{"id":8867,"date":"2025-05-28T17:59:17","date_gmt":"2025-05-28T15:59:17","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8867"},"modified":"2025-05-28T17:59:17","modified_gmt":"2025-05-28T15:59:17","slug":"coz-z-nami-uczyniles-don-carlosie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8867","title":{"rendered":"C\u00f3\u017c z nami uczyni\u0142e\u015b, Don Carlosie?"},"content":{"rendered":"

Cztery dni temu, 24 maja, w Operze Wroc\u0142awskiej odby\u0142a si\u0119 premiera”mediola\u0144skiego” Don Carlosa.\u00a0<\/em>W tym sezonie teatr zaplanowa\u0142 jeszcze dwa przedstawienia, w r\u00f3\u017cnych obsadach, 30 i 31 maja. Niewykluczone, \u017ce kr\u00f3tki wypad do Wroc\u0142awia oka\u017ce si\u0119 dobrym pomys\u0142em na oderwanie od zgie\u0142ku kampanii. Na zach\u0119t\u0119 kr\u00f3tki esej o powik\u0142anych kontekstach tego arcydzie\u0142a, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 tak\u017ce w ksi\u0105\u017cce programowej spektaklu.<\/p>\n

***<\/p>\n

John Foxe, angielski purytanin i autor s\u0142ynnego dzie\u0142a Actes and Monuments<\/em>, zwanego te\u017c \u201eksi\u0119g\u0105 m\u0119czennik\u00f3w\u201d \u2013 czyli ofiar prze\u015bladowa\u0144 protestant\u00f3w przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki \u2013 rozpocz\u0105\u0142 zwi\u0119z\u0142\u0105 sylwetk\u0119 Don Carlosa tymi oto s\u0142owy: \u201eBy\u0142 wprawdzie ksi\u0105\u017c\u0119, kt\u00f3ry chcia\u0142 znie\u015b\u0107 Inkwizycj\u0119, straci\u0142 jednak \u017cycie, nim zosta\u0142 kr\u00f3lem, a zatem wcze\u015bniej, ni\u017c m\u00f3g\u0142 przeprowadzi\u0107 sw\u00f3j zamiar; a \u017ce zdradzi\u0142 si\u0119 z nim wprz\u00f3dy, sam \u015bci\u0105gn\u0105\u0142 na siebie nieuchronn\u0105 zgub\u0119\u201d. Komentarz ukaza\u0142 si\u0119 w drugim wydaniu ksi\u0119gi, opublikowanym w 1570 roku, dwa lata po \u015bmierci ksi\u0119cia Asturii. Mit Don Carlosa narodzi\u0142 si\u0119 jednak w Niderlandach, kilka miesi\u0119cy po starciu tamtejszych rebeliant\u00f3w z \u017co\u0142nierzami wspieranych przez Hiszpani\u0119 wojsk fryzyjskich. Bitwa pod Heiligerlee, stoczona w maju 1568 roku i zako\u0144czona kl\u0119sk\u0105 Fryzyjczyk\u00f3w, by\u0142a jedn\u0105 z pierwszych bitew tak zwanej wojny osiemdziesi\u0119cioletniej o wyzwolenie Niderland\u00f3w spod panowania hiszpa\u0144skich Habsburg\u00f3w, a podejrzany zgon ksi\u0119cia \u2013 w czerwcu tego samego roku \u2013 dostarczy\u0142 paliwa zwolennikom rewolty i da\u0142 pocz\u0105tek \u201eczarnej legendzie\u201d, rozpowszechnianej przez propagand\u0119 antyhiszpa\u0144sk\u0105 i antykatolick\u0105.<\/p>\n

Legenda przetrwa\u0142a upadek pot\u0119gi Hiszpanii i w szcz\u0105tkowej postaci funkcjonuje do dzi\u015b. W dobie o\u015bwiecenia i romantyzmu s\u0142u\u017cy\u0142a pisarzom i filozofom jako skuteczne narz\u0119dzie krytyki spo\u0142ecze\u0144stw opartych na fanatyzmie i nietolerancji. Natchn\u0119\u0142a te\u017c Friedricha Schillera, kt\u00f3ry w latach osiemdziesi\u0105tych XVIII wieku stworzy\u0142 pi\u0119cioaktowy dramat Don Karlos, Infant von Spanien<\/em>, w kt\u00f3rym mi\u0119dzy postaci historyczne wpl\u00f3t\u0142 fikcyjn\u0105, niemniej doskonale skonstruowan\u0105 posta\u0107 Markiza Posy \u2013 swoiste alter ego <\/em>autora i wyraziciela jego w\u0142asnych wolno\u015bciowych pogl\u0105d\u00f3w. Sztuka m\u0142odego Schillera \u2013 zdaniem francuskiej pisarki Madame de Sta\u00ebl \u201erzecz najwy\u017cszej pr\u00f3by\u201d \u2013 pos\u0142u\u017cy\u0142a za kanw\u0119 kilku w\u0142oskich oper XIX-wiecznych, mi\u0119dzy innymi Michele Costy, Pasquale Bony i Vincenza Moscuzzy, a tak\u017ce trzyaktowej tragedia lirica<\/em> Antonia Buzzolli do libretta Francesca Piavego, zatytu\u0142owanej Elisabetta di Valois<\/em>. Wszystkie znik\u0142y jednak w cieniu Don Carlosa <\/em>Verdiego, jednego z najbardziej intryguj\u0105cych jego dzie\u0142, komponowanego latami i wystawianego w pi\u0119ciu wersjach, kt\u00f3re pod pewnymi wzgl\u0119dami tak mocno si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 r\u00f3\u017cni\u0105, \u017ce zdaniem niekt\u00f3rych muzykolog\u00f3w nale\u017cy traktowa\u0107 je jak odr\u0119bne opery.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Alonso S\u00e1nchez Coello: portret Don Carlosa, ksi\u0119cia Asturii, 1564. Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu<\/p>\n

Schillerowski Don Carlos idealista, upokorzony przez ojca, kt\u00f3ry odebra\u0142 mu ukochan\u0105, i zniszczony przez jego bezwzgl\u0119dnych dworzan, zdecydowanie lepiej nadawa\u0142 si\u0119 na bohatera opery romantycznej ni\u017c historyczny pierwowz\u00f3r tej postaci. Prawdziwy Don Carlos, syn kr\u00f3la Hiszpanii Filipa II i jego pierwszej \u017cony Marii Portugalskiej, przyszed\u0142 na \u015bwiat po trudnym porodzie, zako\u0144czonym krwotokiem, kt\u00f3ry kilka dni p\u00f3\u017aniej zabi\u0142 jego matk\u0119. Zrozpaczony Filip nie m\u00f3g\u0142 patrze\u0107 na swego pierworodnego, kt\u00f3ry urodzi\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 zniekszta\u0142cony, z jedn\u0105 nog\u0105 kr\u00f3tsz\u0105 i wyra\u017anie skrzywionym kr\u0119gos\u0142upem. Odda\u0142 go na wychowanie do swych si\u00f3str Marii i Joanny, pod kt\u00f3rych opiek\u0105 ch\u0142opiec pozosta\u0142 do si\u00f3dmego roku \u017cycia. Nast\u0119pca tronu by\u0142 dzieckiem niekochanym i samotnym, sk\u0105din\u0105d nie bez przyczyny: od najm\u0142odszych lat zdradza\u0142 oznaki agresji niemo\u017cliwej do zaakceptowania nawet w tamtych okrutnych czasach. Dr\u0119czy\u0142 zwierz\u0119ta dla zabawy. Zn\u0119ca\u0142 si\u0119 nad przydzielon\u0105 mu s\u0142u\u017cb\u0105. Niezadowolony z nowych trzewik\u00f3w, kaza\u0142 szewcowi je zje\u015b\u0107. \u0141atwo wpada\u0142 w z\u0142o\u015b\u0107 i okaza\u0142 si\u0119 wyj\u0105tkowo odporny na wiedz\u0119, cho\u0107 ojciec dobiera\u0142 mu najlepszych guwerner\u00f3w, mi\u0119dzy innymi kardyna\u0142a Juana Mart\u00edneza Sil\u00edceo, profesora filozofii moralnej na uniwersytecie w Salamance.<\/p>\n

Kiedy sko\u0144czy\u0142 lat czterna\u015bcie, rzeczywi\u015bcie zar\u0119czono go z El\u017cbiet\u0105 Walezjuszk\u0105. Konieczno\u015b\u0107 pojednania Hiszpanii z Francj\u0105 wymaga\u0142a jednak natychmiastowych dzia\u0142a\u0144 \u2013 dlatego podw\u00f3jnie ju\u017c owdowia\u0142y Filip kilka miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej sam si\u0119 o\u017ceni\u0142 z trzynastoletni\u0105 c\u00f3rk\u0105 Henryka II. Potem dobiera\u0142 synowi inne narzeczone: Don Carlos okaza\u0142 jakiekolwiek emocje dopiero po zerwaniu zar\u0119czyn z pi\u0105t\u0105 z kolei oblubienic\u0105, Ann\u0105 Habsbur\u017cank\u0105. By\u0142o to w roku 1564, dwa lata po upadku Carlosa ze schod\u00f3w i urazie g\u0142owy, kt\u00f3ry jeszcze bardziej zaostrzy\u0142 i tak powa\u017cne zaburzenia psychiczne u ksi\u0119cia. Okrucie\u0144stwo Don Carlosa przybra\u0142o niewyobra\u017calne rozmiary: kt\u00f3rego\u015b dnia, przypadkowo oblany wod\u0105 z okna, rozkaza\u0142 w odwecie spali\u0107 dom \u201ewinowajc\u00f3w\u201d. Kiedy Filip postanowi\u0142 odsun\u0105\u0107 syna od polityki, Don Carlos podj\u0105\u0142 kilka nieudanych pr\u00f3b ucieczki do obiecanych mu wcze\u015bniej Niderland\u00f3w, potem za\u015b zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 z pro\u015bb\u0105 do ksi\u0119cia Juana de Austria, \u017ceby zabra\u0142 go z sob\u0105 do W\u0142och. Kiedy ten odm\u00f3wi\u0142, rozw\u015bcieczony m\u0142odzieniec pr\u00f3bowa\u0142 go zamordowa\u0107. To przepe\u0142ni\u0142o kielich ojcowskiej goryczy. Zdesperowany Filip odizolowa\u0142 Don Carlosa od \u015bwiata, na co ten zareagowa\u0142 nieudan\u0105 pr\u00f3b\u0105 samob\u00f3jcz\u0105, po czym podj\u0105\u0142 strajk g\u0142odowy, kt\u00f3ry prawdopodobnie przyczyni\u0142 si\u0119 do jego \u015bmierci.<\/p>\n

Szalony ksi\u0105\u017c\u0119 mia\u0142 w\u00f3wczas 23 lata. W budowniczych jego mitu ju\u017c to wzbudza\u0142o wsp\u00f3\u0142czucie, a niejasne okoliczno\u015bci aresztowania i p\u00f3\u017aniejszego zgonu Don Carlosa sta\u0142y si\u0119 punktem wyj\u015bcia dla kolejnych, coraz bardziej fantastycznych hipotez. Wilhelm I Ora\u0144ski, przyw\u00f3dca walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 prowincji Niderland\u00f3w, utrzymywa\u0142, \u017ce Carlos zosta\u0142 otruty na rozkaz kr\u00f3la Filipa \u2013 ta wersja, z pozoru ca\u0142kiem prawdopodobna, mia\u0142a swoich zwolennik\u00f3w jeszcze w ubieg\u0142ym stuleciu. W wersj\u0119 wspomnianego ju\u017c Johna Foxe\u2019a wierzyli chyba tylko zatwardziali propagandy\u015bci, martyrolog pisa\u0142 bowiem, \u017ce \u201ebohaterski m\u0142odzieniec zmar\u0142 niczym prawdziwy Rzymianin, wybrawszy krwaw\u0105 \u015bmier\u0107 w gor\u0105cej k\u0105pieli. Podci\u0105\u0142 sobie \u017cy\u0142y na r\u0119kach i nogach i umiera\u0142 powoli, jak przysta\u0142o na m\u0119czennika pod\u0142o\u015bci inkwizytor\u00f3w i bezrozumnej bigoterii w\u0142asnego ojca\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Eug\u00e8ne Isabey, Wyjazd El\u017cbiety Walezjuszki z Francji do Hiszpanii<\/em>, ok. 1858. Ze zbior\u00f3w Walters Art Museum w Baltimore<\/p>\n

Akcja Schillerowskiej sztuki rozpoczyna si\u0119 nied\u0142ugo przed tajemniczym zgonem ksi\u0119cia, co zmniejsza prawdopodobie\u0144stwo historyczne przedstawionych w niej wydarze\u0144 niemal do zera, za to wydatnie podbija jej potencja\u0142 dramatyczny. Kiedy wi\u0119c w roku 1864, po \u015bmierci Meyerbeera, Verdi dosta\u0142 propozycj\u0119 napisania nowego dzie\u0142a dla Opery Paryskiej, kt\u00f3ra zaproponowa\u0142a mu do wyboru dwa scenariusze librecist\u00f3w Josepha M\u00e9ry\u2019ego i Camille\u2019a du Locle \u2013 opery o Kleopatrze i adaptacji dramatu Schillera \u2013 kompozytor bez namys\u0142u wybra\u0142 Don Carlosa<\/em>. Temat chodzi\u0142 mu po g\u0142owie od lat i niewiele kr\u00f3cej obleka\u0142 si\u0119 w posta\u0107 pi\u0119cioaktowej francuskiej grand op\u00e9ra, <\/em>kt\u00f3ra doczeka\u0142a si\u0119 premiery 11 marca 1867 roku, w Salle le Pelletier, po licznych skr\u00f3tach uznanych przez teatr za niezb\u0119dne (poniek\u0105d s\u0142usznie, skoro ostatnie poci\u0105gi na paryskie przedmie\u015bcia odchodzi\u0142y przed p\u00f3\u0142noc\u0105). Utw\u00f3r, cho\u0107 wystawiony z przepychem i w znakomitej obsadzie, spotka\u0142 si\u0119 z do\u015b\u0107 letnim przyj\u0119ciem i po kolejnych poprawkach spad\u0142 z afisza dwa lata p\u00f3\u017aniej, co w tamtych czasach uchodzi\u0142o raczej za pora\u017ck\u0119.<\/p>\n

Jeszcze podczas prac nad pierwotn\u0105 partytur\u0105 Achille de Lauzi\u00e8res dokona\u0142 przek\u0142adu francuskiego libretta na w\u0142oski pod tytu\u0142em Don Carlo<\/em>. Tak si\u0119 jednak z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce premiera tej wersji odby\u0142a si\u0119 4 czerwca 1867 roku nie we W\u0142oszech, lecz w londy\u0144skiej Covent Garden. Na dodatek po usuni\u0119ciu ca\u0142ego I aktu, tak zwanego \u201eaktu Fontainbleau\u201d, w kt\u00f3rym strza\u0142a Amora przeszywa serca obojga protagonist\u00f3w historii mi\u0142osnej; z pomi\u0119ciem baletu z aktu III; oraz po dokonaniu wielu innych skr\u00f3t\u00f3w \u2013 za zgod\u0105 i sugesti\u0105 dyrygenta, wspomnianego ju\u017c Michele Costy. Tym razem dzie\u0142o odnios\u0142o sukces, cho\u0107 ingerencje w partytur\u0119, kt\u00f3rych Verdi nie by\u0142 \u015bwiadom, wprawi\u0142y go w istn\u0105 furi\u0119. Don Carlo<\/em>, w mniej ju\u017c okaleczonej postaci, trafi\u0142 potem na sceny w Bolonii (w pa\u017adzierniku tego samego roku, nagrodzony gor\u0105c\u0105 owacj\u0105), Rzymie (w lutym 1868, po licznych ingerencjach cenzury papieskiej) i Mediolanie (miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej, przyj\u0119ty do\u015b\u0107 ch\u0142odno). Premiera w Neapolu w 1871 roku sko\u0144czy\u0142a si\u0119 jednak kompletn\u0105 klap\u0105 i niewiele pomog\u0142y poprawki wprowadzone z my\u015bl\u0105 o p\u00f3\u017aniejszym wznowieniu, ewidentnie wymuszonym przez kompozytora.<\/p>\n

Opera trafi\u0142a do szuflady na blisko dekad\u0119. Na prze\u0142omie 1882 i 1883 roku powsta\u0142a tak zwana wersja mediola\u0144ska dla La Scali: czteroaktowa, zn\u00f3w bez aktu I, co jednak nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, z nowym w\u0142oskim librettem Angela Zanardiniego, sporz\u0105dzonym na podstawie gruntownie przeredagowanej wersji francuskiej. Trzy lata p\u00f3\u017aniej Verdi przygotowa\u0142 czteroaktow\u0105 wersj\u0119 dla teatru w Modenie, przywracaj\u0105c akt Fontainbleau jako integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pierwszego aktu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Premiera Don Carlosa\u00a0<\/em>w La Scali. Rycina Giuseppe Barberisa na podstawie ilustracji prasowej Carla Cornaglii, 1884<\/p>\n

Dzie\u0142o \u2013 za \u017cycia Verdiego wzbudzaj\u0105ce skrajne reakcje, od zachwyt\u00f3w po mia\u017cd\u017c\u0105c\u0105 krytyk\u0119 (Bizet na paryskiej prapremierze wynudzi\u0142 si\u0119 jak mops i uzna\u0142 Don Carlosa <\/em>za kompletne fiasko) \u2013 po \u015bmierci kompozytora popad\u0142o w nie\u0142ask\u0119 a\u017c do lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku. Od tamtej pory pojawia si\u0119 na scenach najcz\u0119\u015bciej w wersji mediola\u0144skiej, rzadziej w mode\u0144skiej, sporadycznie w pierwotnym kszta\u0142cie b\u0105d\u017a w wersjach hybrydowych. Niekt\u00f3rzy dyrygenci podejmowali te\u017c pr\u00f3by wystawiania pi\u0119cioaktowego orygina\u0142u w przek\u0142adzie na w\u0142oski lub przynajmniej cz\u0119\u015bciowej rekonstrukcji partytury skr\u00f3conej przed prapremier\u0105 w Pary\u017cu.<\/p>\n

Kompromisu wci\u0105\u017c nie uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107, cho\u0107 wszyscy s\u0105 zgodni, \u017ce w interpretacji tego arcydzie\u0142a nale\u017cy przede wszystkim zachowa\u0107 mistrzowsk\u0105 gr\u0119 napi\u0119\u0107, najbardziej czyteln\u0105 w wersji pi\u0119cioaktowej. Pod pewnymi wzgl\u0119dami Verdi odwr\u00f3ci\u0142 w niej proporcje typowe dla Meyerbeerowskiej grand op\u00e9ra<\/em>. Don Carlos <\/em>nie jest oper\u0105 t\u0142um\u00f3w, lecz zintensyfikowanych do granic mo\u017cliwo\u015bci emocji niesionych przez jednostki. Kompozytor potrafi nie tylko przyku\u0107 uwag\u0119 psychologiczn\u0105 g\u0142\u0119bi\u0105 portret\u00f3w swych bohater\u00f3w. Umie te\u017c sprawi\u0107, \u017ce ich los przejmuje s\u0142uchacza na wskro\u015b, \u017ce nami\u0119tno\u015b\u0107 m\u0142odych kochank\u00f3w, gorycz kr\u00f3la Filipa, perfidia Wielkiego Inkwizytora i zawiedzione nadzieje ksi\u0119\u017cniczki Eboli rezonuj\u0105 w naszej wyobra\u017ani tak mocno, jakby\u015bmy na przemian wcielali si\u0119 we wszystkich bohater\u00f3w tej wielop\u0142aszczyznowej tragedii. Je\u015bli dramat Schillera jest \u201erzecz\u0105 najwy\u017cszej pr\u00f3by\u201d, Verdiowski Don Carlos <\/em>si\u0119ga jeszcze wy\u017cej, wystawiaj\u0105c odbiorc\u00f3w na pr\u00f3b\u0119, o jakiej Madame de Sta\u00ebl nawet si\u0119 nie \u015bni\u0142o. W operze Verdiego \u2013 bez wzgl\u0119du na wybran\u0105 przez teatr wersj\u0119 \u2013 s\u0142ycha\u0107 od pierwszych takt\u00f3w, \u017ce \u201epi\u0119kne dni w Aranjuez ju\u017c si\u0119 zako\u0144czy\u0142y\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Cztery dni temu, 24 maja, w Operze Wroc\u0142awskiej odby\u0142a si\u0119 premiera”mediola\u0144skiego” Don Carlosa.\u00a0W tym sezonie teatr zaplanowa\u0142 jeszcze dwa przedstawienia, w r\u00f3\u017cnych obsadach, 30 i 31 maja. Niewykluczone, \u017ce kr\u00f3tki wypad do Wroc\u0142awia oka\u017ce si\u0119 dobrym pomys\u0142em na oderwanie od zgie\u0142ku kampanii. Na zach\u0119t\u0119 kr\u00f3tki esej o powik\u0142anych kontekstach tego arcydzie\u0142a, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 tak\u017ce … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-8867","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8867","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8867"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8867\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8871,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8867\/revisions\/8871"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8867"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8867"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8867"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}