{"id":8828,"date":"2025-05-10T12:26:12","date_gmt":"2025-05-10T10:26:12","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8828"},"modified":"2025-05-12T16:44:14","modified_gmt":"2025-05-12T14:44:14","slug":"placz-po-utracie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8828","title":{"rendered":"P\u0142acz po utracie"},"content":{"rendered":"

Mili moi – przedwczoraj zacz\u0105\u0142 si\u0119 kolejny festiwal Katowice Kultura Natura, a z nim same wspania\u0142o\u015bci. Mi\u0119dzy innymi jutrzejszy koncert z oratorium Jephtha\u00a0<\/em>HWV 70, ostatnim w dorobku H\u00e4ndla. Ma\u0142e uzupe\u0142nienie dla u\u017cytkownik\u00f3w FB, kt\u00f3ry od tygodni anonsuje to wydarzenie jako powr\u00f3t Joyce DiDonato na estrad\u0119 NOSPR. Owszem, to prawda, ale nieca\u0142a – znakomita ameryka\u0144ska mezzosopranistka wyst\u0105pi w trzecioplanowej roli Storge, \u017cony tytu\u0142owego bohatera, w kt\u00f3rego wcieli si\u0119 Michael Spyres, jeden z najwybitniejszych i najbardziej wszechstronnych \u015bpiewak\u00f3w epoki, dot\u0105d s\u0142yszany w Polsce tylko raz, w \u015anie Geroncjusza <\/em>Elgara w FN (s\u0142usznie mnie poprawiaj\u0105, \u017ce dwa razy – na \u015bmier\u0107 zapomnia\u0142am, \u017ce w tej\u017ce FN dziesi\u0119\u0107 lat temu \u015bpiewa\u0142 w Pot\u0119pieniu Fausta <\/em>Berlioza). Niemal r\u00f3wnie rozbudowana partia Iphis, c\u00f3rki Jeftego, przypad\u0142a w udziale m\u0142odej francuskiej sopranistce M\u00e9lissie Petit, w pozosta\u0142ych rolach us\u0142yszymy inne wschodz\u0105ce gwiazdy \u015bwiatowej wokalistyki, mi\u0119dzy innymi Cody’ego Quattlebauma, finalist\u0119 X Konkursu Moniuszkowskiego w Warszawie. Zesp\u00f3\u0142 Il Pomo d’Oro poprowadzi Francesco Corti. S\u0105 jeszcze bilety, transmisj\u0119 (wy\u0142\u0105cznie dla subskrybent\u00f3w) zapowiada te\u017c platforma streamingowa medici.tv. Tego naprawd\u0119 nie mo\u017cna przegapi\u0107. Na zach\u0119t\u0119 m\u00f3j esej do ksi\u0105\u017cki programowej fesiwalu.<\/p>\n

***<\/p>\n

\u201eJefte Gileadczyk by\u0142 walecznym wojownikiem, a by\u0142 on synem nierz\u0105dnicy\u201d \u2013 tak zaczyna si\u0119 przedstawiona w Ksi\u0119dze S\u0119dzi\u00f3w historia Jeftego, kt\u00f3ry wyzwoli\u0142 lud Izraela spod panowania Ammonit\u00f3w. Jefte, nim wyruszy\u0142 na bitw\u0119, z\u0142o\u017cy\u0142 przysi\u0119g\u0119, \u017ce po zwyci\u0119stwie z\u0142o\u017cy w ofierze pierwsz\u0105 istot\u0119, kt\u00f3ra wyjdzie mu naprzeciw. Powita\u0142a go jedyna c\u00f3rka. Jefte \u201ewype\u0142ni\u0142 na niej sw\u00f3j \u015blub\u201d, uleg\u0142 jednak pro\u015bbie jedynaczki, by przedtem pu\u015bci\u0107 j\u0105 w g\u00f3ry, gdzie op\u0142acze swoje dziewictwo. Wed\u0142ug tradycji \u017cydowskiej wype\u0142nienie \u015blubu przez Jeftego oznacza, \u017ce Gileadczyk rzeczywi\u015bcie z\u0142o\u017cy\u0142 ofiar\u0119 ca\u0142opaln\u0105 z c\u00f3rki; tym bardziej musia\u0142 wywi\u0105za\u0107 si\u0119 z przysi\u0119gi, \u017ce okaza\u0142 pych\u0119, nie pytaj\u0105c o rad\u0119 uczonych w Prawie Moj\u017ceszowym, kt\u00f3re zabrania ofiar z ludzi. Tym tropem pod\u0105\u017cy\u0142 XVI-wieczny szkocki humanista George Buchanan, autor tragedii Jephthes, sive Votum <\/em>(\u201eJefte albo przysi\u0119ga\u201d), gdzie nieszcz\u0119sna dziewczyna godzi si\u0119 z konsekwencjami ojcowskiego \u015blubowania i odrzuca propozycj\u0119 zrozpaczonego Jeftego, kt\u00f3ry chce sam si\u0119 odda\u0107 w ofierze. C\u00f3rka idzie na \u015bmier\u0107 z podniesionym czo\u0142em, na znak ca\u0142kowitego podporz\u0105dkowania si\u0119 woli Boga.<\/p>\n

Tyle \u017ce Jahwe nie zabiera g\u0142osu w biblijnym przekazie o Jeftem. Pozostaje bezczynny. Nie wysy\u0142a anio\u0142a, by powstrzyma\u0142 Jeftego, jak zrobi\u0142 to wcze\u015bniej w przypadku Abrahama, kt\u00f3ry ju\u017c si\u0119ga\u0142 po n\u00f3\u017c, got\u00f3w poder\u017cn\u0105\u0107 nim gard\u0142o zwi\u0105zanego na o\u0142tarzu Izaaka. Na miejscu tych dramatycznych wydarze\u0144 stan\u0119\u0142a p\u00f3\u017aniej \u015awi\u0105tynia Jerozolimska. Dlaczego tym razem nie dosz\u0142o do boskiej interwencji? \u015aredniowieczni uczeni \u017cydowscy, mi\u0119dzy innymi Dawid Kimhi zwany Radakiem, p\u00f3\u017aniej za\u015b Lewi ben Gerszon, przyj\u0119li inn\u0105 interpretacj\u0119: \u017ce Jefte nie zabi\u0142 swej c\u00f3rki, tylko z\u0142o\u017cy\u0142 w ofierze jej dziewictwo \u2013 co by\u0142o wystarczaj\u0105c\u0105 kar\u0105 za jego pych\u0119, jako \u017ce bezdzietno\u015b\u0107 uchodzi\u0142a za ha\u0144b\u0119 dla Izraelitki. U \u017ar\u00f3de\u0142 tej hipotezy leg\u0142 sp\u00f3r o prawdziwe znaczenie wersetu z Ksi\u0119gi S\u0119dzi\u00f3w, t\u0142umaczonego zazwyczaj \u201ekto [pierwszy] wyjdzie od drzwi mego domu, gdy w pokoju b\u0119d\u0119 wraca\u0142 z pola walki z Ammonitami, b\u0119dzie nale\u017ca\u0142 do Pana i z\u0142o\u017c\u0119 z niego ofiar\u0119 ca\u0142opaln\u0105\u201d. Rabini uznali, \u017ce w s\u0142owach przysi\u0119gi Jefte zawar\u0142 alternatyw\u0119: albo oddam t\u0119 istot\u0119 Panu, albo j\u0105 z\u0142o\u017c\u0119 w ofierze. I wybra\u0142 pierwsz\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u2013 w przeciwnym razie po c\u00f3\u017c mia\u0142by puszcza\u0107 c\u00f3rk\u0119 na dwa miesi\u0105ce w g\u00f3ry, by mog\u0142a op\u0142aka\u0107 dziewictwo? Tak\u0105 wyk\u0142adni\u0119 przyj\u0119\u0142a te\u017c cz\u0119\u015b\u0107 teolog\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, w\u015br\u00f3d nich Piotr Abelard, kt\u00f3ry w jednym z list\u00f3w do Heloizy stawia\u0142 c\u00f3rk\u0119 Jeftego za wz\u00f3r dla zakonnic pragn\u0105cych po\u015bwi\u0119ci\u0107 si\u0119 Bogu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Pochopna przysi\u0119ga Jeftego. Ilustracja Jamesa Gundee z londy\u0144skiego wydania Dawnych dziej\u00f3w Izraela\u00a0<\/em>J\u00f3zefa Flawiusza (1807)<\/p>\n

Thomas Morell przychyli\u0142 si\u0119 do tej interpretacji w libretcie oratorium Jephtha<\/em>, sporo jednak zaczerpn\u0105\u0142 z Buchanana, kt\u00f3ry sw\u0105 sztuk\u0119 \u2013 nie bez przyczyny \u2013 skonstruowa\u0142 na podobie\u0144stwo Ifigenii w Aulidzie <\/em>Eurypidesa. Sk\u0105din\u0105d wp\u0142yw\u00f3w greckiej mitologii dopatrywali si\u0119 w Ksi\u0119dze S\u0119dzi\u00f3w tak\u017ce dawni rabini, zwracaj\u0105c uwag\u0119 na podobie\u0144stwo przysi\u0119gi Jeftego do \u015blubu z\u0142o\u017conego w podobnej sytuacji przez Idomeneusza, kr\u00f3la Krety, kt\u00f3ry podczas burzy w drodze powrotnej z wojny troja\u0144skiej przysi\u0105g\u0142 Posejdonowi, \u017ce z\u0142o\u017cy w ofierze pierwsze stworzenie, kt\u00f3re ujrzy po zej\u015bciu na l\u0105d, i w konsekwencji zabi\u0142 w\u0142asnego syna. Morell zmieni\u0142 przes\u0142anie tragedii Buchanana tak samo, jak wielu p\u00f3\u017aniejszych librecist\u00f3w zmienia\u0142o histori\u0119 Idomeneusza, ka\u017c\u0105c mu wycofa\u0107 si\u0119 z danej obietnicy i oszcz\u0119dzi\u0107 ch\u0142opca. Zapo\u017cyczy\u0142 jednak z Jephthes, sive Votum <\/em>wi\u0119kszo\u015b\u0107 wyst\u0119puj\u0105cych w oratorium postaci. Wprowadzi\u0142 do libretta \u017con\u0119 Jeftego o znamiennym imieniu Storge, kt\u00f3re oznacza mi\u0142o\u015b\u0107 wynikaj\u0105c\u0105 z przynale\u017cno\u015bci \u2013 w tym przypadku do rodziny. C\u00f3rk\u0119 nazwa\u0142 Iphis: wymy\u015blonym przez Buchanana skr\u00f3tem od \u201eIphigenia\u201d. Z przyrodnich braci Jeftego uczyni\u0142 jedn\u0105 posta\u0107 Zebula, kt\u00f3ry wprawdzie pojawia si\u0119 w Ksi\u0119dze S\u0119dzi\u00f3w, ale jako wierny \u017co\u0142nierz Abimeleka i zarz\u0105dca miasta Sychem. Uwiarygodni\u0142 te\u017c rozpacz skazanej na dziewictwo Iphis, wik\u0142aj\u0105c j\u0105 w relacj\u0119 z ukochanym o biblijnym imieniu Hamor, zaczerpni\u0119tym z Ksi\u0119gi Rodzaju.<\/p>\n

Oratorium Jephtha <\/em>okaza\u0142o si\u0119 ostatnim w dorobku H\u00e4ndla \u2013 utworem dziwnie pow\u015bci\u0105gliwym w formie, a zarazem niezwykle intensywnym w muzycznym sposobie wyra\u017cania targaj\u0105cych bohaterami emocji. Prawykonanie odby\u0142o si\u0119 26 lutego 1752 w Covent Garden Theatre, pod dyrekcj\u0105 kompozytora i z udzia\u0142em jego najulubie\u0144szych \u015bpiewak\u00f3w. Parti\u0119 Jeftego, a wraz z ni\u0105 cudown\u0105 ari\u0119 z III aktu \u201eWaft her, angels, through the skies\u201d, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce zacz\u0119\u0142a \u017cy\u0107 w\u0142asnym \u017cyciem, wykona\u0142 John Beard, tytu\u0142owy Samson i Juda Machabeusz we wcze\u015bniejszych H\u00e4ndlowskich oratoriach, rzadki w tamtej epoce przyk\u0142ad tenora, kt\u00f3ry zyska\u0142 por\u00f3wnywaln\u0105 s\u0142aw\u0119 jak ub\u00f3stwiani przez publiczno\u015b\u0107 kastraci. W Iphis wcieli\u0142a si\u0119 w\u0142oska sopranistka Giulia Frasi, kt\u00f3ra za \u017cycia kompozytora \u015bpiewa\u0142a we wszystkich jego oratoriach z wyj\u0105tkiem Semele. <\/em>W roli Storge wyst\u0105pi\u0142a inna W\u0142oszka, kontralcistka Caterina Galli, uczennica kompozytora, kt\u00f3ra ju\u017c po jego \u015bmierci \u015bwi\u0119ci\u0142a tryumfy w wykonaniach Mesjasza<\/em>. W archiwach zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c nazwiska wszystkich pozosta\u0142ych \u015bpiewak\u00f3w \u2013 z wyj\u0105tkiem ch\u0142opi\u0119cego sopranisty w partii Anio\u0142a, dzi\u015b wykonywanej przewa\u017cnie przez solistk\u0119 z ch\u00f3ru.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Michael Spyres. Fot. Marco Borrelli<\/p>\n

Dzie\u0142o, z miejsca docenione i uznane za jedn\u0105 z najbardziej wysublimowanych kompozycji H\u00e4ndla, przesz\u0142o do historii jako wieloznaczny symbol udr\u0119ki: zapisanego w d\u017awi\u0119kach b\u00f3lu Jeftego, a zarazem cierpienia trac\u0105cego wzrok tw\u00f3rcy, kt\u00f3ry zanotowa\u0142 przy ko\u0144cu ch\u00f3ru \u201eHow dark, O Lord, are thy decrees\u201d z II aktu, \u017ce nie jest w stanie dalej pracowa\u0107, bo nic nie widzi na lewe oko. Mimo to sko\u0144czy\u0142 utw\u00f3r i poprowadzi\u0142 go prawie na o\u015blep na premierze w Covent Garden. Pogr\u0105\u017cony w \u017ca\u0142obie Jefte sprawowa\u0142 s\u0105dy nad Izraelem przez lat sze\u015b\u0107. Pogr\u0105\u017cony w mroku i melancholii H\u00e4ndel zmar\u0142 siedem lat po premierze Jeftego<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mili moi – przedwczoraj zacz\u0105\u0142 si\u0119 kolejny festiwal Katowice Kultura Natura, a z nim same wspania\u0142o\u015bci. Mi\u0119dzy innymi jutrzejszy koncert z oratorium Jephtha\u00a0HWV 70, ostatnim w dorobku H\u00e4ndla. Ma\u0142e uzupe\u0142nienie dla u\u017cytkownik\u00f3w FB, kt\u00f3ry od tygodni anonsuje to wydarzenie jako powr\u00f3t Joyce DiDonato na estrad\u0119 NOSPR. Owszem, to prawda, ale nieca\u0142a – znakomita ameryka\u0144ska mezzosopranistka … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-8828","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8828","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8828"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8828\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8836,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8828\/revisions\/8836"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8828"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8828"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8828"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}