{"id":8748,"date":"2025-04-16T10:27:30","date_gmt":"2025-04-16T08:27:30","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8748"},"modified":"2025-04-16T10:27:30","modified_gmt":"2025-04-16T08:27:30","slug":"a-jeremiasz-usiadl-placzac","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8748","title":{"rendered":"A Jeremiasz usiad\u0142 p\u0142acz\u0105c"},"content":{"rendered":"

Zapowiedzi Actus Humanus ci\u0105g dalszy. Jeszcze raz przypominam o dzisiejszej inauguracji (szczeg\u00f3\u0142y w poprzednim wpisie). Jutro po po\u0142udniu, w Ratuszu G\u0142\u00f3wnego Miasta, wirginalista Maciej Skrzeczkowski przedstawi utwory klawiszowe Johna Bulla (retransmisja w Dw\u00f3jce w Poniedzia\u0142ek Wielkanocny o godzinie 15.00). Wieczorem o 20.00, we Dworze Artusa, zesp\u00f3\u0142 The Tallis Scholars pod dyrekcj\u0105 Petera Phillipsa wyst\u0105pi z Lamentacjami Jeremiasza\u00a0<\/em>swojego patrona (komentarz poni\u017cej) – ten koncert b\u0119dzie transmitowany w Dw\u00f3jce. Pojutrze dwa wydarzenia festiwalowe: Ewa Mrowca kontynuuje prezentacj\u0119 utwor\u00f3w klawesynowych D’Angleberta w Ratuszu Staromiejskim, Les Arts Florissants pod kierunkiem Williama Christiego i z udzia\u0142em Ilji Aksionova (haute-contre) oraz Padraica Rowana (bas) przedstawi\u0105 dalszy ci\u0105g Lec\u0327ons de T\u00e9n\u00e8bres\u00a0<\/em>Charpentiera (ten koncert b\u0119dzie retransmitowany w Wielk\u0105 Sobot\u0119 o godzinie 10.00). Om\u00f3wienia program\u00f3w obu pi\u0105tkowych wyst\u0119p\u00f3w znajd\u0105 Pa\u0144stwo w archiwum strony. Przybywajcie t\u0142umnie!<\/p>\n

***<\/p>\n

Nie ma smutniejszego dnia w ca\u0142ym \u017cydowskim kalendarzu. Tisza be-Aw, czyli dziewi\u0105ty dzie\u0144 miesi\u0105ca aw, przypadaj\u0105cego na prze\u0142omie obecnego lipca i sierpnia, jest \u015bwi\u0119tem obchodzonym w rocznic\u0119 zburzenia obu \u015awi\u0105ty\u0144 Jerozolimskich. Poprzedzaj\u0105 je pokutne Trzy Tygodnie, zwane te\u017c Bejn ha-Mecarim, czyli \u017ca\u0142ob\u0105 \u201emi\u0119dzy nieszcz\u0119\u015bciami\u201d. Przez ca\u0142y ten czas nie wolno urz\u0105dza\u0107 wesel, strzyc w\u0142os\u00f3w i br\u00f3d, kupowa\u0107 nowej odzie\u017cy ani uprawia\u0107 muzyki. Lepiej nie wdawa\u0107 si\u0119 w \u017cadne spory i k\u0142\u00f3tnie, bo to z\u0142y okres dla wszystkich \u017byd\u00f3w. W ostatnich dziewi\u0119ciu dniach \u017ca\u0142oba staje si\u0119 jeszcze bardziej dotkliwa: wierni powstrzymuj\u0105 si\u0119 od spo\u017cywania mi\u0119sa i picia wina, zwoje Tory pozbawia si\u0119 wszelkich dekoracji, znad aron ha-kodesz, szafy o\u0142tarzowej w synagodze, zdejmuje si\u0119 zdobny parochet, w dniu \u015bwi\u0119ta zast\u0119puj\u0105c go czarn\u0105 \u017ca\u0142obn\u0105 kotar\u0105.<\/p>\n

Na koniec dnia poprzedzaj\u0105cego Tisza be-Aw mo\u017cna si\u0119 jeszcze posili\u0107 \u2013 w tradycji aszkenazyjskiej zwykle jajkiem na twardo posypanym popio\u0142em. Potem obowi\u0105zuje ju\u017c ca\u0142kowita wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015b\u0107 od przyjmowania p\u0142yn\u00f3w i pokarm\u00f3w, zakaz zbli\u017ce\u0144 seksualnych, mycia i piel\u0119gnowania cia\u0142a oraz noszenia sk\u00f3rzanych but\u00f3w. Podczas \u015bwi\u0105tecznego nabo\u017ce\u0144stwa synagoga tonie w mroku. Zapalaj\u0105 si\u0119 tylko \u015bwieczki umo\u017cliwiaj\u0105ce \u015bledzenie tekstu modlitw oraz Lamentacji Jeremiasza \u2013 ksi\u0119gi wchodz\u0105cej w sk\u0142ad Hamesz Megilot, czyli pi\u0119ciu zwoj\u00f3w, z kt\u00f3rych ka\u017cdy odczytuje si\u0119 w dzie\u0144 innego spo\u015br\u00f3d pi\u0119ciu najwa\u017cniejszych \u015bwi\u0105t \u017cydowskich.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Rembrandt, Jeremiasz op\u0142akuj\u0105cy zburzenie Jerozolimy,\u00a0<\/em>1630. Ze zbior\u00f3w Rijksmuseum w Amsterdamie<\/p>\n

Zar\u00f3wno autorstwo, jak i czas powstania Lamentacji do dzi\u015b s\u0105 przedmiotem sporu historyk\u00f3w i teolog\u00f3w. Zdaniem jednych s\u0105 dzie\u0142em samego proroka Jeremiasza i zosta\u0142y spisane wkr\u00f3tce po zniszczeniu Pierwszej \u015awi\u0105tyni w 586 roku p.n.e. Inni datuj\u0105 je nawet na okres panowania dynastii Machabeuszy, rz\u0105dz\u0105cych w Judei a\u017c do 37 r. p.n.e., kiedy w\u0142adz\u0119 odebra\u0142 im Herod Wielki. Pi\u0119\u0107 zawartych w ksi\u0119dze poemat\u00f3w, wyra\u017caj\u0105cych bezbrze\u017cny smutek po zdobyciu Jerozolimy przez wojska pod wodz\u0105 Nabuchodonozora II, kr\u00f3la Babilonii z dynastii chaldejskiej, charakteryzuje si\u0119 zar\u00f3wno kunsztownym stylem, jak i niezwykle wyrafinowan\u0105 form\u0105, w pierwszych czterech wierszowanych rozdzia\u0142ach podporz\u0105dkowan\u0105 wymogom akrostychu alfabetycznego. Ka\u017cdy z rozdzia\u0142\u00f3w \u2013 z wyj\u0105tkiem trzeciego \u2013 liczy dwadzie\u015bcia dwa wiersze. W rozdzia\u0142ach pierwszym, drugim i czwartym pocz\u0105tkowe litery wers\u00f3w odpowiadaj\u0105 22 kolejnym znakom pisma hebrajskiego. Rozdzia\u0142 trzeci ma sze\u015b\u0107dziesi\u0105t sze\u015b\u0107 wers\u00f3w, wci\u0105\u017c jednak jest akrostychem: wiersze rozpoczynaj\u0105ce si\u0119 od tej samej litery s\u0105 zebrane w grupach po trzy. Rozdzia\u0142 pi\u0105ty nie jest poematem akrostychowym, ma jednak 22 wersety, podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 pozosta\u0142ych rozdzia\u0142\u00f3w. Znaczenie u\u017cytej w Lamentacjach konstrukcji akrostychowej nie jest do ko\u0144ca jasne. By\u0107 mo\u017ce chodzi\u0142o wy\u0142\u0105cznie o wzgl\u0119dy mnemotechniczne: nast\u0119puj\u0105ce po sobie litery alfabetu mog\u0142y u\u0142atwia\u0107 proces zapami\u0119tywania modlitwy. Ca\u0142kiem prawdopodobne, \u017ce formu\u0142a akrostychu \u2013 nak\u0142adaj\u0105ca na tw\u00f3rc\u0119 pewne ograniczenia \u2013 zosta\u0142a wybrana \u015bwiadomie, by tym dobitniej podkre\u015bli\u0107 jego kunszt poetycki. Przewa\u017ca jednak opinia o symbolicznym znaczeniu tego zabiegu, uwypuklaj\u0105cym kompletno\u015b\u0107 modlitwy, a zarazem potrzeb\u0119 jej powtarzania \u201eod A do Z\u201d, czyli w tym przypadku \u2013 od alef do taw.<\/p>\n

Chrze\u015bcijanie przej\u0119li tradycj\u0119 intonowania i czytania Lamentacji w kontek\u015bcie Wielkiego Tygodnia, uznawszy je za idealny \u015brodek wyrazu M\u0119ki Pa\u0144skiej. W Ko\u015bciele koptyjskim wersety rozdzia\u0142u trzeciego \u015bpiewa si\u0119 w Wielki Pi\u0105tek na pami\u0105tk\u0119 pogrzebu Jezusa. W chrze\u015bcija\u0144stwie zachodnim Treny Jeremiaszowe wesz\u0142y w sk\u0142ad obrz\u0119d\u00f3w tak zwanych ciemnych jutrzni \u2013 najpierw w postaci chora\u0142owej, potem za\u015b, w dobie wczesnego renesansu, tak\u017ce w opracowaniach wielog\u0142osowych, pocz\u0105wszy od prze\u0142omowych utwor\u00f3w Johannesa de Quadrisa i Guillaume\u2019a Dufaya. W Ko\u015bciele anglika\u0144skim Lamentacje do dzi\u015b s\u0105 elementem modlitw porannych i wieczornych w poniedzia\u0142ek i wtorek Wielkiego Tygodnia oraz wieczornej modlitwy wielkopi\u0105tkowej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

R\u0119kopis Lamentationes<\/em><\/p>\n

Lamentationes Jeremiae<\/em> Thomasa Tallisa, powsta\u0142e w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XVI wieku, pochodz\u0105 z p\u00f3\u017anego okresu tw\u00f3rczo\u015bci kompozytora, kt\u00f3ry na zawsze pozosta\u0142 niezreformowanym katolikiem i zw\u0142aszcza pod koniec \u017cycia traktowa\u0142 swoje dzie\u0142o jako osobisty wk\u0142ad w muzyczn\u0105 debat\u0119 na temat wiary chrze\u015bcija\u0144skiej oraz istoty wyspiarskiej reformacji. Podobnie jak inni angielscy tw\u00f3rcy epoki, Tallis \u015bwiadomie nawi\u0105za\u0142 w opracowaniu Lamentacji do spu\u015bcizny szko\u0142y flamandzkiej. W utworze zwracaj\u0105 jednak uwag\u0119 cechy specyficzne dla jego warsztatu kompozytorskiego: dalekie od \u00f3wczesnych wzorc\u00f3w wyczucie tonalno\u015bci, pojawiaj\u0105ce si\u0119 w kluczowych momentach, uwarunkowane retoryk\u0105 tekstu dysonanse harmoniczne, zaskakuj\u0105ce zmiany chromatyczne mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi g\u0142osami.<\/p>\n

W swoich polifonicznych \u201eczytaniach\u201d Tallis wykorzysta\u0142 fragmenty rozdzia\u0142u pierwszego Tren\u00f3w Jeremiaszowych \u2013 w niezwykle ekspresyjnym opracowaniu na g\u0142os altowy, dwa tenory i dwa basy. Zapowiedzi werset\u00f3w (Incipit Lamentatio Ieremiae Prophetae<\/em> oraz De Lamentatione Ieremiae Prophetae<\/em>) nie odbiegaj\u0105 od \u00f3wczesnej praktyki kompozytorskiej, podobnie jak poprzedzaj\u0105ce je litery alfabetu hebrajskiego i ko\u0144cz\u0105cy je refren Ierusalem, Ierusalem, convertere ad Dominum Deum tuum<\/em>. Trzeba jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce Lamentationes <\/em>najprawdopodobniej nie by\u0142y przeznaczone do wykonania liturgicznego \u2013 je\u015bli ju\u017c, Tallis skomponowa\u0142 je jako niezale\u017cne motety na Wielki Tydzie\u0144. Zdaniem niekt\u00f3rych badaczy utwory w og\u00f3le nie mia\u0142y charakteru ko\u015bcielnego i powsta\u0142y z my\u015bl\u0105 o \u201eprywatnym\u201d muzykowaniu wiernych swojej religii katolik\u00f3w. Na korzy\u015b\u0107 tej hipotezy przemawia mi\u0119dzy innymi niesp\u00f3jno\u015b\u0107 samych tekst\u00f3w, rozbie\u017cnych z \u00f3wczesn\u0105 praktyk\u0105 liturgiczn\u0105, na tyle odleg\u0142ych od orygina\u0142u, \u017ce bez specjalnej przesady mo\u017cna je nazwa\u0107 adaptacjami werset\u00f3w z Biblii Hebrajskiej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Peter Phillips. Fot. Nick Rutter<\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce dlatego Tallisowskie Lamentationes <\/em>paradoksalnie u\u0142atwiaj\u0105 dzisiejszemu odbiorcy zrozumienie wyd\u017awi\u0119ku pierwotnego \u015bwi\u0119ta Tisza be-Aw \u2013 kt\u00f3rego fina\u0142 niesie z sob\u0105 nadziej\u0119. Zapal\u0105 si\u0119 \u015bwiat\u0142a w \u015bwi\u0105tyni. Nast\u0119pny szabat zacznie si\u0119 czytaniem z Prorok\u00f3w o pocieszeniu ludu i zapowiedzi\u0105 tyle\u017c wielkiej, ile niespodziewanej rado\u015bci. Wspomnienie cierpienia oka\u017ce si\u0119 pocz\u0105tkiem najwa\u017cniejszego \u015bwi\u0119ta. Nadejdzie czas zmi\u0142owania. Dla wyznawc\u00f3w wszelkich religii, a mo\u017ce i dla niewiernych.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zapowiedzi Actus Humanus ci\u0105g dalszy. Jeszcze raz przypominam o dzisiejszej inauguracji (szczeg\u00f3\u0142y w poprzednim wpisie). Jutro po po\u0142udniu, w Ratuszu G\u0142\u00f3wnego Miasta, wirginalista Maciej Skrzeczkowski przedstawi utwory klawiszowe Johna Bulla (retransmisja w Dw\u00f3jce w Poniedzia\u0142ek Wielkanocny o godzinie 15.00). Wieczorem o 20.00, we Dworze Artusa, zesp\u00f3\u0142 The Tallis Scholars pod dyrekcj\u0105 Petera Phillipsa wyst\u0105pi z … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["entry","post","publish","author-mangusta","post-8748","format-standard","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8748","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8748"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8748\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8753,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8748\/revisions\/8753"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8748"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8748"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8748"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}