{"id":8998,"date":"2025-08-07T15:23:19","date_gmt":"2025-08-07T13:23:19","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8998"},"modified":"2025-08-07T15:23:19","modified_gmt":"2025-08-07T13:23:19","slug":"stare-dobre-malzenstwo","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=8998","title":{"rendered":"Stare dobre ma\u0142\u017ce\u0144stwo"},"content":{"rendered":"

To ju\u017c ostatni z esej\u00f3w towarzysz\u0105cych wiosennej ods\u0142onie Actus Humanus – nie bez przyczyny akurat teraz, bo wkr\u00f3tce na mojej stronie zrobi si\u0119 troch\u0119 bardziej barokowo. W najbli\u017cszych planach festiwal w Innsbrucku oraz Bayreuth Baroque, potem si\u0119 zobaczy, cho\u0107 mam ju\u017c to i owo na oku. AH Nativitas za cztery miesi\u0105ce i dni kilka, a tymczasem wr\u00f3\u0107my pami\u0119ci\u0105 do recitalu Krzysztofa Garstki z drugim zeszytem Notenb\u00fcchlein f\u00fcr Anna Magdalena Bach<\/em>, 20 kwietnia w Ratuszu G\u0142\u00f3wnego Miasta.<\/p>\n

***<\/p>\n

Podobno by\u0142o to szcz\u0119\u015bliwe ma\u0142\u017ce\u0144stwo \u2013 mimo szesnastoletniej r\u00f3\u017cnicy wieku. Poznali si\u0119 w 1721 roku, na dworze ksi\u0119cia Leopolda von Anhalt-K\u00f6then, gdzie Jan Sebastian Bach cztery lata wcze\u015bniej zosta\u0142 kapelmistrzem. M\u0142odziutka Anna Magdalena Wilcke \u2013 c\u00f3rka tr\u0119bacza Johanna Caspara Wilckego, muzyka na sakso\u0144skich dworach w Zeits i Weissenfels, oraz Margarethy Elisabeth Liebe, kt\u00f3rej ojciec by\u0142 organist\u0105 \u2013 dosta\u0142a w\u0142a\u015bnie posad\u0119 sopranistki w prowadzonym przez Bacha zespole. Trzydziestosze\u015bcioletni wdowiec z czw\u00f3rk\u0105 ma\u0142ych dzieci nie zwleka\u0142 z o\u015bwiadczynami: po\u015blubi\u0142 \u015bpiewaczk\u0119 w grudniu tego samego roku. Nie min\u0119\u0142y dwa lata, kiedy doczekali si\u0119 c\u00f3reczki, Christiany Sophii Henrietty, kt\u00f3ra jednak zmar\u0142a kilka miesi\u0119cy po narodzinach. Ich pierwszy syn, Gottfried Heinrich, przyszed\u0142 na \u015bwiat ju\u017c w Lipsku, gdzie jego ojciec rok wcze\u015bniej obj\u0105\u0142 stanowisko kantora w ko\u015bciele \u015bw. Tomasza. Anna Magdalena powi\u0142a w tym zwi\u0105zku a\u017c trzyna\u015bcioro dzieci, z kt\u00f3rych zaledwie sz\u00f3stka osi\u0105gn\u0119\u0142a wiek dojrza\u0142y.<\/p>\n

Utrwalany w podr\u0119cznikach obraz wielodzietnej, ledwie wi\u0105\u017c\u0105cej koniec z ko\u0144cem rodziny Bach\u00f3w i wiecznie zagrzebanej w pieluchach Anny Magdaleny, jest z gruntu fa\u0142szywy. Frau Kapellmeisterin nie musia\u0142a zajmowa\u0107 si\u0119 domem ani zrywa\u0107 si\u0119 ze snu na ka\u017cdy p\u0142acz zg\u0142odnia\u0142ego lub um\u0119czonego kolk\u0105 niemowl\u0119cia. Zarobki m\u0119\u017ca pozwala\u0142y na zatrudnienie wystarczaj\u0105cej liczby pokoj\u00f3wek, praczek, kucharek oraz zawodowych mamek, kt\u00f3re wykarmia\u0142y ich dzieci w\u0142asn\u0105 piersi\u0105. Anna Magdalena nie zrezygnowa\u0142a po \u015blubie z kariery \u015bpiewaczej. Na dworze w K\u00f6then zarabia\u0142a niewiele mniej ni\u017c Bach, bra\u0142a te\u017c honoraria za wyst\u0119py na lipskich koncertach. By\u0142a nie tylko przyk\u0142adn\u0105 \u017con\u0105, ale i muzyczn\u0105 partnerk\u0105 m\u0119\u017ca, wnosz\u0105c\u0105 niebagatelny wk\u0142ad do bud\u017cetu rodziny. Pani Bachowa, obdarzona czystym, pewnym intonacyjnie sopranem, by\u0142a te\u017c utalentowan\u0105 instrumentalistk\u0105, bieg\u0142\u0105 w grze na skrzypcach i klawesynie. Z \u017cycia muzycznego Lipska wycofywa\u0142a si\u0119 tylko w zaawansowanej ci\u0105\u017cy, na czas porodu i kr\u00f3tkiego po\u0142ogu. Ostatnio pojawi\u0142y si\u0119 nawet hipotezy, \u017ce by\u0142a przynajmniej wsp\u00f3\u0142autork\u0105 kilku dzie\u0142 Bacha, mi\u0119dzy innymi Suit wiolonczelowych <\/em>BWV 1007\u20131012 oraz fragment\u00f3w Wariacji Goldbergowskich <\/em>i Das wohltemperierte Klavier <\/em>\u2013 niepoparte jednak \u017cadnymi przekonuj\u0105cymi dowodami i odrzucone przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 muzykolog\u00f3w. Fakt, \u017ce po \u015bmierci m\u0119\u017ca zam\u00f3wiono u niej kantat\u0119 z okazji wybor\u00f3w do rady miejskiej, pozostaje wszak\u017ce bezsporny.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Kadr z filmu Chronik der Anna Magdalena Bach<\/i> w re\u017cyserii Jean-Marie Strauba i Dani\u00e8le Huillet (1968). W rolach ma\u0142\u017ce\u0144stwa Bach\u00f3w wyst\u0105pili Christiane Lang (na zdj\u0119ciu) i Gustav Leonhardt<\/p>\n

O ile Anna Magdalena wed\u0142ug wsp\u00f3\u0142czesnych nam standard\u00f3w nie by\u0142a wzorem troskliwej matki, po\u015bwi\u0119caj\u0105cej si\u0119 dzieciom bez reszty i zapewniaj\u0105cej im czu\u0142\u0105 obecno\u015b\u0107 od pierwszych dni \u017cycia, o tyle oboje pa\u0144stwo Bachowie starali si\u0119 jak najwcze\u015bniej wprowadza\u0107 swoje potomstwo w arkana sztuki muzycznej, kszta\u0142towa\u0107 ich smak i dostarcza\u0107 nieustannej inspiracji. Nawet ich pierwszy syn Gottfried Heinrich, cho\u0107 od wczesnego dzieci\u0144stwa zdradza\u0142 oznaki zaburze\u0144 rozwoju i wieku doros\u0142ym wymaga\u0142 sta\u0142ej opieki, zdaniem przyrodniego brata Carla Philippa Emanuela zapowiada\u0142 si\u0119 na \u201eprawdziwego geniusza\u201d klawesynu. Zar\u00f3wno pierwszy Notenb\u00fcchlein f\u00fcr Anna Magdalena Bach<\/em>, powsta\u0142y w 1722 roku, jak i drugi okre\u015blany t\u0105 nazw\u0105 zeszyt, p\u00f3\u017aniejszy o trzy lata, nale\u017cy zatem traktowa\u0107 jako co\u015b w rodzaju muzycznego pami\u0119tnika, w kt\u00f3rym cz\u0142onkowie rodziny Bach\u00f3w notowali nie tylko utwory w\u0142asne, lecz i zaprzyja\u017anionych z rodzin\u0105 kompozytor\u00f3w \u2013 z my\u015bl\u0105 o domowym muzykowaniu, edukacji kolejnych pokole\u0144 i podtrzymywaniu w\u0142asnej wirtuozowskiej praktyki.<\/p>\n

Notenb\u00fcchlein <\/em>z roku 1725 jest obszerniejszy i pi\u0119kniej zdobiony od swego poprzednika. Na jasnozielonej obwolucie widniej\u0105 z\u0142ote inicja\u0142y AMB, po \u015bmierci macochy uzupe\u0142nione r\u0119k\u0105 jej pasierba Carla Philippa Emanuela. Pi\u0119knie z\u0142ocone s\u0105 tak\u017ce brzegi stron manuskryptu. Autork\u0105 wi\u0119kszo\u015bci wpis\u00f3w do notatnika jest sama Anna Magdalena, pozosta\u0142e wysz\u0142y spod pi\u00f3ra Johanna Sebastiana, jego syn\u00f3w z obu ma\u0142\u017ce\u0144stw oraz przyjaci\u00f3\u0142 domu \u2013 po cz\u0119\u015bci wyra\u017anie podpisanych, po cz\u0119\u015bci zidentyfikowanych przez p\u00f3\u017aniejszych badaczy, w niekt\u00f3rych przypadkach nieustalonych do dzi\u015b. R\u0119kopis zawiera og\u00f3\u0142em czterdzie\u015bci dwie kompozycje, z kt\u00f3rych mniej wi\u0119cej po\u0142owa znalaz\u0142a si\u0119 w programie dzisiejszego koncertu.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Die Thomasschule w Lipsku. Fotografia Hermanna Waltera z pocz\u0105tku lat 80. XIX wieku<\/p>\n

W\u015br\u00f3d niekwestionowanych utwor\u00f3w Johanna Sebastiana zwraca uwag\u0119 Preludium C-dur<\/em> BWV 846\/1 \u2013 rozpoczynaj\u0105ce pierwsz\u0105 ksi\u0119g\u0119 Das wohltemperierte Klavier<\/em>, w notatniku uwzgl\u0119dnione jednak z pomini\u0119ciem pi\u0119ciu takt\u00f3w, by\u0107 mo\u017ce ze wzgl\u0119d\u00f3w czysto praktycznych, \u017ceby zapis nutowy zmie\u015bci\u0142 si\u0119 na dw\u00f3ch stronach r\u0119kopisu. Autorstwo innych kompozycji Lipskiego Kantora wci\u0105\u017c pozostaje sporne, dlatego wci\u0105\u017c figuruj\u0105 w aneksie do katalogu Bach-Werke-Verzeichnis, oznaczone sygnatur\u0105 BWV Anh. W kilku przypadkach uda\u0142o si\u0119 ju\u017c rozstrzygn\u0105\u0107, \u017ce utwory przypisywane niegdy\u015b Janowi Sebastianowi s\u0105 w rzeczywisto\u015bci kompozycjami Carla Philippa Emanuela, drugiego syna z ma\u0142\u017ce\u0144stwa z Mari\u0105 Barbar\u0105, zwanego Bachem \u201eberli\u0144skim\u201d albo \u201ehamburskim\u201d; dopisan\u0105 znacznie p\u00f3\u017aniej i skre\u015blon\u0105 dzieci\u0119c\u0105 r\u0119k\u0105 wprawk\u0105 Johanna Christiana, najm\u0142odszego z braci Bach\u00f3w; utworami drezde\u0144skiego kompozytora Christiana Petzolda, kt\u00f3rego spu\u015bcizna niemal w ca\u0142o\u015bci zagin\u0119\u0142a i dopiero w latach siedemdziesi\u0105tych ubieg\u0142ego wieku zacz\u0119to j\u0105 odnajdywa\u0107 w innych r\u0119kopisach z epoki, mi\u0119dzy innymi w\u0142a\u015bnie w Notenb\u00fcchlein<\/em>; oraz polonezem Johanna Adolpha Hassego, tw\u00f3rcy, kt\u00f3ry z czasem mia\u0142 zyska\u0107 znacznie wi\u0119ksze uznanie ni\u017c jego starszy kolega Jan Sebastian Bach.<\/p>\n

Oba zeszyty Notenb\u00fcchlein f\u00fcr Anna Magdalena Bach <\/em>s\u0105 jednak przede wszystkim wzruszaj\u0105cym \u015bwiadectwem wra\u017cliwo\u015bci kobiety, kt\u00f3ra skrz\u0119tnie zbiera\u0142a wpisy do muzycznego sztambucha, \u017ceby doskonali\u0107 sw\u00f3j warsztat, wpoi\u0107 sw\u00f3j gust i upodobania licznemu potomstwu, pomuzykowa\u0107 z m\u0119\u017cem, usi\u0105\u015b\u0107 z nim przy klawiaturze, by op\u0142aka\u0107 \u015bmier\u0107 kolejnych niemowl\u0105t i noworodk\u00f3w, albo \u2013 w lepszych chwilach \u2013 po prostu si\u0119 po\u015bmia\u0107, a gdy Bacha na \u015bwiecie zabrak\u0142o, znale\u017a\u0107 na tych z\u0142oconych po brzegach stronicach pociech\u0119 w \u017ca\u0142obie, otuch\u0119 na wdowie lata i wspomnienia radosnych spotka\u0144 muzyk\u00f3w w domu Lipskiego Kantora.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Tablica pami\u0105tkowa Anny Magdaleny na \u015bcianie Thomaskirche. Fot. Lukas Beck<\/p>\n

Wiadomo, \u017ce po \u015bmierci Johanna Sebastiana \u2013 kt\u00f3ry przynosi\u0142 do domu zarobki wielokrotnie wy\u017csze ni\u017c najlepsi lipscy rzemie\u015blnicy \u2013 Anna Magdalena musia\u0142a niejednokrotnie zwraca\u0107 si\u0119 o pomoc finansow\u0105 do rady miejskiej, wynajmowa\u0107 pokoje podr\u00f3\u017cnym, czerpa\u0107 niewielkie zyski ze sprzeda\u017cy utwor\u00f3w Bacha. Nie wiadomo, jak potoczy\u0142y si\u0119 jej losy w czasie wojny siedmioletniej, kt\u00f3ra wywr\u00f3ci\u0142a na nice \u00f3wczesny porz\u0105dek \u015bwiata. Zmar\u0142a w wieku niespe\u0142na sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu lat. Prze\u017cy\u0142a jednak swego m\u0119\u017ca o prawie dekad\u0119 \u2013 niewykluczone, \u017ce bez tych skrz\u0119tnie wype\u0142nianych muzyk\u0105 notatnik\u00f3w odesz\u0142aby znacznie wcze\u015bniej i w poczuciu gorzkiego niespe\u0142nienia.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To ju\u017c ostatni z esej\u00f3w towarzysz\u0105cych wiosennej ods\u0142onie Actus Humanus – nie bez przyczyny akurat teraz, bo wkr\u00f3tce na mojej stronie zrobi si\u0119 troch\u0119 bardziej barokowo. W najbli\u017cszych planach festiwal w Innsbrucku oraz Bayreuth Baroque, potem si\u0119 zobaczy, cho\u0107 mam ju\u017c to i owo na oku. AH Nativitas za cztery miesi\u0105ce i dni kilka, a … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-8998","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8998","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=8998"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8998\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9002,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/8998\/revisions\/9002"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=8998"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=8998"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=8998"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}