{"id":8667,"date":"2025-03-10T04:13:01","date_gmt":"2025-03-10T03:13:01","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8667"},"modified":"2025-03-11T20:23:43","modified_gmt":"2025-03-11T19:23:43","slug":"gasna-w-niebie-swieczki-gwiazd","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8667","title":{"rendered":"Gasn\u0105 w niebie \u015bwieczki gwiazd"},"content":{"rendered":"

Szekspirowski Makbet <\/em>nie jest tragedi\u0105 o mi\u0142o\u015bci. Nie jest te\u017c sztuk\u0105 o mechanizmach w\u0142adzy. Je\u015bli ju\u017c, to o w\u0142adzy koszmarze, nieod\u0142\u0105cznym od niej strachu, powtarzalno\u015bci raz wszcz\u0119tego z\u0142a. Jak pisa\u0142 Jan Kott w swoim s\u0142ynnym eseju Makbet albo zara\u017ceni \u015bmierci\u0105<\/em>, \u201eMakbet zabi\u0142 nie tylko po to, \u017ceby zosta\u0107 kr\u00f3lem. Makbet zabi\u0142, \u017ceby potwierdzi\u0107 samego siebie. Wybra\u0142 mi\u0119dzy Makbetem, kt\u00f3ry l\u0119ka si\u0119 zabi\u0107, a Makbetem, kt\u00f3ry zabi\u0142. Ale Makbet, kt\u00f3ry zabi\u0142, jest ju\u017c innym Makbetem. Ju\u017c wie nie tylko, \u017ce mo\u017cna zabi\u0107, ju\u017c wie, \u017ce zabija\u0107 si\u0119 musi\u201d. W 1961 roku tekst ukaza\u0142 si\u0119 w zbiorze zatytu\u0142owanym skromnie Szkice o Szekspirze.<\/em> Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej ksi\u0105\u017ck\u0119 wznowiono w nieco innej postaci, pod tytu\u0142em zapo\u017cyczonym z przek\u0142adu francuskiego \u2013 Szekspir wsp\u00f3\u0142czesny. <\/em>W przedmowie do wydania angielskiego Peter Brook zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119, \u017ce Kott jest jedynym badaczem epoki el\u017cbieta\u0144skiej, kt\u00f3ry uwa\u017ca za oczywiste, \u017ce ka\u017cdemu przytrafi si\u0119 noc, kiedy wyrwie go ze snu policja. Ze s\u0142\u00f3w Brooka przebija\u0142 szacunek i podziw, nie wszyscy jednak doceniali przenikliwo\u015b\u0107 analiz Kotta, twierdz\u0105c, \u017ce k\u0142ad\u0105 si\u0119 na nich cieniem jego do\u015bwiadczenia z czas\u00f3w wojny i re\u017cimu Stalina. Dzi\u015b ma\u0142o kto w\u0105tpi w tez\u0119 polskiego krytyka, \u017ce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Szekspira w pe\u0142ni zas\u0142uguje na miano uniwersalnej i \u201enadhistorycznej\u201d. \u017be wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 Stradfordczyka trzeba rozgrywa\u0107 na zdecydowanie szerszym planie ni\u017c jakikolwiek konkret codzienno\u015bci.<\/p>\n

Doskonale rozumia\u0142 to Verdi, kt\u00f3rego Makbet <\/em>jest nieodrodnym dzieckiem wsp\u00f3\u0142czesnej mu kultury i epoki, a zarazem dzie\u0142em, z kt\u00f3rego na ka\u017cdym kroku wyziera dog\u0142\u0119bne zrozumienie przes\u0142ania orygina\u0142u oraz sp\u00f3jno\u015b\u0107 zawartych w nim spostrze\u017ce\u0144 z warstw\u0105 muzyczn\u0105. Co o tyle zdumiewaj\u0105ce, \u017ce kompozytor zna\u0142 tragedi\u0119 Szekspira wy\u0142\u0105cznie z lektury w\u0142oskich przek\u0142ad\u00f3w i zobaczy\u0142 j\u0105 na scenie dopiero po premierze swojego Makbeta. <\/em>Zada\u0142 sobie jednak trud, by skonsultowa\u0107 si\u0119 z lud\u017ami bywa\u0142ymi w angielskich teatrach, bezlito\u015bnie gani\u0142 Piavego za wielos\u0142owie libretta i podejmowa\u0142 uderzaj\u0105co trafne decyzje dramaturgiczne \u2013 mi\u0119dzy innymi o tym, by zast\u0105pi\u0107 trzy wied\u017amy trzema ch\u00f3rami czarownic, przy jednoczesnym zachowaniu pierwotnego charakteru postaci (\u201etriviali, ma stravaganti ed originali\u201d). Wersja przedstawiona na premierze we Florencji w 1847 roku spotka\u0142a si\u0119 z entuzjastycznym przyj\u0119ciem publiczno\u015bci i pewn\u0105 rezerw\u0105 krytyki, kt\u00f3ra spodziewa\u0142a si\u0119 po Makbecie kolejnej opery \u201efantastycznej\u201d w duchu Meyerbeera. \u00d3wcze\u015bni recenzenci nie docenili sp\u00f3jno\u015bci narracji, opartej na typowym dla \u00f3wczesnej recepcji Szekspira zderzeniu pierwiastka komicznego z tragicznym, ale nowatorskiej z punktu widzenia roboty kompozytorskiej: pe\u0142nej gwa\u0142townych zmian trybu z dur na moll, kontrast\u00f3w faktury, ekstrawaganckich zwrot\u00f3w w partiach wokalnych, podkre\u015blaj\u0105cych sens i wyd\u017awi\u0119k tekstu.<\/p>\n

Dzi\u015b Makbeta <\/em>wystawia si\u0119 najcz\u0119\u015bciej w wersji paryskiej z 1865 roku, z dodan\u0105 scen\u0105 baletow\u0105, ari\u0105 Lady Makbet w II akcie i ch\u00f3ralnym \u201ehymnem zwyci\u0119stwa\u201d w finale.\u00a0Realizatorzy najnowszej inscenizacji w Theater St. Gallen zdecydowali si\u0119 na wersj\u0119 hybrydow\u0105, z przywr\u00f3con\u0105 z wersji pierwotnej scen\u0105 \u015bmierci Makbeta (\u201eMal per me che m\u2019affidai\u201d). Jecha\u0142am do Szwajcarii z ulg\u0105 i prze\u015bwiadczeniem, \u017ce po niemrawym warszawskim Simonie Boccanegrze<\/em>, w kt\u00f3rym re\u017cyserka na si\u0142\u0119 sklei\u0142a libretto z powiastk\u0105 o katastrofie klimatycznej (zrealizowan\u0105 takim nak\u0142adem \u015brodk\u00f3w, \u017ce \u015blad w\u0119glowy b\u0119dzie si\u0119 ci\u0105gn\u0105\u0142 za tym spektaklem przez najbli\u017csze stulecie), us\u0142ysz\u0119 i zobacz\u0119 Makbeta <\/em>granego z ogniem, \u015bpiewanego z pasj\u0105, przeniesionego na scen\u0119 przez ludzi, kt\u00f3rzy w wielko\u015b\u0107 tej opery wierz\u0105 co najmniej tak mocno, jak Verdi wierzy\u0142 w geniusz Szekspira.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Brent Michael Smith (Banko) i Vincenzo Neri (Makbet). Fot. Edyta Dufaj<\/p>\n

Moje nadzieje \u2013 kt\u00f3re spe\u0142ni\u0142y si\u0119 co do joty \u2013 wzi\u0119\u0142y si\u0119 z wra\u017ce\u0144 wyniesionych z La Monnaie po premierze pasticcia Rivoluzione e Nostalgia<\/em>. Przy Makbecie <\/em>w St. Gallen pracowa\u0142o a\u017c trzech artyst\u00f3w zwi\u0105zanych z tamtym spektaklem: nie tylko Krystian Lada, m\u00f3zg brukselskiego przedsi\u0119wzi\u0119cia, ale te\u017c odpowiadaj\u0105cy za jego stron\u0119 muzyczn\u0105 Carlo Goldstein oraz re\u017cyser \u015bwiate\u0142 Aleksandr Prowali\u0144ski. Lada i tym razem wyst\u0105pi\u0142 w potr\u00f3jnej roli re\u017cysera, scenografa i tw\u00f3rcy projekcji (w przygotowaniu oprawy plastycznej uczestniczy\u0142 tak\u017ce Lars Uten, kostiumy zaprojektowa\u0142 Adrian B\u00e4rwinkel). I po raz kolejny dowi\u00f3d\u0142, \u017ce re\u017cyser operowy z prawdziwego zdarzenia nie ogranicza si\u0119 do lektury streszczenia libretta, tylko mozolnie \u015bl\u0119czy nad partytur\u0105, si\u0119ga do pierwowzoru literackiego, szuka zakodowanych w nim sens\u00f3w, pyta, w\u0105tpi i s\u0142ucha \u2013 badaczy, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych ze sob\u0105 artyst\u00f3w, przede wszystkim za\u015b dyrygenta.<\/p>\n

Spektakle Lady cechuje prostota, a zarazem przejrzysto\u015b\u0107 u\u017cytych \u015brodk\u00f3w. Jego Makbet <\/em>rozgrywa si\u0119 w \u015bwiecie egzystencjalnego i metafizycznego mroku, w kt\u00f3rym ksi\u0119\u017cyc ju\u017c to l\u015bni srebrem na czarnym niebie, ju\u017c to jest ciemn\u0105 plam\u0105 na jasnym niebosk\u0142onie, ale zawsze jest ksi\u0119\u017cycem, wyznaczaj\u0105cym straszn\u0105 szekspirowsk\u0105 noc, po kt\u00f3rej nie wstaje dzie\u0144. Przestrze\u0144 sceny zamyka kurtyna z p\u00f3\u0142prze\u017aroczystych wst\u0119g grubej folii, rysuj\u0105ca niejasn\u0105 granic\u0119 mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 a koszmarem: kto\u015b za ni\u0105 przemknie, kto\u015b wyci\u0105gnie r\u0119k\u0119, kto\u015b zniknie, \u017ceby wynurzy\u0107 si\u0119 ca\u0142kiem kim\u015b innym. Wied\u017amy, mordercy, przera\u017aliwe zjawy, go\u015bcie i pos\u0142a\u0144cy miotaj\u0105 si\u0119 w kr\u0119gu, kt\u00f3rego obw\u00f3d czasem wyznacza tylko blask po\u0142\u0105czonych w ko\u0142o \u015bwietl\u00f3wek, czasem za\u015b wzniesiona na niskim rusztowaniu platforma \u2013 na przemian miejsce uczty, ka\u017ani, schronienia dziecka od r\u0105k siepaczy i piekielnego ta\u0144ca czarownic.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Libby Sokolowski (Lady Makbet). Fot. Edyta Dufaj<\/p>\n

R\u00f3wnie niewiele jest rekwizyt\u00f3w, ale ka\u017cdy zapada w pami\u0119\u0107: krajany przez Lady Makbet po\u0142e\u0107 surowego mi\u0119sa oka\u017ce si\u0119 zapowiedzi\u0105 pierwszego zab\u00f3jstwa; p\u0119k czerwonych mak\u00f3w \u2013 alegori\u0105 krwi i pami\u0119ci ofiar; ziemia sypi\u0105ca si\u0119 z sakw wracaj\u0105cych z wojny \u017co\u0142nierzy \u2013 figur\u0105 \u015bmierci i grobu. Na tle oszcz\u0119dnej scenografii tym g\u0142o\u015bniej przemawia j\u0119zyk kostiumu, mocno eksponuj\u0105cy wszechobecn\u0105 w Makbecie <\/em>obsesj\u0119 m\u0119sko\u015bci. Jej wyrazistym, wr\u0119cz groteskowym znakiem jest sporran, sakiewka noszona na przodzie kiltu, kt\u00f3ra w wersji \u201eparadnej\u201d, przystrojonej ko\u0144skim w\u0142osiem lub sporz\u0105dzonej z futra dzikich zwierz\u0105t, stanie si\u0119 symbolem w\u0142adzy, statusu i p\u0142odno\u015bci \u2013 po\u017c\u0105danym przez Lady Makbet, wyszydzanym przez czarownice, z\u0142owieszczym na nagich cia\u0142ach widmowych kr\u00f3l\u00f3w. Mieszanina wojskowych mundur\u00f3w, prostych ubior\u00f3w codziennych i stroj\u00f3w roboczych pozwala ch\u00f3rzystom p\u0142ynnie lawirowa\u0107 mi\u0119dzy rolami wied\u017am, s\u0142u\u017c\u0105cych, szlachty i wygna\u0144c\u00f3w.<\/p>\n

W kilku miejscach Lada odchodzi od libretta opery, zbli\u017caj\u0105c si\u0119 do jej literackiego pierwowzoru, a nawet wcze\u015bniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 inspiracji Szekspira. Czyni to jednak z korzy\u015bci\u0105 dla dramaturgii i w zgodzie z przes\u0142aniem tekstu \u2013 jak w brawurowo wyre\u017cyserowanej scenie mordu na synach Makdufa, w kt\u00f3rej Makbet miota si\u0119 mi\u0119dzy czu\u0142o\u015bci\u0105, okrucie\u0144stwem i uczuciem pustki po w\u0142asnych nieistniej\u0105cych dzieciach. Piorunuj\u0105ce wra\u017cenie robi te\u017c Mohammad Al Haji, syryjski tancerz z protez\u0105 nogi utraconej w ataku rakietowym, kt\u00f3ry w trzecim akcie wyst\u0119puje w roli sobowt\u00f3ra protagonisty, Makbeta \u201eodbitego w zwierciadle\u201d. Te w\u0142a\u015bnie epizody, niezwykle urodziwe formalnie, a zarazem niejednoznaczne, u ka\u017cdego widza wywo\u0142uj\u0105ce inne, cho\u0107 r\u00f3wnie bolesne skojarzenia, najmocniej akcentuj\u0105 \u201ewsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107\u201d tragedii Szekspira i opery Verdiego, podobnie jak majacz\u0105cy w trupim \u015bwietle ch\u00f3r na pocz\u0105tku aktu czwartego (\u201ePatria opressa\u201d). Jedyne, co wzbudzi\u0142o moje w\u0105tpliwo\u015bci, to scena z lasem birnamskim, zanadto podobnym do gromady skandynawskich trolli, by osi\u0105gn\u0105\u0107 po\u017c\u0105dany efekt grozy.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Vincenzo Neri i zjawy kr\u00f3l\u00f3w. Fot. Edyta Dufaj<\/p>\n

Ale i tak ze sceny wr\u0119cz bi\u0142a energia \u2013 \u015bpiewak\u00f3w, cz\u0142onk\u00f3w ch\u00f3ru i statyst\u00f3w, \u015bwietnie przygotowanych, doskonale poprowadzonych przez re\u017cysera, bez reszty zaanga\u017cowanych w materi\u0119 dzie\u0142a. Znakomitym Makbetem, zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem wokalnym, jak postaciowym, okaza\u0142 si\u0119 Vincenzo Neri, dysponuj\u0105cy barytonem niezbyt du\u017cym, lecz bardzo urodziwym i wyrazistym. Mam k\u0142opot z ocen\u0105 Lady Makbet w osobie Libby Sokolowski, kt\u00f3ra z kolei ma g\u0142os jak dzwon, niezwyk\u0142ej pi\u0119kno\u015bci i wyj\u0105tkowo ciemny, w dolnym rejestrze brzmi\u0105cy wr\u0119cz kontraltowo. I w dodatku jest \u015bwietn\u0105 aktork\u0105, lecz w jej \u015bpiewie razi mnie niekontrolowane wibrato i nie zawsze pewna intonacja. Mo\u017ce trafi\u0142am na jej gorszy dzie\u0144, bo musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce w zaskakuj\u0105co subtelnie zinterpretowanej scenie szale\u0144stwa wzbudzi\u0142a m\u00f3j autentyczny podziw. \u015awietnym odtw\u00f3rc\u0105 roli Banka okaza\u0142 si\u0119 Brent Michael Smith, obdarzony szlachetnym, smoli\u015bcie g\u0119stym, cho\u0107 odrobin\u0119 nosowym basem. Zn\u00f3w zachwyci\u0142 mnie \u017carliwy liryzm \u015bpiewu Briana Michaela Moore\u2019a (Makduf), zw\u0142aszcza w przejmuj\u0105cej arii \u201eO, la paterna mano\u201d z czwartego aktu. W partii Malkolma dobrze wypad\u0142 pe\u0142en m\u0142odzie\u0144czego wigoru Sungjune Park, w roli Damy (kt\u00f3r\u0105 Lada uczyni\u0142 zarazem ci\u0119\u017carn\u0105 \u017con\u0105 Malkolma) doskonale sprawi\u0142a si\u0119 aksamitnog\u0142osa Mack Wolz. Na osobn\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142u\u017cy\u0142 demoniczny i znakomity aktorsko bas Jonas Jud w poczw\u00f3rnej roli Lekarza, Mordercy, S\u0142ugi i Herolda, a tak\u017ce baryton David Maze, weteran zespo\u0142u Theater St. Gallen, tym razem w niemej, brawurowo zagranej roli Dunkana, jakby \u017cywcem wyj\u0119tego z kt\u00f3rej\u015b z oper komicznych Gilberta i Sullivana. Ca\u0142o\u015b\u0107 pewn\u0105 r\u0119k\u0105 poprowadzi\u0142 Carlo Goldstein, imponuj\u0105c nieomylnym wyczuciem Verdiowskiego stylu, bezcennym w kontek\u015bcie wyj\u0105tkowej faktury i kolorystyki orkiestrowej Makbeta<\/em>, pieczo\u0142owicie oddanych przez muzyk\u00f3w Sinfonieorchester St. Gallen.<\/p>\n

I zn\u00f3w wysz\u0142am z teatru w poczuciu, \u017ce Szekspir, a za nim Verdi, powiedzieli mi wi\u0119cej o wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie ni\u017c niejeden ekspert z pierwszych stron gazet. Tylko dlaczego \u2013 \u017ceby si\u0119 o tym przekona\u0107 \u2013 musz\u0119 je\u017adzi\u0107 a\u017c do Szwajcarii? I to teraz, kiedy \u015bwiat naprawd\u0119 nurza si\u0119 we krwi?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Szekspirowski Makbet nie jest tragedi\u0105 o mi\u0142o\u015bci. Nie jest te\u017c sztuk\u0105 o mechanizmach w\u0142adzy. Je\u015bli ju\u017c, to o w\u0142adzy koszmarze, nieod\u0142\u0105cznym od niej strachu, powtarzalno\u015bci raz wszcz\u0119tego z\u0142a. Jak pisa\u0142 Jan Kott w swoim s\u0142ynnym eseju Makbet albo zara\u017ceni \u015bmierci\u0105, \u201eMakbet zabi\u0142 nie tylko po to, \u017ceby zosta\u0107 kr\u00f3lem. Makbet zabi\u0142, \u017ceby potwierdzi\u0107 samego siebie. … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-8667","format-standard","category-wedrowki-operowe"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8667","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8667"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8667\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8676,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8667\/revisions\/8676"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8667"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8667"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8667"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}