{"id":8727,"date":"2025-04-12T00:13:33","date_gmt":"2025-04-11T22:13:33","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8727"},"modified":"2025-04-12T14:51:50","modified_gmt":"2025-04-12T12:51:50","slug":"ostatni-walc-ksiecia-reichstadtu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8727","title":{"rendered":"Ostatni walc ksi\u0119cia Reichstadtu"},"content":{"rendered":"

Jedyn\u0105 sztuk\u0105 Edmonda Rostanda, kt\u00f3ra do dzi\u015b pojawia si\u0119 na afiszach polskich teatr\u00f3w, jest Cyrano de Bergerac<\/em>. Czasem na kt\u00f3r\u0105\u015b z prowincjonalnych scen zab\u0142\u0105dz\u0105 Romantyczni. <\/em>O jego Orl\u0105tku, <\/em>niewystawianym w Polsce od przesz\u0142o dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat, ma\u0142o kto ju\u017c pami\u0119ta, cho\u0107 ten pot\u0119\u017cny, sze\u015bcioaktowy fresk historyczny, napisany specjalnie dla Sary Bernhardt, kt\u00f3ra wykreowa\u0142a tytu\u0142ow\u0105 posta\u0107 nieszcz\u0119snego syna Napoleona na paryskiej premierze w 1900 roku, dotar\u0142 do Warszawy jeszcze przed Wielk\u0105 Wojn\u0105 i spotka\u0142 si\u0119 z entuzjastycznym przyj\u0119ciem. Osza\u0142amiaj\u0105ca kariera dramatu, kt\u00f3r\u0105 Cornelia Otis Skinner por\u00f3wnywa\u0142a w biografii Bernhardt do nowego zwyci\u0119stwa pod Wagram, by\u0142a jednym z najwi\u0119kszych fenomen\u00f3w kulturowych w \u017cyciu teatralnym pierwszej po\u0142owy XX wieku. Rostandowi zapewni\u0142a miejsce w Acad\u00e9mie fran\u00e7aise w wieku zaledwie trzydziestu trzech lat. W pierwszym sezonie w Pary\u017cu Orl\u0105tko <\/em>doczeka\u0142o si\u0119 co najmniej 230 przedstawie\u0144. Sztuka, b\u0142yskawicznie t\u0142umaczona na inne j\u0119zyki, robi\u0142a furor\u0119 na ca\u0142ym \u015bwiecie, od Nowego Jorku po Sofi\u0119. W 1924 roku publiczno\u015b\u0107 Teatru Miejskiego w Bydgoszczy wymusi\u0142a urz\u0105dzenie dodatkowych spektakli \u2013 na afiszu pod dat\u0105 15 lipca anonsowano, \u017ce Orl\u0105tko <\/em>p\u00f3jdzie \u201enieodwo\u0142alnie ostatni raz, na og\u00f3lne \u017cyczenie\u201d.<\/p>\n

Rostand ca\u0142kiem powa\u017cnie rozwa\u017ca\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 przeniesienia swoich dzie\u0142 dramatycznych na scen\u0119 operow\u0105. Kiedy zmar\u0142 przedwcze\u015bnie w 1918 roku, podczas epidemii grypy hiszpanki, niezrealizowany pomys\u0142 podchwycili jego spadkobiercy. Podobno z ca\u0142ej spu\u015bcizny teatralnej Rostanda tylko Chantecler <\/em>nie doczeka\u0142 si\u0119 adaptacji muzycznej. Najlepsze libretta na kanwie jego sztuk wysz\u0142y spod pi\u00f3ra Henriego Caina, wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rcy sukces\u00f3w wi\u0119kszo\u015bci paryskich kompozytor\u00f3w belle \u00e9poque, mi\u0119dzy innymi Masseneta. Cain by\u0142 tak\u017ce autorem adaptacji Orl\u0105tka. <\/em>Opera do jego libretta klu\u0142a si\u0119 jednak d\u0142ugo \u2013 propozycj\u0119 jej napisania odrzucili z pocz\u0105tku zar\u00f3wno Jacques Ibert, jak i Arthur Honegger, zaprzyja\u017anieni od czasu studi\u00f3w w Konserwatorium Paryskim. Zmienili zdanie dopiero w 1936 roku, kiedy do obydwu zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 Raoul Gunsbourg, dyrektor Opery w Monte Carlo. Dostrzegli w Orl\u0105tku <\/em>potencja\u0142 dzie\u0142a na nowe, trudne czasy. Postanowili z\u0142\u0105czy\u0107 si\u0142y i stworzy\u0107 oper\u0119 dla mas, muzyczny manifest sprzeciwu wobec brunatnienia Europy, zgodny z polityk\u0105 kulturaln\u0105 \u015bwie\u017co utworzonego Frontu Ludowego.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Alexandra Samoulidou (Orl\u0105tko) i Derrick Ballard (Flambeau). Fot. Andreas Etter<\/p>\n

Prace nad utworem trwa\u0142y od po\u0142owy 1936 do stycznia roku nast\u0119pnego. Tw\u00f3rcy podzielili si\u0119 kompetencjami i sprawnie realizowali swoj\u0105 koncepcj\u0119, nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119 specjalnie ani na librecist\u0119, ani na dyrektora teatru. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do tradycji francuskiej grand op\u00e9ra<\/em>, zastosowali uk\u0142ad pi\u0119cioaktowy, \u0142\u0105cz\u0105c materia\u0142 pierwszych dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci dramatu Rostanda w pierwszym akcie. Zredukowali te\u017c liczb\u0119 postaci \u2013 mniej wi\u0119cej o po\u0142ow\u0119, co i tak oznacza, \u017ce w operze pojawia si\u0119 dwadzie\u015bcia mniej lub bardziej rozbudowanych partii solowych. Mimo to dzie\u0142o jest stosunkowo kr\u00f3tkie, trwa niespe\u0142na dwie godziny, a dzi\u0119ki umiej\u0119tnemu po\u0142\u0105czeniu konwencji operowej i operetkowej, fresku historycznego i tanecznych divertissements, nie d\u0142u\u017cy si\u0119 w odbiorze nawet mniej wyrobionym s\u0142uchaczom, zw\u0142aszcza \u017ce w partyturze co rusz wybrzmiewaj\u0105 echa popularnych piosenek i marsz\u00f3w, wiede\u0144skie walce, mroczne sarabandy oraz zmy\u015blne nawi\u0105zania do spu\u015bcizny kompozytor\u00f3w minionych epok, mi\u0119dzy innymi Haydna, Meyerbeera i Verdiego. Liryczn\u0105 ram\u0119 ca\u0142o\u015bci \u2013 czyli akty skrajne \u2013 stworzy\u0142 Ibert, nios\u0105ce wi\u0119kszy \u0142adunek dramatyzmu akty \u015brodkowe s\u0105 dzie\u0142em Honeggera, niemniej w akcie III pojawia si\u0119 balet skomponowany przez Iberta, a g\u0119sta orkiestracja niekt\u00f3rych fragment\u00f3w aktu I zdradza r\u0119k\u0119 jego kolegi. \u015awiadczy to jedynie o doskona\u0142ej wsp\u00f3\u0142pracy obydwu przy tym hybrydowym utworze, wzbudzaj\u0105cym chwilami nieodparte skojarzenia z muzyk\u0105 filmow\u0105 \u2013 co o tyle nie dziwi, \u017ce zar\u00f3wno Ibert, jak i Honegger mieli w tej dziedzinie spore do\u015bwiadczenie (ten drugi nawet \u201enapoleo\u0144skie\u201d, jako tw\u00f3rca podk\u0142adu d\u017awi\u0119kowego do arcydzie\u0142a niemego kina w re\u017cyserii Abla Gance\u2019a).<\/p>\n

Przyjaciele wykazali si\u0119 nieomyln\u0105 intuicj\u0105: premiera 11 marca 1937 roku \u2013 z udzia\u0142em Fanny Heldy w partii Orl\u0105tka, Vanniego Marcoux jako \u201estarego wiarusa\u201d Flambeau i cenionego we Francji ameryka\u0144skiego barytona Arthura Endr\u00e8ze w roli demonicznego kanclerza Metternicha \u2013 zako\u0144czy\u0142a si\u0119 osza\u0142amiaj\u0105cym sukcesem. Rok p\u00f3\u017aniej Orl\u0105tko <\/em>triumfowa\u0142o w brukselskiej La Monnaie. Po wojnie opera wr\u00f3ci\u0142a na deski kilku francuskich teatr\u00f3w; inscenizacja z 1952 w Operze Paryskiej, pod batut\u0105 Cluytensa, przesz\u0142a do legendy za spraw\u0105 fenomenalnej interpretacji tytu\u0142owego bohatera przez sopranistk\u0119 G\u00e9ori Bou\u00e9. Zmierzch nast\u0105pi\u0142 dopiero w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, wraz z og\u00f3lnym kryzysem popularno\u015bci repertuaru francuskiego. Wskrzeszanie Orl\u0105tka <\/em>rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 w ko\u0144cu ubieg\u0142ego stulecia \u2013 z umiarkowanym powodzeniem. Gdyby nie obsypane nagrodami \u017cywe nagranie z La Maison Symphonique de Montr\u00e9al pod dyrekcj\u0105 Kenta Nagano, opublikowane przez wytw\u00f3rni\u0119 Decca w 2016 roku, owoc wsp\u00f3\u0142pracy Iberta i Honeggera m\u00f3g\u0142by na zawsze spocz\u0105\u0107 w archiwach, nie wzbudzaj\u0105c niczyjego zainteresowania poza historykami opery.<\/p>\n

W tym sezonie Orl\u0105tko <\/em>zawita\u0142o do Staatstheater Mainz, kt\u00f3rego gmach stoi przy placu zbudowanym na rozkaz Bonapartego, w czasach, kiedy Moguncja by\u0142a stolic\u0105 francuskiego departamentu Mont-Tonnerre. Po znakomitych do\u015bwiadczeniach z tutejsz\u0105 produkcj\u0105 Idomenea<\/em> wr\u00f3ci\u0142am do miasta nad Renem wiedziona bardziej ciekawo\u015bci\u0105 ni\u017c wiar\u0105 w warto\u015b\u0107 zapomnianej adaptacji Rostanda. Prze\u017cy\u0142am niezwykle mi\u0142e zaskoczenie \u2013 je\u015bli nawet Orl\u0105tko <\/em>nie jest arcydzie\u0142em, zdecydowanie przyjemniej obcuje si\u0119 z m\u0105dr\u0105 i przemy\u015blan\u0105 inscenizacj\u0105 opery \u015bwietnie obsadzonej, zadyrygowanej ze znawstwem i wykonanej z autentycznym zaanga\u017cowaniem, ni\u017c z kolejn\u0105 efektown\u0105 wizj\u0105 re\u017cysersk\u0105 dzie\u0142a ze standardowego repertuaru \u015bwiatowych scen, w Polsce rzadko id\u0105c\u0105 w parze ze stosownym przygotowaniem zespo\u0142u.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Derrick Ballard. Fot. Andreas Etter<\/p>\n

Za stron\u0119 muzyczn\u0105 spektaklu i tym razem odpowiada\u0142 Hermann B\u00e4umer, kt\u00f3ry nied\u0142ugo obejmie dyrekcj\u0119 artystyczn\u0105 Opery Pa\u0144stwowej w Pradze. Re\u017cyseri\u0105 zaj\u0119\u0142a si\u0119 urodzona w 1987 roku Luisa Kautz, absolwentka Hochschule f\u00fcr Musik und Theater Hamburg, przygotowuj\u0105c inscenizacj\u0119 we wsp\u00f3\u0142pracy ze scenografem Valentinem Mattk\u0105, projektantk\u0105 kostium\u00f3w Tanj\u0105 Liebermann, autork\u0105 projekcji Judith Selenko i re\u017cyserem \u015bwiate\u0142 Frederikiem Wollkiem. W cz\u0119\u015bci swojej koncepcji Kautz \u015bwiadomie nawi\u0105za\u0142a do pierwowzoru teatralnego z 1900 roku: ubra\u0142a Orl\u0105tko w \u015bnie\u017cnobia\u0142y mundur wzorowany na projekcie Jacques\u2019a Douceta dla Sary Bernhardt, scen\u0119 jego \u015bmierci \u201eupozowa\u0142a\u201d na fina\u0142 s\u0142ynnej paryskiej produkcji, w kt\u00f3rej Napoleon II dogorywa\u0142 na \u0142o\u017cu \u015bmierci przystawionym do paradnej ko\u0142yski niedosz\u0142ego nast\u0119pcy Cesarza Francuz\u00f3w. Na tym jednak podobie\u0144stwa si\u0119 ko\u0144cz\u0105. Moguncki spektakl Orl\u0105tka<\/em> \u2013 historii ksi\u0119cia Reichstadtu, pozbawionego imienia, tytu\u0142u i dziedzictwa swego ojca na mocy postanowie\u0144 \u015awi\u0119tego Przymierza, chowanego na zamku Sch\u00f6nbrunn jak w z\u0142otej klatce, \u015bledzonego przez tajn\u0105 policj\u0119 Metternicha, kt\u00f3ry postanowi\u0142 za wszelk\u0105 cen\u0119 pozbawi\u0107 go wst\u0119pu na jakikolwiek tron w Europie \u2013 jest opowie\u015bci\u0105 o stopniowej dezintegracji osobowo\u015bci jedynego legalnego potomka Bonapartego, o udr\u0119ce m\u0119\u017cczyzny-dziecka, kt\u00f3ry bezskutecznie pr\u00f3buje si\u0119 wyrwa\u0107 spod kurateli kanclerza Austrii, po czym osuwa si\u0119 w otch\u0142a\u0144 \u015bmiertelnej choroby.<\/p>\n

Zwiastuny jego upiornych fantasmagorii pojawiaj\u0105 si\u0119 ju\u017c w pierwszym akcie, kiedy spod g\u00f3rskiego landszaftu wy\u0142ania si\u0119 precyzyjnie rozrysowany schemat bitwy, a ze \u015bcian schodz\u0105 widma napoleo\u0144skich \u017co\u0142nierzy. Groza nasila si\u0119 w akcie II, rozegranym w niemal pustej przestrzeni komnaty obwieszonej portretami przodk\u00f3w. Wtedy w\u0142a\u015bnie Metternich \u2013 w brawurowej scenie, przypominaj\u0105cej konfrontacj\u0119 barona Scarpii z Tosk\u0105 \u2013 upokarza Orl\u0105tko do cna, okazuj\u0105c bezbrze\u017cn\u0105 pogard\u0119 dla jego ojca, po czym wytyka mu s\u0142abo\u015b\u0107 i przypisuje wszelkie odziedziczone po matce wady Habsburg\u00f3w. Balet z trzeciego aktu staje si\u0119 pretekstem do groteskowej wyprawy m\u0142odzie\u0144ca w g\u0142\u0105b utraconego dzieci\u0144stwa, odgrywanego na male\u0144kiej scenie \u2013 widocznej chyba tylko oczami jego wyobra\u017ani \u2013 w rytm pl\u0105s\u00f3w dworzan na balu maskowym. W czwartym akcie ucieczka Orl\u0105tka przenika si\u0119 z op\u0119ta\u0144cz\u0105 wizj\u0105 bitwy pod Wagram, prze\u017cytej od nowa pod wra\u017ceniem \u015bmierci wiernego Flambeau \u2013 w scenerii przypominaj\u0105cej porzucony magazyn pami\u0105tek z czas\u00f3w chwa\u0142y Bonapartego. W finale bitewny p\u0142aszcz z czarnych orlich pi\u00f3r ust\u0119puje miejsca bia\u0142ej, podbitej piskl\u0119cym puchem narzucie, kt\u00f3ra okrywa cia\u0142o umieraj\u0105cego ksi\u0119cia. \u201eMeine Geburt und mein Tod sind meine ganze Geschichte\u201d \u2013 ca\u0142a moja historia sprowadza si\u0119 do narodzin i \u015bmierci. Luisa Kautz zamyka opowie\u015b\u0107 o synu Napoleona wyrazist\u0105 klamr\u0105 teatraln\u0105, na tle pokawa\u0142kowanych, z\u0142o\u017conych w niesp\u00f3jn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 wspomnie\u0144 i przed\u015bmiertnych uroje\u0144 Orl\u0105tka.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Alexandra Samoulidou. Fot. Andreas Etter<\/p>\n

W tytu\u0142ow\u0105 posta\u0107 przekonuj\u0105co wcieli\u0142a si\u0119 m\u0142oda grecka sopranistka Alexandra Samoulidou, obdarzona zmys\u0142owym, ciemnym w barwie, mo\u017ce chwilami zbyt \u201ekobiecym\u201d sopranem \u2013 z drugiej jednak strony sp\u00f3jnym z ponad stuletni\u0105 tradycj\u0105 interpretacji Rostandowego bohatera, zatrzymanego w p\u00f3\u0142 drogi mi\u0119dzy ch\u0142opi\u0119c\u0105 naiwno\u015bci\u0105 a nigdy niespe\u0142nion\u0105 m\u0119sko\u015bci\u0105. Znakomitym odtw\u00f3rc\u0105 roli Flambeau okaza\u0142 si\u0119 ameryka\u0144ski bas-baryton Derrick Ballard, realizuj\u0105cy sw\u0105 parti\u0119 w XIX-wiecznej konwencji buffo caricato<\/em>, kojarzonej zwykle z rolami \u017co\u0142nierzy-samochwa\u0142\u00f3w, w tym konkretnym przypadku naznaczonej jednak silnym rysem tragizmu. W pot\u0119\u017cnej obsadzie Orl\u0105tka <\/em>zwr\u00f3ci\u0142 te\u017c moj\u0105 uwag\u0119 Gabriel Rollinson \u2013 Metternich tym bardziej upiorny, \u017ce s\u0105cz\u0105cy jad w ucho Orl\u0105tka rozlewn\u0105, pi\u0119knie skonstruowan\u0105 fraz\u0105, prowadzon\u0105 barytonem o rzadko ju\u017c dzi\u015b spotykanym, rozdzieraj\u0105co pi\u0119knym brzmieniu: melancholijnym, przydymionym, przywodz\u0105cym na my\u015bl g\u0142os m\u0142odego Andrzeja Hiolskiego. W\u0142a\u015bciwie ka\u017cdy z solist\u00f3w tego przedstawienia zas\u0142u\u017cy\u0142 na osobn\u0105 pochwa\u0142\u0119, podobnie jak cz\u0142onkowie teatralnego ch\u00f3ru oraz instrumentali\u015bci miejscowej Philharmonischer Staatsorchester, graj\u0105cy pod batut\u0105 B\u00e4umera czujnie, soczystym d\u017awi\u0119kiem, z zapa\u0142em rzadko daj\u0105cym o sobie zna\u0107 w polskich zespo\u0142ach, a \u015bwiadcz\u0105cym nieomylnie o znakomitym porozumieniu muzyk\u00f3w z dyrygentem.<\/p>\n

\u201eLud przygl\u0105da\u0142 si\u0119 temu t\u0142umnie\u201d, wspomina\u0142 pogrzeb Orl\u0105tka Zygmunt Krasi\u0144ski. Pozostaje tylko doda\u0107, \u017ce po up\u0142ywie niemal dwustu lat od tamtych wydarze\u0144 publiczno\u015b\u0107 r\u00f3wnie t\u0142umnie i bodaj z wi\u0119kszym przej\u0119ciem \u015bledzi\u0142a tragiczne losy Napoleona II na scenie w Moguncji. Inscenizacja odkrytej na nowo opery Iberta i Honeggera p\u00f3jdzie \u201enieodwo\u0142alnie ostatni raz\u201d 25 maja. Warto si\u0119 wybra\u0107, bo \u015bwiat zn\u00f3w nam brunatnieje.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jedyn\u0105 sztuk\u0105 Edmonda Rostanda, kt\u00f3ra do dzi\u015b pojawia si\u0119 na afiszach polskich teatr\u00f3w, jest Cyrano de Bergerac. Czasem na kt\u00f3r\u0105\u015b z prowincjonalnych scen zab\u0142\u0105dz\u0105 Romantyczni. O jego Orl\u0105tku, niewystawianym w Polsce od przesz\u0142o dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat, ma\u0142o kto ju\u017c pami\u0119ta, cho\u0107 ten pot\u0119\u017cny, sze\u015bcioaktowy fresk historyczny, napisany specjalnie dla Sary Bernhardt, kt\u00f3ra wykreowa\u0142a tytu\u0142ow\u0105 posta\u0107 nieszcz\u0119snego … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-8727","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8727","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8727"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8727\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8736,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8727\/revisions\/8736"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8727"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8727"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8727"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}