{"id":8567,"date":"2025-01-09T22:55:28","date_gmt":"2025-01-09T21:55:28","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8567"},"modified":"2025-01-09T23:00:22","modified_gmt":"2025-01-09T22:00:22","slug":"kantor-zapomniany","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8567","title":{"rendered":"Kantor zapomniany"},"content":{"rendered":"

Powolutku wracamy do zwyczajowego rytmu – pocieszaj\u0105c si\u0119, \u017ce wszyscy zwolnili na prze\u0142omie nowego roku. Wkr\u00f3tce recenzja z londy\u0144skiego Mesjasza <\/em>z Academy of Ancient Music, p\u00f3\u017aniej rozprawimy si\u0119 z Palestrin\u0105 <\/em>Pfitznera w wiede\u0144skiej Staatsoper, najpierw z Marcinem Majchrowskim na antenie Dw\u00f3jki, p\u00f3\u017aniej na \u0142amach Upiora. Po drodze jeszcze kilka innych zaleg\u0142o\u015bci, a tymczasem wspomnijmy grudniow\u0105 ods\u0142on\u0119 Actus Humanus i recital Anny Firlus, graj\u0105cej niezwyk\u0142e utwory Kuhnaua na klawesynie i organach, 7 grudnia w Ratuszu G\u0142\u00f3wnego Miasta.<\/p>\n

***<\/p>\n

Kiedy mowa o Lipskim Kantorze, przed oczyma staje nam portret Jana Sebastiana Bacha, a w wyobra\u017ani zaczyna rezonowa\u0107 Magnificat <\/em>albo Pasja Mateuszowa<\/em>. A przecie\u017c Bach mia\u0142 na tym stanowisku zar\u00f3wno godnych nast\u0119pc\u00f3w, jak i poprzednik\u00f3w \u2013 w\u015br\u00f3d tych ostatnich Johanna Kuhnaua, po kt\u00f3rym przej\u0105\u0142 sched\u0119 w 1723 roku. Wystarczy spojrze\u0107 w biografi\u0119 Kuhnaua, by odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce by\u0142 pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem lepiej przygotowany do tej funkcji ni\u017c Bach. Gdyby\u015bmy jednak chcieli zestawi\u0107 spu\u015bcizn\u0119 muzyczn\u0105 obydwu, wyjdzie na jaw, \u017ce dysponujemy zbyt sk\u0105pym materia\u0142em do rzetelnych por\u00f3wna\u0144. Do niedawna jedynym szerzej znanym utworem Kuhnaua by\u0142 pi\u0119ciog\u0142osowy motet na Wielki Czwartek Tristis est anima mea<\/em>, kt\u00f3rego autorstwo muzykolodzy zacz\u0119li jednak niedawno kwestionowa\u0107. Zagin\u0119\u0142y dwa jego najwa\u017cniejsze dzie\u0142a teoretyczne, Tractatus de tetrachordo seu musica antiqua ac hodierna <\/em>i De triade harmonica<\/em>. Przepad\u0142y utwory sceniczne, w tym opera Orfeusz. <\/em>S\u0142uch zagin\u0105\u0142 po Pasji wed\u0142ug \u015bwi\u0119tego Marka<\/em>, pot\u0119\u017cnym Te Deum <\/em>na trzy ch\u00f3ry i co najmniej dw\u00f3ch opracowaniach pe\u0142nego cyklu mszalnego. Osta\u0142y si\u0119 tylko pomniejsze utwory wokalne (w wi\u0119kszo\u015bci nieopublikowane) oraz kilkadziesi\u0105t kompozycji klawiszowych, powsta\u0142ych jeszcze przed obj\u0119ciem lipskiej posady.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Portret Johanna Kuhnaua ze strony tytu\u0142owej pierwszej cz\u0119\u015bci Neue Clavier-\u00dcbung <\/em>(1689)<\/p>\n

Zacznijmy od ko\u0144ca, czyli od \u015bmierci Kuhnaua w 1722 roku, kt\u00f3ra niedawno sk\u0142oni\u0142a niemieckich badaczy do nie\u015bmia\u0142ych pr\u00f3b przypomnienia o trzechsetnej rocznicy tego istotnego, cho\u0107 ca\u0142kiem zepchni\u0119tego w niepami\u0119\u0107 wydarzenia. Do historii przesz\u0142y za to zawi\u0142e okoliczno\u015bci mianowania jego nast\u0119pcy, na kt\u00f3re wp\u0142yn\u0105\u0142 splot wcze\u015bniejszych wydarze\u0144. M\u0142ody Georg Philipp Telemann, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Lipska w 1701 roku na studia prawnicze, rok p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 dyrektorem tamtejszej opery, a w 1704 za\u0142o\u017cy\u0142 studenckie Collegium Musicum<\/em>, bru\u017adzi\u0142 mu od pocz\u0105tku \u2013 podobnie sk\u0105din\u0105d, jak zaprzyja\u017aniony z nim ucze\u0144 Kuhnaua, skrzypek i kompozytor Johann Friedrich Fasch. Telemann tak skutecznie promowa\u0142 sw\u0105 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i cieszy\u0142 si\u0119 tak wielk\u0105 popularno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d lipskiej publiczno\u015bci, \u017ce rajcy miejscy \u2013 zaniepokojeni stanem zdrowia przem\u0119czonego kantora \u2013 zwr\u00f3cili si\u0119 do niego z oficjaln\u0105 pro\u015bb\u0105 o zast\u0105pienie Kuhnaua, gdyby muzyk zmar\u0142 albo utraci\u0142 zdolno\u015b\u0107 wykonywania swoich obowi\u0105zk\u00f3w. Kiedy Kuhnau w ko\u0144cu odszed\u0142 z tego \u015bwiata, Telemann z\u0142o\u017cy\u0142 rajcom aplikacj\u0119, wycofa\u0142 si\u0119 z niej jednak po otrzymaniu korzystniejszej propozycji w Hamburgu. Rajcy zwr\u00f3cili si\u0119 w\u00f3wczas z ofert\u0105 do Christopha Graupnera, innego ucznia Kuhnaua. Dopiero gdy ten odm\u00f3wi\u0142, posada dosta\u0142a si\u0119 w r\u0119ce Bacha, ostatniego z wyboru, \u015bwiadomego brak\u00f3w we w\u0142asnej edukacji, do ko\u0144ca \u017cycia walcz\u0105cego o przychylno\u015b\u0107 zar\u00f3wno w\u0142adz miejskich, jak i ko\u015bcielnych. Geniusz Kuhnaua, dzi\u015b brany na wiar\u0119, cho\u0107 niew\u0105tpliwie doceniany przez jego wsp\u00f3\u0142czesnych, ca\u0142kiem zgin\u0105\u0142 w tym zamieszaniu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Rycina z frontyspisu sonat biblijnych. Lipsk, 1700<\/p>\n

Wci\u0105\u017c jednak mo\u017cna go sobie wyobrazi\u0107 na podstawie tego, co zosta\u0142o z jego dorobku. Johann Kuhnau, urodzony w 1660 roku w Geising, na przedmie\u015bciach dzisiejszego Altenbergu w Saksonii, ujawni\u0142 sw\u00f3j talent muzyczny na tyle wcze\u015bnie, by rodzina wys\u0142a\u0142a go na nauki do muzyk\u00f3w dworskich w Dre\u017anie. Ju\u017c w\u00f3wczas okaza\u0142 si\u0119 cz\u0142owiekiem wielu talent\u00f3w: opr\u00f3cz podstaw sztuki kompozycji i gry na instrumentach klawiszowych biegle opanowa\u0142 j\u0119zyki francuski, w\u0142oski oraz \u0142acin\u0119. Kiedy w mie\u015bcie wybuch\u0142a zaraza, na kr\u00f3tko wr\u00f3ci\u0142 do domu, po czym kontynuowa\u0142 nauk\u0119 w \u0142u\u017cyckiej \u017bytawie. Stamt\u0105d ruszy\u0142 do Lipska, gdzie podj\u0105\u0142 studia prawnicze i rozpocz\u0105\u0142 starania o posad\u0119 organisty w ko\u015bciele \u015bw. Tomasza, zako\u0144czone powodzeniem w roku 1684. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej opublikowa\u0142 pierwszy zbi\u00f3r kompozycji organowych. Wkr\u00f3tce potem spr\u00f3bowa\u0142 swych si\u0142 jako t\u0142umacz i pisarz. W roku 1695 napisa\u0142 pierwsz\u0105 powie\u015b\u0107 Der Schmid seines eignen Ungl\u00fcckes <\/em>(\u201eKowal w\u0142asnego nieszcz\u0119\u015bcia\u201d), trzy lata p\u00f3\u017aniej stworzy\u0142 kolejn\u0105: Des klugen und th\u00f6richten Gebrauchs der F\u00fcnf Sinnen<\/em> (\u201eM\u0105dre i g\u0142upie korzystanie z pi\u0119ciu zmys\u0142\u00f3w\u201d) \u2013 obydwie inspirowane tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 starszego o pokolenie pisarza, dramaturga i pedagoga Christiana Weisego, kt\u00f3rego pozna\u0142 jeszcze w \u017bytawie. W 1700 roku wyda\u0142 powie\u015b\u0107 satyryczn\u0105 Der musicalische Quack-Salber<\/em> \u2013 o przypadkach oszusta Caraffy, kt\u00f3ry pr\u00f3buje zarobi\u0107 na \u017cycie, podszywaj\u0105c si\u0119 pod w\u0142oskiego wirtuoza. Dzie\u0142o, niezale\u017cnie od walor\u00f3w literackich, okaza\u0142o si\u0119 bezcennym \u017ar\u00f3d\u0142em do bada\u0144 XVII-wiecznej praktyki wykonawczej. Najprawdopodobniej w tym w\u0142a\u015bnie okresie Kuhnau wszed\u0142 w najbardziej p\u0142odny okres tw\u00f3rczo\u015bci kompozytorskiej, kt\u00f3ry w roku 1701 zaowocowa\u0142 posad\u0105 kantora w Thomaskirche i nauczyciela w Thomasschule. Ka\u017cd\u0105 woln\u0105 chwil\u0119 po\u015bwi\u0119ca\u0142 na nauk\u0119 kolejnych j\u0119zyk\u00f3w obcych, mi\u0119dzy innymi greki i hebrajskiego, oraz systematyczne studia w dziedzinie nauk \u015bcis\u0142ych. Spo\u015br\u00f3d jego dzie\u0142 teoretycznych dotrwa\u0142y do naszych czas\u00f3w jedynie strz\u0119py Fundamenta compositionis <\/em>z 1703 roku, przemieszane w ocala\u0142ym egzemplarzu z fragmentami traktat\u00f3w innych autor\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Strona tytu\u0142owa Der musicalische Quack-Salber<\/em>. <\/em>Drezno, 1700<\/p>\n

Jak na ironi\u0119, wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachowanego dorobku Kuhnaua pochodzi z okresu sprzed obj\u0119cia stanowiska kantora w ko\u015bciele \u015bw. Tomasza. Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c jego stosunkowo najlepiej znanej kompozycji, czyli Musicalische Vorstellung einiger biblischer Historien <\/em>\u2013 sze\u015bciu \u201esonat biblijnych\u201d na instrument klawiszowy, opublikowanych w roku 1700. Te rozbudowane, wielocz\u0119\u015bciowe utwory s\u0105 niew\u0105tpliwym arcydzie\u0142em barokowej muzyki programowej. Ka\u017cd\u0105 z sonat Kuhnau poprzedzi\u0142 obszernym wst\u0119pem, w kt\u00f3rym stre\u015bci\u0142 odpowiedni\u0105 histori\u0119 biblijn\u0105, po czym drobiazgowo obja\u015bni\u0142 wymow\u0119 przypisanych jej afekt\u00f3w, dokonuj\u0105c wyra\u017anego rozr\u00f3\u017cnienia mi\u0119dzy prostym malarstwem d\u017awi\u0119kowym a zastosowanym przez siebie odzwierciedleniem owych afekt\u00f3w, czyli ich muzyczn\u0105 analogi\u0105 \u2013 precyzyjnie osadzon\u0105 w strukturze utworu.<\/p>\n

W rzeczywisto\u015bci sonaty s\u0105 tak sugestywne, \u017ce nie trzeba komentarza, by ujrze\u0107 i poczu\u0107, jak Dawid si\u0119gn\u0105\u0142 do torby pasterskiej i wyj\u0105wszy z niej kamie\u0144, wypu\u015bci\u0142 go z procy, trafiaj\u0105c Filistyna w czo\u0142o; jak gr\u0105 na harfie uleczy\u0142 Saula z melancholii, kiedy kr\u00f3la odst\u0105pi\u0142 Duch Pa\u0144ski i zacz\u0105\u0142 go trapi\u0107 duch z\u0142y; jak zbli\u017cy\u0142 si\u0119 Jakub do Racheli i pokocha\u0142 j\u0105 bardziej ni\u017c Le\u0119; jak Ezechiasz zachorowa\u0142 \u015bmiertelnie, a potem wyzdrowia\u0142; jak Gedeon zbawi\u0142 lud Izraela; jak umar\u0142 Jakub, poleciwszy przed \u015bmierci\u0105, \u017ceby pochowa\u0107 go w Ziemi Obiecanej.<\/p>\n

S\u0142ycha\u0107 w tych sze\u015bciu pere\u0142kach \u2013 podobnie jak we wcze\u015bniejszych dw\u00f3ch zeszytach Clavier-\u00dcbung <\/em>oraz we Frische Clavier Fr\u00fcchte<\/em> \u2013 \u017ce Kuhnau w niczym nie ust\u0119powa\u0142 ani swym poprzednikom, ani nast\u0119pcom, ani tym bardziej muzycznym rywalom. Mo\u017ce przed \u015bmierci\u0105 zabrak\u0142o mu si\u0142, by post\u0105pi\u0107 jak Jakub i wyda\u0107 dzieciom polecenia \u2013 nie tylko odno\u015bnie miejsca poch\u00f3wku, lecz i przechowania swej spu\u015bcizny. Zm\u0119czony i sfrustrowany, po prostu z\u0142o\u017cy\u0142 nogi na \u0142o\u017cu i wyzion\u0105\u0142 ducha. Reszta przepad\u0142a wraz z nim \u2013 albo wci\u0105\u017c czeka na odkrycie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Powolutku wracamy do zwyczajowego rytmu – pocieszaj\u0105c si\u0119, \u017ce wszyscy zwolnili na prze\u0142omie nowego roku. Wkr\u00f3tce recenzja z londy\u0144skiego Mesjasza z Academy of Ancient Music, p\u00f3\u017aniej rozprawimy si\u0119 z Palestrin\u0105 Pfitznera w wiede\u0144skiej Staatsoper, najpierw z Marcinem Majchrowskim na antenie Dw\u00f3jki, p\u00f3\u017aniej na \u0142amach Upiora. Po drodze jeszcze kilka innych zaleg\u0142o\u015bci, a tymczasem wspomnijmy grudniow\u0105 … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-8567","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8567","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8567"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8567\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8573,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8567\/revisions\/8573"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8567"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8567"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8567"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}