusza \u2013 cho\u0107 jej \u015bwie\u017cy, pewny intonacyjnie mezzosopran chwilami okaza\u0142 si\u0119 niewystarczaj\u0105co no\u015bny. Znacznie mniej spodoba\u0142a mi si\u0119 Julietta Aleksanyan w roli Ilii, wybranki Idamantesa \u2013 \u015bpiewaczka obdarzona sopranem du\u017cej urody, prowadzonym jednak do\u015b\u0107 mechanicznie i cz\u0119sto pod d\u017awi\u0119kiem. Bezbarwnie wypad\u0142 te\u017c Myungin Lee w tenorowej partii Arbace. Wyrocznia Neptuna zabrzmia\u0142a basowym g\u0142osem Tima-Lukasa Reutera, w Arcykap\u0142ana wcieli\u0142 si\u0119 tenor David Jakob Schl\u00e4ger \u2013 kt\u00f3remu z inicjatywy re\u017cysera przypad\u0142a te\u017c inna, niezwykle wymagaj\u0105ca i rozbudowana rola, nieuwzgl\u0119dniona w pierwotnej obsadzie dzie\u0142a.<\/p>\n

I tu dochodzimy do koncepcji re\u017cyserskiej Alexandra Nerlicha, kt\u00f3ry postanowi\u0142 ukaza\u0107 histori\u0119 Idomeneusza przez pryzmat jego traumy wojennej i dr\u0119cz\u0105cych go halucynacji. Schl\u00e4ger, nieodst\u0119puj\u0105cy kr\u00f3la ani na krok przez ca\u0142e przedstawienie, jest zarazem mroczn\u0105 stron\u0105 jego osobowo\u015bci, steruj\u0105cym jego poczynaniami Neptunem, jak i nas\u0142anym przez boga morskim potworem. Ten upiorny cie\u0144, w kr\u00f3lewskim ubiorze, ale bez twarzy \u2013 a raczej z twarz\u0105 pokryt\u0105 czarnym makija\u017cem, kt\u00f3ry w\u017cera si\u0119 w cia\u0142o jak postrz\u0119piona maska \u2013 nie jest zreszt\u0105 jedynym demonem na mogunckiej scenie. W interakcje z postaciami dramatu wchodz\u0105 te\u017c inne pozbawione oblicza postaci, s\u0105 jednak mniej agresywne, czasem wr\u0119cz wsp\u00f3\u0142czuj\u0105ce. Przywodz\u0105 na my\u015bl japo\u0144skie duchy noppera-b\u014d<\/em>, kt\u00f3rych nieust\u0119pliwa obecno\u015b\u0107 dr\u0119czy \u017cywych z\u0142udnym podobie\u0144stwem do ukochanych zmar\u0142ych (autork\u0105 kostium\u00f3w jest Zana Bosnjak). Skojarzenia z kultur\u0105 japo\u0144sk\u0105 s\u0105 zreszt\u0105 nieprzypadkowe. W warstwie wizualnej Nerlich zbudowa\u0142 sw\u0105 wizj\u0119 na odniesieniach do katastrofy elektrowni j\u0105drowej Fukushima I w 2011 roku, spowodowanej trz\u0119sieniem ziemi u brzeg\u00f3w wyspy Honsiu, kt\u00f3re poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 fal\u0119 tsunami. Punktem wyj\u015bcia do lekkiej i dynamicznej scenografii Thei Hoffmann-Axthelm by\u0142y materia\u0142y prasowe ze zniszczonej sali gimnastycznej w szkole podstawowej Ukedo, gdzie przez d\u0142ugie miesi\u0105ce, w skandalicznych warunkach, koczowali cz\u0142onkowie japo\u0144skich ekip ratowniczych. W tle przewijaj\u0105 si\u0119 sugestywne obrazy po\u017car\u00f3w, b\u0142\u0119kitnego nieba i szalej\u0105cego morskiego \u017cywio\u0142u. Ruchome \u015bciany na przemian kszta\u0142tuj\u0105 przestrze\u0144 kr\u00f3lewskiej rezydencji, pa\u0142acowych ogrod\u00f3w i \u015bwi\u0105tyni Neptuna, w epizodach u wybrze\u017cy Krety zamkni\u0119ta sceneria ust\u0119puje miejsca rozfalowanym drewnianym pomostom.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Alexandra Uchlin (Idamantes) i Vasyl Solodkyy (Idomeneusz). Fot. Andreas Etter<\/p>\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Nerlich wyd\u0142u\u017cy\u0142 \u0142a\u0144cuch ewolucji mitu o kolejne ogniwa, interpretuj\u0105c dylemat Idomeneusza przez pryzmat wsp\u00f3\u0142czesnych zagro\u017ce\u0144 i spor\u00f3w o model w\u0142adzy. Swoj\u0105 wizj\u0119 zrealizowa\u0142 jednak na tyle dyskretnie i konsekwentnie, \u017ce widz nie czuje si\u0119 przyt\u0142oczony nadmiarem zawartych w niej kod\u00f3w. Umowne dekoracje r\u00f3wnie dobrze mog\u0105 si\u0119 kojarzy\u0107 z koszmarnymi wspomnieniami obl\u0119\u017cenia Troi, sztorm budzi podobn\u0105 groz\u0119 u brzeg\u00f3w Krety i wyspy Honsiu, stylizowane kostiumy \u0142\u0105cz\u0105 elementy najrozmaitszych kultur. Najwa\u017cniejsze, \u017ce Mozartowski Idomeneo <\/em>wraca do domu szcz\u0119\u015bliwie \u2013 witany z otwartymi ramionami na kolejnych europejskich scenach, s\u0142uchany z uwag\u0105, sk\u0142aniaj\u0105cy do ca\u0142kiem \u015bwie\u017cej refleksji nad do\u015bwiadczeniem wojny, przemocy i d\u0142ugoletniej roz\u0142\u0105ki.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Idomeneusz, jeden z zalotnik\u00f3w pi\u0119knej Heleny, kt\u00f3rych kr\u00f3l Sparty zobowi\u0105za\u0142, by w razie potrzeby po\u015bpieszyli z pomoc\u0105 wybranemu przez ni\u0105 oblubie\u0144cowi, dowodzi\u0142 pod Troj\u0105 flot\u0105 osiemdziesi\u0119ciu czarnych okr\u0119t\u00f3w krete\u0144skich. Nieustraszony i zapami\u0119ta\u0142y w boju, po zako\u0144czeniu wojny troja\u0144skiej wr\u00f3ci\u0142 do domu szcz\u0119\u015bliwie. Jak czytamy w Odysei, ocaleli te\u017c wszyscy jego towarzysze: \u201e\u017cadnego mu fale nie … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-8529","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8529","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8529"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8529\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8542,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8529\/revisions\/8542"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8529"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8529"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8529"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}