{"id":9348,"date":"2025-12-31T04:34:06","date_gmt":"2025-12-31T03:34:06","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9348"},"modified":"2026-01-03T16:06:28","modified_gmt":"2026-01-03T15:06:28","slug":"pasja-biala-jak-smierc","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9348","title":{"rendered":"Pasja bia\u0142a jak \u015bmier\u0107"},"content":{"rendered":"

Mniej wi\u0119cej w tym samym czasie, kiedy Peter Sellars pracowa\u0142 nad inscenizacj\u0105 Pasji Mateuszowej <\/em>w Filharmonii Berli\u0144skiej \u2013 czyli na pocz\u0105tku 2010 roku \u2013 Romeo Castellucci, l\u2019enfant terrible <\/em>teatru w\u0142oskiego, stworzy\u0142 jedno z najbardziej prowokacyjnych dzie\u0142 w ca\u0142ej swej karierze. Spektakl Sul concetto di volto nel figlio di Dio<\/em>, z dominuj\u0105cym nad scen\u0105 fragmentem obrazu Antonella da Messiny, wizerunkiem Zbawiciela \u015awiata, kt\u00f3ry patrzy w milczeniu na m\u0119k\u0119 schorowanego Ojca, po premierze na festiwalu Romaeuropa ruszy\u0142 w \u015bwiat z etykiet\u0105 re\u017cyserskiego wyznania wiary. W Rzymie wzbudzi\u0142 zachwyt, w Pary\u017cu i Awinionie wywo\u0142a\u0142 gwa\u0142towne zamieszki. Niespe\u0142na sze\u015b\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, kiedy Sellars kre\u015bli\u0142 ju\u017c pierwsze szkice do \u0141askawo\u015bci Tytusa <\/em>na Salzburger Festspiele, Castellucci si\u0119gn\u0105\u0142 po Matth\u00e4us-Passion <\/em>na otwarcie Musikfest Hamburg. Gdyby uda\u0142o mu si\u0119 zrealizowa\u0107 pierwotn\u0105 koncepcj\u0119, by\u0107 mo\u017ce powsta\u0142by z tego spektakl wywiedziony wprost z ducha Sul concetto di volto. <\/em>Na przeszkodzie stan\u0119\u0142y jednak wzgl\u0119dy techniczne: przedstawienie zaplanowano w rozleg\u0142ej, pozbawionej teatralnego zaplecza przestrzeni Deichtorhallen, dawnej hali targowej, przekszta\u0142conej w muzeum sztuki wsp\u00f3\u0142czesnej. Pomys\u0142 zilustrowania utworu Bacha ci\u0105giem \u017cywych obraz\u00f3w nawi\u0105zuj\u0105cych do w\u0142oskiego malarstwa renesansowego Castellucci zast\u0105pi\u0142 wi\u0119c szeregiem instalacji i performans\u00f3w, przywo\u0142uj\u0105cych lu\u017ane, cz\u0119sto niepokoj\u0105ce skojarzenia z m\u0119k\u0105 Jezusa i zmuszaj\u0105cych widza do trudnych rozwa\u017ca\u0144 nad sensem ludzkiego cierpienia.<\/p>\n

W 2016 roku inscenizacj\u0119 przyj\u0119to \u017cyczliwie, ale bez entuzjazmu. Castellucci zbyt wcze\u015bnie zderzy\u0142 si\u0119 z legend\u0105 przedstawienia Sellarsa, tym bardziej sk\u0142aniaj\u0105c\u0105 do por\u00f3wna\u0144, \u017ce dyryguj\u0105cy berli\u0144sk\u0105 Pasj\u0105 <\/em>Simon Rattle i prowadz\u0105cy j\u0105 w Hamburgu Kent Nagano \u2013 obaj doskonale znani niemieckiej publiczno\u015bci \u2013 reprezentowali skrajnie odmienne muzyczne \u015bwiaty. Oszcz\u0119dna, a mimo to pe\u0142na emocji koncepcja Sellarsa idealnie korespondowa\u0142a z temperamentem Rattle\u2019a i tym samym okaza\u0142a si\u0119 bardziej przyst\u0119pna. Abstrakcyjny, operuj\u0105cy symbolem i metafor\u0105 teatr Castellucciego \u015bwietnie wsp\u00f3\u0142gra\u0142 z klarownym, odrobin\u0119 zdystansowanym stylem interpretacji Nagano, wymagaj\u0105cym od s\u0142uchacza znacznie wi\u0119cej uwagi i skupienia.<\/p>\n

Hamburska Pasja <\/em>\u2013 cho\u0107 z perspektywy czasu okaza\u0142a si\u0119 dzie\u0142em prze\u0142omowym w tw\u00f3rczo\u015bci w\u0142oskiego re\u017cysera \u2013 przez niemal dekad\u0119 zachowa\u0142a si\u0119 tylko we wspomnieniach publiczno\u015bci trzech spektakli w Deichtorhallen oraz w nieoddaj\u0105cym wielu niuans\u00f3w zapisie wideo. Po przesz\u0142o dw\u00f3ch latach od nieudanej pr\u00f3by wznowienia w Rzymie dotar\u0142a ostatecznie do Teatro del Maggio Musicale we Florencji, z udzia\u0142em tego samego dyrygenta i tego samego Ewangelisty w osobie Iana Bostridge\u2019a \u2013 na dwa z trzech zaplanowanych przedstawie\u0144, premiera zbieg\u0142a si\u0119 bowiem ze strajkiem miejscowych zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Michele Monasta<\/p>\n

Szcz\u0119\u015bliwie dotar\u0142am na drugie i ostatnie, by przekona\u0107 si\u0119 po raz kolejny, \u017ce Castellucci jest, owszem, prowokatorem, w \u017cadnym jednak razie nie skandalist\u0105. A je\u015bli ju\u017c, co sam wielokrotnie podkre\u015bla\u0142, to w nowotestamentowym znaczeniu s\u0142owa \u03c3\u03ba\u03ac\u03bd\u03b4\u03b1\u03bb\u03bf\u03bd, greckiego ekwiwalentu michshol<\/em>, czyli \u201ekamienia potkni\u0119cia\u201d z Ksi\u0119gi Kap\u0142a\u0144skiej, przeszkody, kt\u00f3rej \u201enie b\u0119dziesz k\u0142ad\u0142 przed niewidomym\u201d. W Nowym Testamencie jest on przede wszystkim \u201ekamieniem obrazy\u201d, metafor\u0105 zej\u015bcia na manowce, nak\u0142aniania do z\u0142ego. Castellucci rzuca nam t\u0119 zawad\u0119 pod nogi jak niewidomym, przemienia j\u0105 w niemy krzyk do g\u0142uchego. Wytr\u0105ca nas z r\u00f3wnowagi nast\u0119pstwem skojarze\u0144 z pozoru nieadekwatnych, obrazoburczych, kt\u00f3rych znaczenie albo nam umknie, albo dotrze do nas w najmniej spodziewanej chwili.<\/p>\n

Re\u017cyser sprowadza widz\u00f3w na b\u0142\u0119dn\u0105 drog\u0119 ju\u017c na pocz\u0105tku spektaklu, kiedy odziany w biel Nagano wkracza na \u015bnie\u017cnobia\u0142\u0105 scen\u0119 i umywa r\u0119ce w misie wniesionej przez dw\u00f3ch ubranych na bia\u0142o aktor\u00f3w. To nie jest gest Pi\u0142ata, to gest czysto\u015bci serca, sprawowany przez kap\u0142ana, kt\u00f3ry za chwil\u0119 zejdzie do kana\u0142u orkiestrowego i rozpocznie rytua\u0142 z udzia\u0142em muzyk\u00f3w w bia\u0142ych strojach. O\u015blepiaj\u0105ca biel jest elementem wielu inscenizacji Castellucciego, w Pasji <\/em>jednak jest wszechobecna i wieloznaczna: jako symbol \u015bwi\u0119to\u015bci i prawdy, ale te\u017c pustki, samotno\u015bci i \u017ca\u0142oby. Re\u017cyser rozegra w tej bieli dziewi\u0119tna\u015bcie zapadaj\u0105cych w pami\u0119\u0107 epizod\u00f3w, w kt\u00f3rych ka\u017cdy przedmiot, ka\u017cda substancja, ka\u017cde drzewo, ka\u017cdy cz\u0142owiek, a nawet jego nieobecno\u015b\u0107 \u2013 zostan\u0105 potraktowani sumiennie i z niezwyk\u0142\u0105 czu\u0142o\u015bci\u0105 przez uczestnicz\u0105cych w spektaklu sportowc\u00f3w, policjant\u00f3w, lekarzy, laborant\u00f3w, sprz\u0105taczy i \u201ezwyk\u0142ych\u201d florenty\u0144czyk\u00f3w, opowiadaj\u0105cych w milczeniu swoje w\u0142asne i cudze historie. W epizodzie zdrady Judasza u\u017cyj\u0105 prawdziwej czaszki z\u0142odzieja przy\u0142apanego na gor\u0105cym uczynku i zabitego strza\u0142em w g\u0142ow\u0119. Z lod\u00f3wki wyjm\u0105 ostatni\u0105 wieczerz\u0119 zmar\u0142ego niedawno pacjenta, w pralce umieszcz\u0105 prze\u015bcierad\u0142a uwalane krwi\u0105 p\u0119powinow\u0105 prawdziwego noworodka. W scenie Ukrzy\u017cowania grupka wolontariuszy \u2013 dzieci, ludzi m\u0142odych i starc\u00f3w \u2013 podejmie pr\u00f3b\u0119 wytrwania w pozycji Jezusa przybitego do krzy\u017ca, czepiaj\u0105c si\u0119 d\u0142o\u0144mi podwieszonego dr\u0105\u017cka. Nikt nie wytrzyma d\u0142u\u017cej ni\u017c minut\u0119. Re\u017cyser krew przemieni w wod\u0119 i na odwr\u00f3t, na przemian barwi\u0105c i neutralizuj\u0105c zamkni\u0119ty w przezroczystych tubach roztw\u00f3r fenoloftaleiny.<\/p>\n

Wszystkie te dzia\u0142ania Castellucci skrupulatnie opisa\u0142 w osobnej broszurze, do\u0142\u0105czonej do ksi\u0105\u017cki programowej. Potykamy si\u0119 o nie jak o kamienie nawet bez jego obja\u015bnie\u0144. Wszelkie aspekty ostatnich dni Chrystusa nabieraj\u0105 ca\u0142kiem innego wymiaru, kiedy powi\u0105za\u0107 je ze zwyk\u0142ym do\u015bwiadczeniem pocz\u0105tku i ko\u0144ca, b\u00f3lu i pociechy, nadziei i zw\u0105tpienia. Zapami\u0119tam, \u017ce \u201em\u00f3j\u201d noworodek (re\u017cyser z ka\u017cdym spektaklem powi\u0105za\u0142 inne dziecko) jest dziewczynk\u0105 o imieniu Anna, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bnie sko\u0144czy\u0142a miesi\u0105c. Nie zapomn\u0119, \u017ce jod\u0142a \u015bci\u0119ta przed moim przedstawieniem i na moich oczach ogo\u0142ocona z ga\u0142\u0119zi mia\u0142a 39 lat. Zachowam w pami\u0119ci histori\u0119 choroby florenckiego z\u0142otnika Maurizia, kt\u00f3ry wszed\u0142 na scen\u0119 na protezach, a opu\u015bci\u0142 j\u0105 na kikutach n\u00f3g, kt\u00f3rych nie trzeba by\u0142oby amputowa\u0107, gdyby nie chaos w dotkni\u0119tych pandemi\u0105 szpitalach.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot Michele Monasta<\/p>\n

Niekt\u00f3re epizody okaza\u0142y si\u0119 mniej, inne jeszcze bardziej sugestywne. Na poziom odczucia ich zgodno\u015bci z doktryn\u0105 oraz z tekstem Bacha wp\u0142ywa wiele czynnik\u00f3w, pocz\u0105wszy od osobistej wra\u017cliwo\u015bci, sko\u0144czywszy na do\u015bwiadczeniach konkretnej wsp\u00f3lnoty. W\u0142osi odczytuj\u0105 te kody zgodnie z intencj\u0105 re\u017cysera, o czym \u015bwiadczy nie tylko huraganowa owacja po spektaklu, lecz tak\u017ce \u2013 a mo\u017ce przede wszystkim \u2013 reakcja na pocz\u0105tku misterium, kiedy nikt nie zerwa\u0142 si\u0119 do oklask\u00f3w po wej\u015bciu Nagano, rozpoznaj\u0105c nieomylnie, \u017ce ju\u017c dzieje si\u0119 teatr. W por\u00f3wnaniu z przedstawieniem z Hamburga zwi\u0119kszy\u0142 si\u0119 jednak dystans mi\u0119dzy muzykami a performerami na scenie. W Deichtorhallen wszystkie akcje dzia\u0142y si\u0119 w przestrzeni dziel\u0105cej widz\u00f3w od wykonawc\u00f3w: owszem, mog\u0142y przez to wytr\u0105ca\u0107 muzyk\u00f3w z r\u00f3wnowagi, zarazem jednak sk\u0142ania\u0107 ich do wsp\u00f3\u0142odczuwania.<\/p>\n

Inna rzecz, \u017ce soli\u015bci oraz cz\u0142onkowie zespo\u0142\u00f3w Teatro del Maggio Musicale Fiorentino, bezpieczne ukryci w kokonie orkiestronu, skupili si\u0119 na swoich zadaniach bez reszty. Z i\u015bcie m\u0142odzie\u0144cz\u0105 \u017carliwo\u015bci\u0105, co nie dziwi, bo jak skrupulatnie zaznaczy\u0142 Castellucci, w orkiestrze gra skrzypaczka, kt\u00f3ra sko\u0144czy\u0142a w\u0142a\u015bnie 21 lat, a najstarszym \u015bpiewakiem w ch\u00f3rze jest sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciolatek. Tak w\u0142a\u015bnie powinien brzmie\u0107 Bach w wykonaniu artyst\u00f3w zwi\u0105zanych na co dzie\u0144 z oper\u0105: lekko, zwiewnie, bez pr\u00f3b ma\u0142powania barokowej artykulacji na instrumentach wsp\u00f3\u0142czesnych, ale z poszanowaniem bachowskiej retoryki muzycznej \u2013 co dotyczy zw\u0142aszcza ch\u00f3rzyst\u00f3w przygotowanych przez Lorenza Fratiniego i Sar\u0119 Matteucci, imponuj\u0105cych \u015bwietn\u0105 dykcj\u0105, zrozumieniem tekstu i pe\u0142nym zaanga\u017cowaniem w swych zbiorowych bohater\u00f3w.<\/p>\n

W gronie solist\u00f3w na szczeg\u00f3lne wyr\u00f3\u017cnienie zas\u0142u\u017cyli Edwin Crossley-Mercer w partii Jezusa \u2013 ujmuj\u0105cy kultur\u0105 frazy i melancholijnym zabarwieniem pi\u0119knego basu, mo\u017ce odrobin\u0119 zanadto \u201eprzydymionego\u201d w \u015brednicy; znakomita Anna El-Khashem, obdarzona sopranem krystalicznie czystym, subtelnym i \u015bwietnie podpartym oddechem; niezawodny Krystian Adam, dysponuj\u0105cy rzadk\u0105 w\u015br\u00f3d tenor\u00f3w umiej\u0119tno\u015bci\u0105 po\u0142\u0105czenia stylowej interpretacji z du\u017cym \u0142adunkiem emocji; oraz Iurii Iushkevich, \u015bpiewaj\u0105cy zaskakuj\u0105co barwnym, spokojnie prowadzonym, niemal dziewcz\u0119cym w brzmieniu kontratenorem. Porz\u0105dnie, cho\u0107 bez szczeg\u00f3lnych wzlot\u00f3w wywi\u0105zali si\u0119 ze swych zada\u0144 sopranistka Suji Kwon oraz basy Thomas Tatzi i Gonzalo Godoy Sep\u00falveda. Rozczarowa\u0142 niestety Ian Bostridge w partii Ewangelisty: ju\u017c w Hamburgu realizowanej zanadto ekspresyjnie, chwilami wr\u0119cz histerycznie. Dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej da\u0142y o sobie zna\u0107 niedostatki techniczne: nie tylko Bostridge zmaga\u0142 si\u0119 w tym wykonaniu z niewygodnym dla \u201edawniak\u00f3w\u201d strojem 442 Hz, tylko on w tym starciu poleg\u0142, przechodz\u0105c mi\u0119dzy rejestrami z widocznym wysi\u0142kiem i kilkakrotnie trac\u0105c panowanie nad krtani\u0105. Tym wi\u0119ksze s\u0142owa uznania dla bardzo sprawnej i pomocnej \u015bpiewakom grupy continuo (organista Cristiano Gaudio, teorbistka Elisa La Marca i gambista Mario Filippini).<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Fot. Michele Monasta<\/p>\n

Nie zawi\u00f3d\u0142 moich oczekiwa\u0144 Kent Nagano, dyrygent, do kt\u00f3rego od lat mam s\u0142abo\u015b\u0107: za jego wszechstronno\u015b\u0107, za wybitnie intelektualne, a zarazem arcyludzkie podej\u015bcie do materii muzycznej, za dba\u0142o\u015b\u0107 o detale faktury i za wrodzon\u0105 niech\u0119\u0107 do efekciarstwa. W dzisiejszym \u015bwiecie skrajno\u015bci Nagano reprezentuje chwalebn\u0105 postaw\u0119 niestrudzonego poszukiwacza z\u0142otego \u015brodka \u2013 artysty, przy kt\u00f3rym nie tylko muzyk, ale i zwyk\u0142y s\u0142uchacz mo\u017ce si\u0119 poczu\u0107 po prostu bezpiecznie.<\/p>\n

Co istotne w przypadku dzie\u0142a tak mocno targaj\u0105cego nasz\u0105 wyobra\u017ani\u0105. Castellucci po\u0142o\u017cy\u0142 przede mn\u0105 kamie\u0144. Nagano sprowadzi\u0142 mnie na w\u0142a\u015bciw\u0105 drog\u0119. My\u015bl\u0119, \u017ce obaj trafili w sedno Bachowskiego przes\u0142ania. W\u0142a\u015bnie o tym jest Pasja Mateuszowa. <\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mniej wi\u0119cej w tym samym czasie, kiedy Peter Sellars pracowa\u0142 nad inscenizacj\u0105 Pasji Mateuszowej w Filharmonii Berli\u0144skiej \u2013 czyli na pocz\u0105tku 2010 roku \u2013 Romeo Castellucci, l\u2019enfant terrible teatru w\u0142oskiego, stworzy\u0142 jedno z najbardziej prowokacyjnych dzie\u0142 w ca\u0142ej swej karierze. Spektakl Sul concetto di volto nel figlio di Dio, z dominuj\u0105cym nad scen\u0105 fragmentem obrazu … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-9348","6":"format-standard","7":"category-wedrowki-operowe"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9348","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9348"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9348\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9358,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9348\/revisions\/9358"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9348"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9348"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9348"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}