{"id":8660,"date":"2025-03-02T13:20:35","date_gmt":"2025-03-02T12:20:35","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8660"},"modified":"2025-03-02T23:20:17","modified_gmt":"2025-03-02T22:20:17","slug":"doktor-lutoslawski-i-pan-derwid","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8660","title":{"rendered":"Doktor Lutos\u0142awski i Pan Derwid"},"content":{"rendered":"

Ostatnia podr\u00f3\u017c Upiora niespodziewanie si\u0119 wyd\u0142u\u017cy\u0142a z powodu zamieszania na kilku europejskich lotniskach – prosz\u0119 zatem o wyrozumia\u0142o\u015b\u0107 i jednocze\u015bnie zapewniam, \u017ce recenzja z Makbeta\u00a0<\/em>w re\u017cyserii Krystiana Lady w Theater St Gallen uka\u017ce si\u0119 jeszcze w tym tygodniu (liczonym od niedzieli, zgodnie z niez\u0142omn\u0105, acz osobliw\u0105 logik\u0105 j\u0119zykow\u0105 mojego ojca i wynikaj\u0105c\u0105 st\u0105d tradycj\u0105 rodzinn\u0105). \u017beby jednak nie zostawia\u0107 Czytelnik\u00f3w z kwitkiem, wype\u0142ni\u0119 im czas oczekiwania esejem, kt\u00f3ry dawno temu ukaza\u0142 si\u0119 w „Tygodniku Powszechnym”: ale z rozmaitych wzgl\u0119d\u00f3w nie straci\u0142 na aktualno\u015bci.<\/p>\n

***<\/p>\n

O! nie \u2014 nigdy wy z kr\u00f3la niewolnika
\n<\/em>Nie uczynicie s\u0142u\u017calca harfiarza.<\/em><\/p>\n

Juliusz S\u0142owacki, Lilla Weneda, <\/em>akt I, scena III.<\/p>\n

Marzec 1957 roku. Witold Lutos\u0142awski pisze podanie do Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego Stowarzyszenia Autor\u00f3w ZAIKS (w miejscu). Zwraca si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o zatwierdzenie nowego pseudonimu \u201eDerwid\u201d. Poprzedni pseudonim \u201eBardos\u201d \u2013 imi\u0119 jednego z bohater\u00f3w opery Krakowiacy i g\u00f3rale<\/em>, z kt\u00f3rej suita znalaz\u0142a si\u0119 wraz z Ma\u0142\u0105 suit\u0105 <\/em>Lutos\u0142awskiego na pierwszej polskiej p\u0142ycie wolnoobrotowej z 1955 roku \u2013 okaza\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nazwiskiem w\u0119gierskiego ch\u00f3rmistrza i kompozytora Lajosa B\u00e1rdosa, profesora konserwatorium w Budapeszcie. Lutos\u0142awski dowiedzia\u0142 si\u0119 o tym \u201ew ostatniej chwili\u201d i uzna\u0142, \u017ce w takim razie nie mo\u017ce go u\u017cywa\u0107.<\/p>\n

Wkr\u00f3tce p\u00f3\u017aniej nak\u0142adem wytw\u00f3rni Pronit ukazuje si\u0119 tak zwana czw\u00f3rka \u2013 czyli p\u0142yta z czterema piosenkami \u2013 nagrana przez S\u0142aw\u0119 Przybylsk\u0105 z towarzyszeniem Ch\u00f3ru Czejanda i zespo\u0142u instrumentalnego pod dyrekcj\u0105 Wies\u0142awa Machana. Opr\u00f3cz San Domingo <\/em>Romualda \u017byli\u0144skiego i Pucybuta z Rio<\/em> Henryka Jab\u0142o\u0144skiego na \u201eczw\u00f3rk\u0119\u201d trafiaj\u0105 dwie piosenki Derwida. Tadeusz Urgacz, autor tekstu do walca Cyrk jedzie, <\/em>kt\u00f3ry jeszcze niedawno pisa\u0142 o bohaterach p\u00f3l buraczanych i dobrym, serdecznym u\u015bmiechu Stalina, tym razem zapewnia\u0142, \u017ce \u201eharmonia da ognia, zata\u0144czy s\u0142o\u0144 w spodniach, b\u0119dziemy si\u0119 bawi\u0107 jak nikt\u201d. W refrenie tanga Daleka podr\u00f3\u017c<\/em> g\u0142osami rewelers\u00f3w \u201ewo\u0142aj\u0105 oceany i kusz\u0105 zatoki kokosowe\u201d \u2013 na dziwnie wyrafinowan\u0105 nut\u0119, przywodz\u0105c\u0105 na my\u015bl skojarzenia z Morzem <\/em>Debussy\u2019ego. Sko\u0144czy\u0142y si\u0119 czasy pie\u015bni masowej. Nikt ju\u017c nie chcia\u0142 \u015bpiewa\u0107 ch\u0142opskich ko\u0142ysanek i piosenek o pepeszach: zach\u0142y\u015bni\u0119ci zachodni\u0105 kultur\u0105 masow\u0105 Polacy woleli s\u0142a\u0107 listy z muzycznej krainy smuk\u0142ych palm i papu\u017cek \u2013 wyobra\u017conej przez kompozytora, kt\u00f3rego to\u017csamo\u015bci nikt nawet nie pr\u00f3bowa\u0142 si\u0119 domy\u015bla\u0107. Bo zreszt\u0105 i po co?<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Witold Lutos\u0142awski. Fot. Kazimierz Komorowski<\/p>\n

W tym samym czasie \u201eprawdziwy\u201d Lutos\u0142awski tworzy\u0142 mozolnie Muzyk\u0119 \u017ca\u0142obn\u0105<\/em>, zam\u00f3wion\u0105 przez Jana Krenza z okazji dziesi\u0105tej rocznicy \u015bmierci Bart\u00f3ka. Pisa\u0142 podania o kolejne zaliczki do ZAIKS-u, bo tantiemy z wykona\u0144 Ma\u0142ej suity <\/em>i Koncertu na orkiestr\u0119<\/em> nie starcza\u0142y na utrzymanie rodziny. Skrupulatnie podlicza\u0142 zyski i straty, \u017ceby ostatecznie doj\u015b\u0107 do wniosku, \u017ce komponowanie piosenek tanecznych op\u0142aca si\u0119 znacznie bardziej ni\u017c uk\u0142adanie muzyki do s\u0142uchowisk radiowych i przedstawie\u0144 teatralnych. Pisa\u0142 te piosenki dos\u0142ownie na kolanie. Nawet nie pr\u00f3bowa\u0142 ich aran\u017cowa\u0107, tylko od razu posy\u0142a\u0142 do radia oraz do Polskiego Wydawnictwa Muzycznego, kt\u00f3re publikowa\u0142o je w popularnym dwutygodniku \u201e\u015apiewamy i ta\u0144czymy\u201d. W 1957 roku powsta\u0142y jeszcze dwa fokstroty (Czarownica<\/em> i Zielony berecik<\/em>) oraz tango Milcz\u0105ce serce<\/em>, wielki przeb\u00f3j z repertuaru Jerzego Michotka. Latem pa\u0144stwo Lutos\u0142awscy wreszcie zdo\u0142ali si\u0119 wyrwa\u0107 z kraju. Po drodze do W\u0142och \u2013 dok\u0105d zaprosi\u0142 ich pianista Witold Ma\u0142cu\u017cy\u0144ski \u2013 zahaczyli o Szwajcari\u0119 i wzi\u0119li udzia\u0142 w uroczystym przyj\u0119ciu urodzinowym Nadii Boulanger.<\/p>\n

Danuta Gwizdalanka i Krzysztof Meyer, autorzy fundamentalnej monografii Droga do dojrza\u0142o\u015bci<\/em>, po\u015bwi\u0119conej \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci Lutos\u0142awskiego do pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, nie pr\u00f3buj\u0105 wyja\u015bnia\u0107, dlaczego tw\u00f3rca zmieni\u0142 pseudonim na imi\u0119 kr\u00f3la-wieszcza z pi\u0119cioaktowej tragedii S\u0142owackiego Lilla Weneda<\/em>. Dziwi\u0105 si\u0119 tylko, \u017ce Derwid \u201ew \u017caden spos\u00f3b nie pasuje do muzyki tanecznej\u201d. W jednym z przypis\u00f3w odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do hipotezy Adriana Thomasa, wybitnego znawcy muzyki polskiej i profesora Cardiff University School of Music, kt\u00f3ry zwraca uwag\u0119, \u017ce w 1957 albo 1958 roku Lutos\u0142awski pracowa\u0142 nad muzyk\u0105 do adaptacji radiowej Lilli Wenedy<\/em>. Jeszcze do tego wr\u00f3cimy.<\/p>\n

Rok 1958. Wspomniany ju\u017c Jerzy Michotek, \u00f3wczesny aktor warszawskiego Teatru \u201eSyrena\u201d, podbija serca s\u0142uchaczy modnym tangiem Jak zdobywa\u0107 serduszka<\/em>. Troch\u0119 dzi\u015b zapomniany W\u0142odzimierz Kotarba, solista Operetki Krakowskiej, lansuje Kapita\u0144sk\u0105 ballad\u0119<\/em>. Olgierd Buczek, ulubieniec W\u0142adys\u0142awa Szpilmana i sta\u0142y wsp\u00f3\u0142pracownik Polskiego Radia, zdobywa szczyty popularno\u015bci walcem Warszawski doro\u017ckarz<\/em>, kt\u00f3ry cztery lata p\u00f3\u017aniej doczeka si\u0119 przek\u0142adu na francuski i przyjedzie na festiwal w Sopocie razem z Jeanne Yovann\u0105 z Grecji. Przepi\u0119kny slow-fox Nie oczekuj\u0119 dzi\u015b nikogo <\/em>w wykonaniu Reny Rolskiej zostaje uznany za przeb\u00f3j stycznia 1960 roku. Tajemniczy Derwid \u015bwi\u0119ci prawdziwe triumfy.<\/p>\n

Pocz\u0105tek roku 1959. \u201ePrawdziwy\u201d Lutos\u0142awski pisze list do premiera Cyrankiewicza, z pro\u015bb\u0105 o wstawiennictwo w sprawie kredytu na budow\u0119 domu z pracowni\u0105 d\u017awi\u0119koszczeln\u0105. Bezskutecznie. Przerabia wi\u0119c jeden z pokoj\u00f3w w ciasnym mieszkaniu na warszawskiej Saskiej K\u0119pie, wyposa\u017caj\u0105c go w potr\u00f3jn\u0105 izolacj\u0119 d\u017awi\u0119koszczeln\u0105. Nied\u0142ugo potem u Lutos\u0142awskich psuje si\u0119 telefon. Kompozytor, zaprawiony ju\u017c w pisaniu list\u00f3w do Prezydium Rady Narodowej, mi\u0119dzy innymi w sprawie niezno\u015bnego ha\u0142asu, jaki dobiega z g\u0142o\u015bnik\u00f3w pobliskiego ogr\u00f3dka jordanowskiego, tym razem wpada w desperacj\u0119 i po kilku nieskutecznych pr\u00f3bach interwencji u urz\u0119dnik\u00f3w zwraca si\u0119 o pomoc do poczytnej gazety codziennej: \u201eExpressu Wieczornego\u201d. Urz\u0105d telekomunikacyjny przesy\u0142a odpowied\u017a, \u017ce \u201enale\u017cy zmieni\u0107 kabel, ale nie mo\u017cemy nara\u017ca\u0107 skarbu pa\u0144stwa na tak du\u017cy wydatek dla jednego abonenta\u201d. Lutos\u0142awski z kolei nie chce nara\u017ca\u0107 siebie i swojej rodziny na ryzyko po\u0142\u0105czenia z inn\u0105 lini\u0105, przez co telefon znalaz\u0142by si\u0119 na swoistym pods\u0142uchu.<\/p>\n

Mimo rozlicznych k\u0142opot\u00f3w i braku zrozumienia u w\u0142adz kompozytor pracuje w pocie czo\u0142a nad Trzema postludiami<\/em> na orkiestr\u0119. Wkr\u00f3tce zabierze si\u0119 do prze\u0142omowych w swojej tw\u00f3rczo\u015bci Gier weneckich<\/em>.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Derwid i Gwinona. Ilustracja Micha\u0142a Elwira Andriollego do Lilli Wenedy<\/em>, 1883<\/p>\n

Tymczasem Derwid pisze kolejne piosenki taneczne. Do 1963 roku u\u0142o\u017cy ich w sumie trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107. W\u015br\u00f3d wykonawc\u00f3w popularnych szlagier\u00f3w znajd\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy innymi Mieczys\u0142aw Fogg, Irena Santor, Kalina J\u0119drusik, Violetta Villas i Ludmi\u0142a Jakubczak. Wies\u0142awa Drojecka, kt\u00f3ra na pierwszym festiwalu w Sopocie wy\u015bpiewa\u0142a nagrod\u0119 prasy zagranicznej utworem Szpilmana Nie wierz\u0119 piosence<\/em>, ugruntowa\u0142a swoj\u0105 pozycj\u0119 brawurowym wykonaniem Derwidowego tanga W naszym pustym pokoju hula wiatr. <\/em>Rena Rolska wci\u0105\u017c si\u0119 nie domy\u015bla, kto jest autorem jej ukochanego slow-foksa. W 1976 roku, kiedy Bogus\u0142aw Maciejewski, autor wydanej w Londynie ksi\u0105\u017cki Twelve Polish Composers<\/em>, ujawni to\u017csamo\u015b\u0107 Derwida, \u201eprawdziwy\u201d Lutos\u0142awski wpadnie w furi\u0119. Jedena\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, kiedy realizatorzy serialu Ballada o Januszku <\/em>zwr\u00f3c\u0105 si\u0119 w imieniu re\u017cysera Henryka Bielskiego z pro\u015bb\u0105 o pozwolenie wykorzystania utworu Nie oczekuj\u0119 dzi\u015b nikogo<\/em>, kompozytor prze\u015ble do ZAIKS-u list, w kt\u00f3rym dobitnie podkre\u015bli s\u0142owa \u201enie zgadzam si\u0119\u201d. \u017beby rozwia\u0107 wszelkie w\u0105tpliwo\u015bci, doda, \u017ce jego piosenki nie s\u0105 \u201eprzeznaczone do wznawiania czy przypominania w jakiejkolwiek formie\u201d.<\/p>\n

Wznawia\u0107 i przypomina\u0107 zacz\u0119to je dopiero po \u015bmierci tw\u00f3rcy. Niewykluczone, \u017ce Lutos\u0142awski \u015ble w za\u015bwiatach kolejne listy, protestuj\u0105c przeciwko upowszechnianiu swoich cha\u0142tur przez Agat\u0119 Zubel, Andrzeja Bauera i Cezarego Duchnowskiego, tw\u00f3rc\u00f3w projektu El-Derwid. Plamy na s\u0142o\u0144cu.<\/em><\/p>\n

Kr\u00f3l Wened\u00f3w Derwid, ojciec tytu\u0142owej Lilli z tragedii S\u0142owackiego, dosta\u0142 si\u0119 w niewol\u0119 Lechit\u00f3w i stan\u0105\u0142 przed dramatycznym wyborem: odzyska wolno\u015b\u0107, je\u015bli odda Lechitom c\u00f3rk\u0119 albo magiczn\u0105 harf\u0119, \u201eco do krwi p\u0119dzi\u0142a rycerze i w miecze k\u0142ad\u0142a dusze nie\u015bmiertelne\u201d. Derwid po\u015bwi\u0119ci\u0142 harf\u0119. Nadaremno. Zdradliwa kr\u00f3lowa Lechit\u00f3w i tak zabi\u0142a mu c\u00f3rk\u0119. Czy\u017cby Lutos\u0142awski, kt\u00f3ry zarabia\u0142 na wzgl\u0119dny dobrobyt i spok\u00f3j tw\u00f3rczy konspiracyjnym uk\u0142adaniem piosenek tanecznych, \u017cy\u0142 przez tyle lat pod presj\u0105 podejrze\u0144, \u017ce po\u015bwi\u0119ca na darmo sw\u0105 magiczn\u0105 harf\u0119? Czy dlatego obra\u0142 taki pseudonim, \u017ceby pami\u0119\u0107 tragicznego losu wieszcza wisia\u0142a nad nim jak wyrzut sumienia? Warto i tak\u0105 hipotez\u0119 wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 \u2013 zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie skomplikowanych relacji tw\u00f3rc\u00f3w z PRL-owskim aparatem w\u0142adzy. Zbyt \u0142atwo przychodzi nam dzi\u015b ocenia\u0107. Nie spos\u00f3b dociec, jak wygl\u0105da\u0142aby \u201eprawdziwa\u201d tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lutos\u0142awskiego, gdyby wstydliwe cha\u0142tury nie pozwoli\u0142y mu cho\u0107 na chwil\u0119 uciec od absurd\u00f3w tamtego \u015bwiata.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ostatnia podr\u00f3\u017c Upiora niespodziewanie si\u0119 wyd\u0142u\u017cy\u0142a z powodu zamieszania na kilku europejskich lotniskach – prosz\u0119 zatem o wyrozumia\u0142o\u015b\u0107 i jednocze\u015bnie zapewniam, \u017ce recenzja z Makbeta\u00a0w re\u017cyserii Krystiana Lady w Theater St Gallen uka\u017ce si\u0119 jeszcze w tym tygodniu (liczonym od niedzieli, zgodnie z niez\u0142omn\u0105, acz osobliw\u0105 logik\u0105 j\u0119zykow\u0105 mojego ojca i wynikaj\u0105c\u0105 st\u0105d tradycj\u0105 rodzinn\u0105). … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-8660","format-standard","category-miscellanea"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8660","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8660"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8660\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8665,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8660\/revisions\/8665"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8660"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8660"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8660"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}