{"id":8911,"date":"2025-06-27T20:37:21","date_gmt":"2025-06-27T18:37:21","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8911"},"modified":"2025-06-28T20:32:17","modified_gmt":"2025-06-28T18:32:17","slug":"dom-wahnfried-nazwany","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8911","title":{"rendered":"Dom Wahnfried nazwany"},"content":{"rendered":"

Min\u0119\u0142o prawie dziesi\u0119\u0107 lat, a wci\u0105\u017c mam poczucie, \u017ce jednym z najbardziej inspiruj\u0105cych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107, z jakimi zetkn\u0119\u0142am si\u0119 w swojej karierze krytycznej, by\u0142 Wagnerowski Pier\u015bcie\u0144 Nibelunga <\/em>w Karlsruhe \u2013 zrealizowany z inicjatywy Petera Spuhlera, \u00f3wczesnego dyrektora Badisches Staatstheater, si\u0142ami czterech re\u017cyser\u00f3w, po jednym na ka\u017cd\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cyklu, i uzupe\u0142niony now\u0105 oper\u0105 Wahnfried<\/em>, zam\u00f3wion\u0105 specjalnie na t\u0119 okazj\u0119 u izraelsko-ameryka\u0144skiego kompozytora Avnera Dormana. Pisa\u0142am wtedy, \u017ce teatr przy Hermann-Levi-Platz \u2013 nazwanym na cze\u015b\u0107 potomka s\u0142ynnego rodu rabinackiego, kapelmistrza opery dworskiej w Karslruhe i wielkiego admiratora Wagnera, kt\u00f3ry po rozlicznych perypetiach powierzy\u0142 mu premier\u0119 swego Parsifala <\/em>\u2013 przetrze re\u017cyserom szlak teatralny do Bayreuth. I rzeczywi\u015bcie: z czw\u00f3rki \u201em\u0142odych zdolnych\u201d na Zielone Wzg\u00f3rze dotar\u0142o ju\u017c trzech, a Lohengrin <\/em>w uj\u0119ciu Yuvala Sharona doczeka si\u0119 w tym sezonie bezprecedensowego powrotu na scen\u0119 Festspielhaus.<\/p>\n

Trudno o lepsze potwierdzenie tezy o potrzebie oderwania dzie\u0142a od tw\u00f3rcy ni\u017c bilans dyrekcji Spuhlera w Karlsruhe. Jego kadencja \u2013 wyj\u0105tkowo udana pod wzgl\u0119dem artystycznym \u2013 zako\u0144czy\u0142a si\u0119 przedwcze\u015bnie i burzliwie, po gwa\u0142townych protestach przeciwko autorytarnym metodom rz\u0105dzenia zespo\u0142em. Ring <\/em>czterech re\u017cyser\u00f3w mimo to przeszed\u0142 do historii teatru, \u015bwietne recenzje zebra\u0142 te\u017c Wahnfried <\/em>\u2013 dopracowany w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach przez wszystkich zaanga\u017cowanych w przedsi\u0119wzi\u0119cie tw\u00f3rc\u00f3w i artyst\u00f3w, pocz\u0105wszy od kompozytora i autor\u00f3w angielsko-niemieckiego libretta, Lutza H\u00fcbnera i Sarah Nemitz; przez dyrygenta Justina Browna i pieczo\u0142owicie dobran\u0105 obsad\u0119, w kt\u00f3rej znalaz\u0142o si\u0119 kilku solist\u00f3w Pier\u015bcienia <\/em>pod jego batut\u0105; sko\u0144czywszy na ekipie realizator\u00f3w, na czele z Keithem Warnerem.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Mark Le Brocq (Houston Stewart Chamberlain). Fot. Matthew Williams-Ellis<\/p>\n

Tytu\u0142 opery Dormana nawi\u0105zuje do willi w Bayreuth, w kt\u00f3rej Wagner sp\u0119dzi\u0142 ostatnie lata \u017cycia i kt\u00f3r\u0105 nazwa\u0142 Wahnfried \u2013 ku wielkiej uciesze \u00f3wczesnych mieszka\u0144c\u00f3w miasta, kojarz\u0105cych s\u0142owo \u201eWahn\u201d g\u0142\u00f3wnie z szale\u0144stwem i urojeniem. Tymczasem kompozytor mia\u0142 na my\u015bli Schopenhauerowski sza\u0142 tw\u00f3rczy i azyl, gdzie mo\u017cna zazna\u0107 od niego wytchnienia. Zapewne sam nie przewidzia\u0142, \u017ce Haus Wahnfried przemieni si\u0119 z czasem w upiorne mauzoleum, siedzib\u0119 zwyrodnia\u0142ego kultu jego osoby i tw\u00f3rczo\u015bci, kreowanego przez zastyg\u0142\u0105 w \u017ca\u0142obie wdow\u0119 Cosim\u0119 i jej coraz dziwniejszych akolit\u00f3w: w\u015br\u00f3d nich wyrwanego z korzeniami z w\u0142asnej kultury Houstona Stewarta Chamberlaina, zwolennika rasistowskiej my\u015bli Arthura de Gobineau i \u017carliwego propagatora ideologii volkistowskiej, kt\u00f3ra zdaniem wielu wywar\u0142a zasadniczy wp\u0142yw na rozw\u00f3j p\u00f3\u017aniejszej doktryny nazizmu.<\/p>\n

Protagonist\u0105 opery Dormana jest w\u0142a\u015bnie Chamberlain \u2013 zgodnie z intencj\u0105 wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u00f3w przedsi\u0119wzi\u0119cia, kt\u00f3re przypad\u0142o na czas historycznych rozlicze\u0144 klanu z Bayreuth, zapocz\u0105tkowanych kilka lat przed jubileuszem dwusetlecia urodzin kompozytora. Wahnfried <\/em>by\u0142 z za\u0142o\u017cenia czym\u015b w rodzaju divertissement <\/em>mi\u0119dzy kolejnymi prezentacjami Pier\u015bcienia <\/em>w Karlsruhe: tw\u00f3rcz\u0105 impresj\u0105 na temat \u201eniebezpiecznych zwi\u0105zk\u00f3w\u201d rodziny Wagnera, r\u00f3wnoleg\u0142\u0105 do wielu \u00f3wczesnych inicjatyw edukacyjnych, na czele ze s\u0142ynn\u0105, cz\u0119\u015bciowo wci\u0105\u017c dost\u0119pn\u0105 na Zielonym Wzg\u00f3rzu wystaw\u0105 \u201eVerstummte Stimmen\u201d, oraz filmem dokumentalnym Wagner & Me<\/em>, z udzia\u0142em brytyjskiego aktora, pisarza i wagneryty Stephena Fry\u2019a.<\/p>\n

Wahnfried <\/em>okaza\u0142 si\u0119 impresj\u0105 tym ciekawsz\u0105, \u017ce przefiltrowan\u0105 przez do\u015bwiadczenia i wra\u017cliwo\u015b\u0107 zaledwie czterdziestoletniego tw\u00f3rcy wychowanego w Izraelu, gdzie muzyka Wagnera wci\u0105\u017c pozostaje tabu, niemo\u017cliwym do prze\u0142amania nawet przez wybitnych artyst\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego. By\u0107 mo\u017ce dlatego Dorman nie wpad\u0142 w pu\u0142apk\u0119 wagnerowskiego pastiszu, tworz\u0105c sw\u0105 pierwsz\u0105 oper\u0119 w duchu postmodernistycznego eklektyzmu \u2013 z mn\u00f3stwem odniesie\u0144 do form i gatunk\u00f3w z przesz\u0142o\u015bci, niby dwuaktow\u0105, w rzeczywisto\u015bci z\u0142o\u017con\u0105 z kilkunastu odr\u0119bnych epizod\u00f3w, zestawionych metod\u0105 niemal filmowego kontrastu plan\u00f3w muzycznych. Dorman jest bardzo sprawnym warsztatowo polistylist\u0105. Klimat d\u017awi\u0119kowy utworu, oparty na wyrazistych strukturach melodycznych i ostinatowej, i\u015bcie szostakowiczowskiej rytmice, buduje z nawi\u0105za\u0144 do jazzu, salonowych walc\u00f3w, marsz\u00f3w wojskowych, weimarskiego kabaretu, pojedynczych lejtmotyw\u00f3w z oper Wagnera, muzyki klezmerskiej, strz\u0119p\u00f3w chora\u0142u protestanckiego. Partie solowe oscyluj\u0105 mi\u0119dzy stylem deklamacyjnym a przejmuj\u0105cym liryzmem (wspania\u0142y monolog Siegfrieda Wagnera na pocz\u0105tku II aktu), w scenach zbiorowych stapiaj\u0105c si\u0119 idealnie z brzmieniem ch\u00f3ru i skrz\u0105c\u0105 si\u0119 barwami warstw\u0105 orkiestrow\u0105.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Po\u015brodku: Susan Bullock (Cosima Wagner). Fot. Matthew Williams-Ellis<\/p>\n

Muzyka Wahnfried <\/em>\u2013 wyrafinowana, a zarazem przyst\u0119pna \u2013 ma w sobie co\u015b nieodparcie \u201eameryka\u0144skiego\u201d. Wielu krytykom przywodzi na my\u015bl asocjacje z Johnem Adamsem, mnie kojarzy si\u0119 raczej z Johnem Corigliano i typow\u0105 dla jego tw\u00f3rczo\u015bci fuzj\u0105 styl\u00f3w: niewoln\u0105 od groteski i czarnego humoru, lawiruj\u0105c\u0105 mi\u0119dzy realizmem a \u015bwiatem u\u0142udy, skutecznie burz\u0105c\u0105 konwencj\u0119, jak w odrobin\u0119 dzi\u015b zapomnianej operze Duchy Wersalu<\/em>. Dorman i jego libreci\u015bci zbyt cz\u0119sto jednak odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 do stereotyp\u00f3w: Chamberlain zosta\u0142 \u017carliwym wagneryt\u0105 ju\u017c w latach siedemdziesi\u0105tych XIX wieku; pierwszy raz go\u015bci\u0142 w Wahnfried dopiero w 1888 roku, pi\u0119\u0107 lat po \u015bmierci uwielbianego kompozytora; dopiero wtedy do\u0142\u0105czy\u0142 do Bayreuther Kreis, w kt\u00f3rym ziarno volkistowskiego nacjonalizmu i nowej, rasistowskiej odmiany antysemityzmu zd\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c posia\u0107 baron Hans von Wolzogen \u2013 cz\u0142owiek, kt\u00f3rego sam Wagner zaprosi\u0142 do redagowania miesi\u0119cznika \u201eBayreuther Bl\u00e4tter\u201d i wkr\u00f3tce potem gorzko tego po\u017ca\u0142owa\u0142. Historia odsuni\u0119cia od wagnerowskiego dziedzictwa Isolde, pierwszego owocu mi\u0142o\u015bci Cosimy i Richarda, jest znacznie bardziej tragiczna i wielow\u0105tkowa: Cosima sama \u017cy\u0142a z pi\u0119tnem nie\u015blubnego dziecka Liszta, sprawy \u201eskomplikowa\u0142\u201d jej \u00f3wczesny m\u0105\u017c Hans von B\u00fclow, uznaj\u0105c ojcostwo Isolde. Na jej odrzuceniu przez matk\u0119 zawa\u017cy\u0142y te\u017c \u00f3wczesne konwenanse, pi\u0119tnuj\u0105ce ma\u0142\u017ce\u0144stwa utrzymywane przez \u017con\u0119 \u2013 a to w\u0142a\u015bnie by\u0142o udzia\u0142em Isolde, kt\u00f3ra wysz\u0142a za biednego jak mysz ko\u015bcielna dyrygenta Fritza Beidlera. Chamberlain sam smali\u0142 cholewki do Isolde: jego p\u00f3\u017aniejsze ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Ev\u0105 von B\u00fclow, drug\u0105 c\u00f3rk\u0105 Wagnera, by\u0142o efektem wyrachowanej kalkulacji. O przedwczesnym zgonie Isolde Cosima dowiedzia\u0142a si\u0119 przypadkiem dziesi\u0119\u0107 lat po fakcie \u2013 i nieca\u0142y rok przed w\u0142asn\u0105 \u015bmierci\u0105. Co jednak najwa\u017cniejsze, zar\u00f3wno Cosima, jak i Houston Stewart Chamberlain zmarli przed doj\u015bciem Hitlera do w\u0142adzy, a g\u0142\u00f3wn\u0105 winowajczyni\u0105 p\u00f3\u017aniejszych zwi\u0105zk\u00f3w dyktatora z Bayreuth by\u0142a naiwna i niezbyt inteligentna Winifred, kt\u00f3rej poczynania zas\u0142uguj\u0105 na osobn\u0105 oper\u0119.<\/p>\n

Narracyjne uproszczenia i niedostatki g\u0142\u0119bi psychologicznej Wahnfried <\/em>zniwelowano w Karlsruhe udzia\u0142em \u015bpiewak\u00f3w wzbudzaj\u0105cych bezpo\u015brednie skojarzenia ze z\u0142o\u017conymi postaciami Ringu<\/em>. W prze\u015bladuj\u0105c\u0105 Chamberlaina zjaw\u0119 Wagnera wcieli\u0142 si\u0119 wykonawca r\u00f3wnie dwuznacznej postaci Alberyka. Rozdarty mi\u0119dzy mi\u0142o\u015bci\u0105 do kompozytora a konieczno\u015bci\u0105 znoszenia jego antysemickich docink\u00f3w Hermann Levi zyska\u0142 odtw\u00f3rc\u0119 w osobie \u00f3wczesnego interpretatora roli Wotana.<\/p>\n

Polly Graham, re\u017cyserka spektaklu z Longborough, posz\u0142a innym tropem: wda\u0142a si\u0119 w dialog z prapremierow\u0105 koncepcj\u0105 Keitha Warnera, chwilami si\u0119 z ni\u0105 k\u0142\u00f3c\u0105c, chwilami rafinuj\u0105c pomys\u0142y brytyjskiego inscenizatora. Groteskow\u0105 figur\u0119 Chamberlaina \u015bwiadomie przystawi\u0142a do rzeczywisto\u015bci \u2013 Mark Le Brocq jest znacznie bli\u017cszy historycznemu pierwowzorowi postaci ni\u017c Matthias Wohlbrecht, kreuj\u0105cy t\u0119 rol\u0119 w Karlsruhe. Zachowa\u0142a wodewilowo-kabaretowy nastr\u00f3j cz\u0119\u015bci epizod\u00f3w, anga\u017cuj\u0105c do przedsi\u0119wzi\u0119cia mi\u0119dzy innymi znakomit\u0105 tancerk\u0119 i artystk\u0119 cyrkow\u0105 Tamzin Moulding w roli Akrobatki. Wagner-D\u00e4mona \u2013 w uj\u0119ciu Warnera przywodz\u0105cego na my\u015bl skojarzenia z Jackiem Napierem z Burtonowskiego Batmana <\/em>\u2013 przeistoczy\u0142a w zielonego b\u0142azna, d\u017cokera wyci\u0105ganego z talii w kolejnych rozdaniach kart historii. Ucznia Mistrza \u2013 w domy\u015ble Hitlera, ucharakteryzowanego przez re\u017cysera prapremiery na dyktatora z filmu Chaplina \u2013 wprowadzi\u0142a na scen\u0119 jako weterana Wielkiej Wojny, w mundurze przyozdobionym pomponami klauna. We wsp\u00f3\u0142pracy ze scenografem Maxem Johnsem i projektantk\u0105 kostium\u00f3w Anish\u0105 Fields przekonuj\u0105co odda\u0142a upiorn\u0105 atmosfer\u0119 bayreuckiego klanu \u2013 sterowanych przez Cosim\u0119 manipulator\u00f3w, kt\u00f3rzy wyko\u015blawili i tak z dzisiejszego punktu widzenia kontrowersyjne idee kompozytora.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Oskar McCarthy (Wagner-D\u00e4mon). Fot Matthew Williams-Ellis<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem muzycznym Wahnfried <\/em>z Longborough w pe\u0142ni dor\u00f3wna\u0142 spektaklowi z Karlsruhe. Wyrazy szczeg\u00f3lnego uznania nale\u017c\u0105 si\u0119 Le Brocqowi za fenomenalny wyst\u0119p w roli Chamberlaina, wykraczaj\u0105cy daleko poza pierwotne ramy partii charakterystycznej. Nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107 mro\u017c\u0105cej krew w \u017cy\u0142ach interpretacji postaci Cosimy przez zaprawion\u0105 w wagnerowskich bojach Susan Bullock, kt\u00f3ra u schy\u0142ku kariery zdo\u0142a\u0142a przeku\u0107 swe nieuchronne s\u0142abo\u015bci w atuty godne najlepszych scen \u015bwiata; popisu znakomitej techniki w wydaniu Alexandry Lowe, dysponuj\u0105cej sopranem niezwykle urodziwym, ekspresyjnym i pewnym intonacyjnie, co by\u0142o do udowodnienia w podw\u00f3jnej roli Isolde oraz Winifred; oraz wzruszaj\u0105cego uj\u0119cia Siegfrieda Wagnera przez Andrew Wattsa, kt\u00f3ry wykreowa\u0142 t\u0119 parti\u0119 w Karlsruhe \u2013 cho\u0107 jego kontratenor od tamtej pory zmatowia\u0142 i zubo\u017ca\u0142 w alikwoty, zdecydowanie zyska\u0142 na sile wyrazu. \u015awietnie sprawili si\u0119 te\u017c sopranistka Meeta Raval (jako Anna i Eva, czyli kolejne \u017cony Chamberlaina); Adrian Dwyer, pami\u0119tny Mime z Pier\u015bcienia <\/em>pod batut\u0105 Negusa, tym razem w z\u0142owieszczej roli Ucznia Mistrza; debiutuj\u0105cy w LFO baryton Edmund Danon (jako \u017cywy i martwy Hermann Levi); oraz przybywaj\u0105cy z nieco innego porz\u0105dku Oskar McCarthy w barytonowej partii Wagner-D\u00e4mona \u2013 wszechstronny \u015bpiewak, aktor i performer, kt\u00f3ry pewne niedostatki techniki wokalnej wynagrodzi\u0142 z nawi\u0105zk\u0105 rzemios\u0142em teatralnym. Na \u017cyczliw\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142u\u017cy\u0142 te\u017c kuba\u0144sko-francuski bas-baryton Antoin Herrera-L\u00f3pez Kessel w rolach cesarza Wilhelma II i anarchisty Bakunina. Nie zawi\u00f3d\u0142 oczekiwa\u0144 liczny jak na t\u0119 scen\u0119 zesp\u00f3\u0142 ch\u00f3rzyst\u00f3w, powi\u0119kszony o kilkana\u015bcioro cz\u0142onk\u00f3w Longborough Community Chorus. Ca\u0142o\u015b\u0107 poprowadzi\u0142 Justin Brown, powtarzaj\u0105c sw\u00f3j sukces z Karlsruhe i po raz kolejny dowodz\u0105c bywalcom LFO, \u017ce jest nie tylko skutecznym dyrygentem, lecz przede wszystkim bardzo wra\u017cliwym muzykiem.<\/p>\n

Brytyjska premiera Wahnfried<\/em>, mimo wspomnianych ju\u017c niedoci\u0105gni\u0119\u0107 utworu doskonale przyj\u0119ta przez krytyk\u0119 i publiczno\u015b\u0107, okaza\u0142a si\u0119 przedsi\u0119wzi\u0119ciem wa\u017cnym i potrzebnym. Tym istotniejszym, \u017ce za jego realizacj\u0119 wzi\u0119\u0142a si\u0119 LFO \u2013 teatr stworzony z czystej i bezinteresownej mi\u0142o\u015bci do Wagnera, udowadniaj\u0105cy raz po raz, \u017ce dba o jego spu\u015bcizn\u0119 m\u0105drzej, ni\u017c b\u0142\u0105dz\u0105cy po wielu manowcach bayreuccy spadkobiercy. Dlatego dziwi\u0105 mnie pojedyncze g\u0142osy, jakoby wystawienie opery Dormana w \u201eangielskim Bayreuth\u201d by\u0142o aktem strace\u0144czej odwagi, inicjatyw\u0105 obarczon\u0105 ryzykiem przewarto\u015bciowania dotychczasowych osi\u0105gni\u0119\u0107 wiejskiej opery w Gloucestershire. Dlatego zaniepokoi\u0142 mnie zamieszczony w programie esej, kt\u00f3rego autor, Michael Spitzer \u2013 by\u0107 mo\u017ce w najlepszej woli \u2013 dopu\u015bci\u0142 si\u0119 manipulacji w drug\u0105 stron\u0119. \u015awiat zn\u00f3w si\u0119 pogr\u0105\u017ca w piekle hipokryzji, zn\u00f3w odradzaj\u0105 si\u0119 ideologie, kt\u00f3re po kl\u0119sce Hitlera mia\u0142y na zawsze odej\u015b\u0107 w niebyt. Lepiej wi\u0119c nie powtarza\u0107 dawno skompromitowanej legendy o porcelanowych ma\u0142pach Mosesa Mendelssohna, dziadka kompozytora Feliksa \u2013 upokarzaj\u0105cym zakupie, kt\u00f3rego filozof musia\u0142 dokona\u0107, by zyska\u0107 pozwolenie na ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Spitzer powiela wy\u015bwiechtan\u0105 clich\u00e9e<\/span><\/em>, jakoby figurki ze zbioru Mendelssohn\u00f3w by\u0142y przyk\u0142adem tak zwanej Judenporzellan<\/em>, wykupywanej przez \u017byd\u00f3w pod przymusem, w zamian za prawo do za\u0142o\u017cenia rodziny i posiadania legalnego potomstwa. <\/span>Owszem, Fryderyk Wielki og\u0142osi\u0142 to haniebne zarz\u0105dzenie \u2013 jedno z wielu, kt\u00f3re mia\u0142y zwi\u0119kszy\u0107 sprzeda\u017c wyrob\u00f3w jego berli\u0144skiej manufaktury \u2013 ale dopiero w 1769 roku, kiedy Moses by\u0142 ju\u017c dawno \u017conaty. Ma\u0142o tego, ten sam Fryderyk nada\u0142 mu sze\u015b\u0107 lat wcze\u015bniej status Schutzjude<\/em>, chroni\u0105cy uczonego przed prze\u015bladowaniami, kt\u00f3re rzeczywi\u015bcie dotyka\u0142y jego ubo\u017cszych i mniej uprzywilejowanych pobratymc\u00f3w \u2013 czyli w praktyce wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Prusach. Jakkolwiek figurki z kolekcji Mendelssohn\u00f3w wydaj\u0105 si\u0119 dzi\u015b szkaradne, w czasach Mosesa uchodzi\u0142y za symbol luksusu i zamo\u017cno\u015bci. Feliks nie m\u00f3g\u0142 wi\u0119c traktowa\u0107 odziedziczonej po dziadku pami\u0105tki jako \u201erasistowskiego memento mori<\/em>\u201d. Ca\u0142a ta opowie\u015b\u0107 jest anachronicznym konstruktem, odrzuconym przez badaczy niemal p\u00f3\u0142 wieku temu.<\/p>\n

Co nie oznacza, \u017ce w czasach Wagnera nie by\u0142o w Niemczech antysemityzmu. Co nie oznacza, \u017ce Wagner nie by\u0142 antysemit\u0105. Nie oznacza wreszcie, \u017ce Chamberlain nie wla\u0142 w ten zaczyn rasistowskiej trucizny \u2013 z katastrofalnym skutkiem, o czym coraz cz\u0119\u015bciej zdarza si\u0119 nam zapomina\u0107. \u017beby wprowadzi\u0107 odbiorc\u00f3w w dzie\u0142o Dormana, nie wolno manipulowa\u0107 histori\u0105. Trzeba szuka\u0107 prawdy, a ta wcale nie le\u017cy po\u015brodku. \u201ePrawda le\u017cy tam, gdzie le\u017cy\u201d, jak mawia\u0142 W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski, cz\u0142onek prezydium \u017begoty i Sprawiedliwy w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry doskonale rozumia\u0142 sens zwrotu \u201enied\u017awiedzia przys\u0142uga\u201d.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Min\u0119\u0142o prawie dziesi\u0119\u0107 lat, a wci\u0105\u017c mam poczucie, \u017ce jednym z najbardziej inspiruj\u0105cych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107, z jakimi zetkn\u0119\u0142am si\u0119 w swojej karierze krytycznej, by\u0142 Wagnerowski Pier\u015bcie\u0144 Nibelunga w Karlsruhe \u2013 zrealizowany z inicjatywy Petera Spuhlera, \u00f3wczesnego dyrektora Badisches Staatstheater, si\u0142ami czterech re\u017cyser\u00f3w, po jednym na ka\u017cd\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cyklu, i uzupe\u0142niony now\u0105 oper\u0105 Wahnfried, zam\u00f3wion\u0105 specjalnie na … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-8911","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8911","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8911"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8911\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8919,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8911\/revisions\/8919"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8911"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8911"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8911"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}