Wojciech Kilar w m\u0142odo\u015bci. Zdj\u0119cie z archiwum rodzinnego<\/p>\n Odj\u0119\u0142o mi mow\u0119. Nie spodziewa\u0142am si\u0119 w naj\u015bmielszych snach, \u017ce Kilar kiedykolwiek przywo\u0142a moj\u0105 opini\u0119, a co wi\u0119cej, uzna j\u0105 za trafn\u0105. Zrobi\u0142o mi si\u0119 zwyczajnie g\u0142upio, bo zacytowa\u0142 fragment artyku\u0142u o nadchodz\u0105cej premierze VIVO XXX<\/em>, utworu, kt\u00f3ry Pawe\u0142 Mykietyn skomponowa\u0142 na zam\u00f3wienie Festiwalu Solidarity of Arts w Gda\u0144sku z okazji trzydziestolecia Solidarno\u015bci. Artyku\u0142u Pami\u0119ci\u0105 silni<\/em>, w kt\u00f3rym pisa\u0142am o budowaniu \u201emitu za\u0142o\u017cycielskiego\u201d, o Czes\u0142awie Mi\u0142oszu, mimowolnym Wernyhorze polskiego ruchu robotniczego, i w\u0142a\u015bnie o przewrocie stylistycznym w tw\u00f3rczo\u015bci kilku kompozytor\u00f3w, kt\u00f3rych ju\u017c tylko o kicz oskar\u017cy\u0107 nie mo\u017cna, bo w postmodernizmie to jeden ze \u015brodk\u00f3w wyrazu artystycznego. Ja tu sobie dworuj\u0119, a Kilar \u015bmiertelnie powa\u017cnie przyznaje mi racj\u0119. Koledzy po fachu uznali, \u017ce kompozytor nie wyczu\u0142 w moich s\u0142owach ironii. A ja sobie teraz my\u015bl\u0119, \u017ce nawet je\u015bli j\u0105 wyczu\u0142, to zupe\u0142nie si\u0119 ni\u0105 nie przej\u0105\u0142. Bo Kilar od zawsze \u2013 nie od czasu s\u0142ynnej iluminacji religijnej, jakiej dozna\u0142 w 1980 roku, stan\u0105wszy twarz\u0105 w twarz z ikon\u0105 Czarnej Madonny na Jasnej G\u00f3rze \u2013 by\u0142 kompozytorem i cz\u0142owiekiem osobnym, nieledwie mizantropem, kt\u00f3ry pisa\u0142 co chcia\u0142 i jak chcia\u0142, a potem ju\u017c tylko marzy\u0142, \u017ceby wszyscy dali mu \u015bwi\u0119ty spok\u00f3j.<\/p>\n Bo tak naprawd\u0119, Kilar nie by\u0142 nigdy ani awangardzist\u0105, ani socrealist\u0105 liturgicznym, ani tw\u00f3rc\u0105 muzyki religijnej z prawdziwego zdarzenia, ani nawet przedstawicielem postmodernizmu. Przez ca\u0142e \u017cycie \u2013 jak s\u0142usznie podkre\u015bla krytyk i kompozytor Rafa\u0142 Augustyn, ucze\u0144 G\u00f3reckiego \u2013 by\u0142 tw\u00f3rc\u0105 \u015brodka, kt\u00f3ry chcia\u0142 pisa\u0107 muzyk\u0119 wzruszaj\u0105c\u0105 i \u201eporywn\u0105\u201d, pe\u0142n\u0105 szczerych emocji, komponowan\u0105 najlepiej, jak umia\u0142. Wbrew temu, co pr\u00f3buje nam si\u0119 wmawia\u0107, zw\u0142aszcza po jego \u015bmierci, nie by\u0142 kompozytorem \u015bwiatowej s\u0142awy. Zawsze jecha\u0142 o kilka d\u0142ugo\u015bci za peletonem tytan\u00f3w polskiej szko\u0142y kompozytorskiej, w kt\u00f3rym znale\u017ali si\u0119 nie tylko Lutos\u0142awski, Penderecki i G\u00f3recki, ale te\u017c Serocki, Baird i Bacewicz. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Kilara zawsze by\u0142a prostsza, bardziej tradycyjna w za\u0142o\u017ceniach, niestroni\u0105ca od swojsko\u015bci, folkloru, odniesie\u0144 do minionych epok i estetyki \u201ez pogranicza\u201d. W s\u0142ynnym utworze Riff 62 \u2013<\/em> wykonanym po raz pierwszy na Warszawskiej Jesieni w 1962 roku i chwil\u0119 potem bisowanym od pocz\u0105tku do ko\u0144ca \u2013 upatrywano manifest przysz\u0142o\u015bci, sonorystyczny symbol sprzeciwu wobec tradycji zastanej. Tymczasem ju\u017c w tej, prze\u0142omowej rzekomo kompozycji, tkwi zal\u0105\u017cek p\u00f3\u017aniejszej tw\u00f3rczo\u015bci Kilara: \u00f3w tytu\u0142owy, zaczerpni\u0119ty z jazzu \u201eriff\u201d, czyli powtarzana do upad\u0142ego fraza lub motyw melodyczno-harmoniczny. Rok p\u00f3\u017aniejsze G\u00e9n\u00e9rique, <\/em>obfituj\u0105ce w najr\u00f3\u017cniejsze szmery, trzaski, klaksony i klastery, zn\u00f3w zdradza cechy kompozycji \u015bwietnej warsztatowo, ale mimo wszystko niezbyt oryginalnej, niby nowoczesnej w kszta\u0142cie d\u017awi\u0119kowym, ale jednak podejrzanie uwodzicielskiej brzmieniowo. A ju\u017c Upstairs-Downstairs <\/em>na dwa ch\u00f3ry dzieci\u0119ce i orkiestr\u0119 (1971) zapowiada\u0142o gwa\u0142towny odwr\u00f3t od coraz bardziej obcej Kilarowi awangardy \u2013 w stron\u0119 tonalno\u015bci, cho\u0107 wci\u0105\u017c jeszcze prze\u0142amanej sonorystyczn\u0105 harmonik\u0105 \u201eciasnych\u201d wsp\u00f3\u0142brzmie\u0144 w klasterach.<\/p>\n Kilar w zaciszu domowym. Fot. Bartek Barczyk<\/p>\n W 1974 roku Kilar waln\u0105\u0142 pi\u0119\u015bci\u0105 w st\u00f3\u0142 i postawi\u0142 wszystko na jedn\u0105 kart\u0119. Wygra\u0142. Kiedy w Filharmonii Narodowej po raz pierwszy rozbrzmia\u0142 Krzesany<\/em> \u2013 bezwstydnie okre\u015blony jako poemat symfoniczny, czerpi\u0105cy gar\u015bciami z folkloru, pod wzgl\u0119dem fakturalnym prosty jak drut, oparty na motywie z\u0142o\u017conym z trzech akord\u00f3w na krzy\u017c \u2013 w szeregach znu\u017conych awangard\u0105 krytyk\u00f3w wybuch\u0142 dziki entuzjazm. \u201eApologia g\u00f3ralszczyzny, przy kt\u00f3rej blednie s\u0142ynny balet Karola Szymanowskiego\u201d, zachwyca\u0142 si\u0119 Andrzej Ch\u0142opecki. \u201eKolorowy wykrzyknik na tle warszawsko-jesiennej szaro\u015bci\u201d, pia\u0142 Olgierd Pisarenko. Spodoba\u0142o si\u0119, to dostali jeszcze. Bogurodzic\u0119<\/em> na ch\u00f3r mieszany i orkiestr\u0119 (1975), kt\u00f3ra wstrz\u0105sn\u0119\u0142a Bohdanem Pociejem, nie powstrzyma\u0142a go wszak\u017ce od refleksji, \u017ce architektonika tego utworu jest uderzaj\u0105co prosta, a melodyka wokalna \u2013 skrajnie zredukowana. Ko\u015bcielec 1909<\/em>, kolejny poemat symfoniczny (1976), tym razem nawi\u0105zuj\u0105cy nie tylko do folkloru tatrza\u0144skiego, ale te\u017c do spu\u015bcizny Mieczys\u0142awa Kar\u0142owicza, co troch\u0119 zbi\u0142o z tropu krytyk\u00f3w, coraz cz\u0119\u015bciej przeb\u0105kuj\u0105cych pod nosem o \u201eradykalnym eklektyzmie\u201d Kilara. Siw\u0105 mg\u0142\u0119<\/em> (1979), kt\u00f3ra siad\u0142a na Giewoncie i przes\u0142oni\u0142a juhasowi drog\u0119 do dziewczyny \u2013 z programowym komentarzem orkiestry do tekstu poszczeg\u00f3lnych zwrotek g\u00f3ralskiej \u015bpiewki wykonywanej przez baryton. Krytycy zacz\u0119li si\u0119 wierci\u0107 w fotelach. Wreszcie Exodus <\/em>z 1981 roku, zwany celnie, acz z\u0142o\u015bliwie Bolerem Kilara<\/em>. Leszek Polony raportowa\u0142 po prawykonaniu, \u017ce: \u201ePubliczno\u015b\u0107, zrazu skonsternowana ustawicznym powtarzaniem akordu E-dur (rozleg\u0142y si\u0119 nawet pojedyncze \u015bmiechy), zosta\u0142a ostatecznie porwana si\u0142\u0105 i dynamizmem kompozycji\u201d. Skonsternowani krytycy i koledzy Kilara po fachu ostatecznie nie dali si\u0119 porwa\u0107, ani si\u0142\u0105, ani tym bardziej dynamizmem. Rafa\u0142 Augustyn wspomina jednak wypowied\u017a innego \u015bl\u0105skiego tw\u00f3rcy, Eugeniusza Knapika, kt\u00f3ry kilka lat p\u00f3\u017aniej wzdycha\u0142: \u201ePrzy niekt\u00f3rych utworach chce si\u0119 zaprotestowa\u0107: \u00bbNo, Wojtek, nie, to ju\u017c przesada, tak nie mo\u017cna\u2026!\u00ab. Tymczasem jest wielu ludzi, kt\u00f3rych ta muzyka wzrusza i porywa\u201d.<\/p>\n I tak ju\u017c zosta\u0142o. Po Exodusie<\/em> nadszed\u0142 Angelus<\/em>, po nim Orawa<\/em> i Preludium<\/em>, dalej kompozycje nie tyle nawet religijne, co \u015bci\u015ble liturgiczne: Missa pro pace<\/em> na nowe tysi\u0105clecie, a zarazem na stulecie Filharmonii Narodowej, oraz dedykowany \u017conie Magnificat <\/em>z 2006 roku, o kt\u00f3rym Kilar powiedzia\u0142 kiedy\u015b: \u201eTo jest moje podzi\u0119kowanie Panu za \u017cycie i za woln\u0105 Polsk\u0119. Tak\u017ce za to, \u017ce mo\u017cemy si\u0119 tutaj k\u0142\u00f3ci\u0107, spiera\u0107, awanturowa\u0107 nawet bez zezwolenia Wielkiego Brata. \u00bbWielkie bowiem rzeczy uczyni\u0142 nam Wszechmocny\u00ab. Wierz\u0119 w to, \u017ce jest jaki\u015b plan Bo\u017cy, kt\u00f3ry si\u0119 teraz realizuje\u201d. Wobec takiej deklaracji \u015bwiatopogl\u0105dowej zamilkli niemal wszyscy. Ci, kt\u00f3rych Kilar \u2013 g\u0142osz\u0105cy swe nowe muzyczne credo z ewangeliczn\u0105 niemal prostot\u0105 \u2013 wzrusza\u0142 i porywa\u0142, zamilkli z zachwytu. Inni zamilkli w poczuciu g\u0142\u0119bokiego za\u017cenowania. Zasadniczo z tych samych powod\u00f3w. Kilar nie przej\u0105\u0142 si\u0119 ani jednymi, ani drugimi. Pogrzebawszy b\u0142\u0119dy m\u0142odzie\u0144czego wieku na \u201ewielkim cmentarzu partytur awangardy\u201d, robi\u0142 dalej swoje, w niezmiennym poczuciu w\u0142asnej warto\u015bci, kt\u00f3re jednak nigdy nie przerodzi\u0142o si\u0119 w pych\u0119.<\/p>\n \u017beby zachowa\u0107 twarz, specjali\u015bci od muzyki wsp\u00f3\u0142czesnej upchn\u0119li go w szufladk\u0119 z napisem: \u201ewybitny kompozytor muzyki filmowej\u201d. Istotnie, stworzy\u0142 jej mn\u00f3stwo, z kilkoma re\u017cyserami, przede wszystkim z Zanussim i Wajd\u0105, zwi\u0105za\u0142 si\u0119 wr\u0119cz emblematycznie. Leszkowi Polonemu wyzna\u0142 kokieteryjnie, \u017ce \u201ezacz\u0105\u0142 pisa\u0107 do filmu troszeczk\u0119 z chciwo\u015bci\u201d. Wiele jednak wskazuje, \u017ce robi\u0142 to z gor\u0105cej, spe\u0142nionej dopiero w s\u0142usznym wieku mi\u0142o\u015bci do Hollywood, do fenomenu rzeczywisto\u015bci zakl\u0119tej w technikolorze, do wszystkiego, co temu sk\u0105din\u0105d bardzo powa\u017cnemu cz\u0142owiekowi pozwala\u0142o zachowa\u0107 w sobie cho\u0107 odrobin\u0119 dziecka. I cho\u0107 w Polsce nie chodzi\u0142o si\u0119 do kina po to, \u017ceby obcowa\u0107 z muzyk\u0105 Kilara, w tym gatunku tworzy\u0142 prawdziwe arcydzie\u0142a. Zamiast przerzuca\u0107 si\u0119 cytatami z in\u017cyniera Mamonia i fa\u0142szywego kaowca, warto cho\u0107by raz ws\u0142ucha\u0107 si\u0119 w pokiereszowany walczyk z Rejsu<\/em> Piwowskiego. <\/em>Albo u\u015bwiadomi\u0107 sobie, \u017ce gdyby nie zamaszysty, ca\u0142kiem ju\u017c powa\u017cny walc z Ziemi obiecanej <\/em>Wajdy, Francis Ford Coppola by\u0107 mo\u017ce nie zaproponowa\u0142by Kilarowi wsp\u00f3\u0142pracy przy swoim Draculi<\/em>. Kino Zanussiego (m.in. Iluminacja, Kontrakt, Bilans kwartalny <\/em>i Hipoteza<\/em>, w sumie ponad czterdzie\u015bci wsp\u00f3lnie zrealizowanych projekt\u00f3w filmowych) by\u0142o na pewnym etapie nieroz\u0142\u0105cznie zwi\u0105zane z t\u0105 muzyk\u0105. Kilar nie czeka\u0142 na propozycje; zaprzyja\u017aniony ze \u015bwiatkiem polskiej kinematografii, sam chodzi\u0142 po re\u017cyserach i prosi\u0142, \u017ceby dorobili mu film do partytury. Tak pono\u0107 powsta\u0142a Kronika wypadk\u00f3w mi\u0142osnych <\/em>Wajdy. Ciekawe, jak potoczy\u0142yby si\u0119 losy starszego ju\u017c kompozytora, gdyby zgodzi\u0142 si\u0119 pracowa\u0107 w i\u015bcie ameryka\u0144skim tempie i przyj\u0105\u0142 najbardziej lukratywn\u0105 z propozycji Hollywood: napisania \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej do legendarnej ju\u017c trylogii W\u0142adca Pier\u015bcieni<\/em> w re\u017cyserii Petera Jacksona. Jakkolwiek na to patrze\u0107, Kilar odszed\u0142 przede wszystkim w chwale kompozytora filmowego. Minister Zdrojewski po\u017cegna\u0142 go s\u0142owami: \u201eby\u0142 polsk\u0105 per\u0142\u0105 w\u00a0koronie muzyki \u015bwiatowej\u201d. Skojarzenia z tytu\u0142em drugiej cz\u0119\u015bci dyptyku \u015bl\u0105skiego Kutza \u2013 ca\u0142kowicie nieprzypadkowe.<\/p>\n Jubileusz osiemdziesi\u0119ciolecia kompozytora w Filharmonii Narodowej. Fot. Grzegorz Jakubowski<\/p>\n Jego ostatnie utwory, m.in. II Koncert fortepianowy <\/em>z 2011 roku \u2013 z kt\u00f3rego kompozytor, w przeciwie\u0144stwie do krytyk\u00f3w, by\u0142 bardzo zadowolony \u2013 zdradzaj\u0105 ju\u017c wszelkie cechy \u201ep\u00f3\u017anego\u201d Kilara: skrajne uproszczenie j\u0119zyka, znamienn\u0105 powtarzalno\u015b\u0107 fraz i motyw\u00f3w, d\u0142ugie p\u0142aszczyzny harmoniczne, wywo\u0142uj\u0105ce wra\u017cenie zatrzymania czasu. Najkr\u00f3cej rzecz ujmuj\u0105c, brzmi\u0105 jak muzyka filmowa. Jakby Kilar nieustannie pragn\u0105\u0142, \u017ceby kto\u015b wzi\u0105\u0142 jego nuty i zrobi\u0142 do nich kawa\u0142 porz\u0105dnego kina. A mo\u017ce zawsze tak by\u0142o? Mo\u017ce Kilar ju\u017c w m\u0142odo\u015bci marzy\u0142 o karierze w Fabryce Sn\u00f3w, i tylko sytuacja geopolityczna sprawi\u0142a, \u017ce musia\u0142 wpierw przej\u015b\u0107 wszelkie kompozytorskie choroby, na kt\u00f3re w Polsce nie da\u0142o si\u0119 zaszczepi\u0107? Wszystkie te neoklasycyzmy, sonoryzmy, folkloryzmy, eklektyzmy z elementami religijno-patriotycznymi? \u017beby w ko\u0144cu napisa\u0107 muzyk\u0119 do filmu, jakiego \u015bwiat jeszcze nie widzia\u0142?<\/p>\n Dwa lata po \u015bmierci ukochanej \u017cony Barbary, w wywiadzie dla tygodnika katolickiego \u201eNiedziela\u201d, Kilar opisywa\u0142 spotkanie ich dwojga: \u201eCo\u015b mnie w\u00a0tej sylwetce zafascynowa\u0142o i\u00a0mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142a to mi\u0142o\u015b\u0107 od pierwszego wejrzenia. To prawdziwe zrz\u0105dzenie Bo\u017cej Opatrzno\u015bci por\u00f3wnuj\u0119 do pioruna, jak w\u00a0Ojcu Chrzestnym\u201d. Skoro nawet we wspomnieniu tak znamiennej chwili Kilar pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 metafor\u0105 wywiedzion\u0105 z arcydzie\u0142a Francisa Forda Coppoli, chyba co\u015b jest na rzeczy.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" A przed obiecan\u0105 recenzj\u0105 z ko\u0144c\u00f3wki tegorocznych Bayreuther Festspiele jeszcze jedna wycieczka do archiwum. Esej, kt\u00f3ry podobnie jak opublikowany wcze\u015bniej tekst o \u015bl\u0105skich tradycjach muzycznych ukaza\u0142 si\u0119 najpierw w nieistniej\u0105cym ju\u017c magazynie „KTW”, p\u00f3\u017aniej w „Glissandzie”, a teraz postanowi\u0142am go udost\u0119pni\u0107 czytelnikom Upiora. To by\u0142 jednak kompozytor niezwyk\u0142y. *** Kiedy umar\u0142 Kilar \u2013 29 grudnia … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-9049","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9049","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9049"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9049\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9055,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9049\/revisions\/9055"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9049"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9049"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9049"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/atorod.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/08\/Wojciech_Kilar_arch._rodzinne_2.width-500.jpg\")
<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n<\/a><\/p>\n