{"id":9375,"date":"2026-01-14T19:58:48","date_gmt":"2026-01-14T18:58:48","guid":{"rendered":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9375"},"modified":"2026-01-14T21:24:39","modified_gmt":"2026-01-14T20:24:39","slug":"wynalazki-dominiczka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=9375","title":{"rendered":"Wynalazki Dominiczka"},"content":{"rendered":"

Wygl\u0105da na to, \u017ce recenzji z przedstawie\u0144 i relacji z festiwali organizowanych w najrozmaitszych zak\u0105tkach Europy b\u0119dzie w tym roku jeszcze wi\u0119cej ni\u017c w poprzednim. Za kilka dni impresje z nowej inscenizacji\u00a0Aidy\u00a0<\/em>w Jan\u00e1\u010dkovym divadle w Brnie, a tymczasem wspomnienie z ca\u0142kiem niedawno zako\u0144czonego Actus Humanus Nativitas – na marginesie recitalu wiolonczelowego Moniki Hartmann, 11 grudnia w gda\u0144skim Ratuszu G\u0142\u00f3wnego Miasta.<\/p>\n

***<\/p>\n

Goethe ruszy\u0142 w sw\u0105 podr\u00f3\u017c w\u0142osk\u0105 znacznie p\u00f3\u017aniej ni\u017c \u00f3wcze\u015bni m\u0142odzi arystokraci, wysy\u0142ani do Italii po nauki i og\u0142ad\u0119, kiedy jeszcze mieli mleko pod w\u0105sem, z regu\u0142y w towarzystwie krewnego b\u0105d\u017a opiekuna. W 1786 roku Goethe dobiega\u0142 czterdziestki, od dawna by\u0142 tajnym radc\u0105 Karola Augusta, ksi\u0119cia Saksonii-Weimaru, i odgrywa\u0142 niebagateln\u0105, cho\u0107 nieraz tajemnicz\u0105 rol\u0119 w administracji tego pa\u0144stewka. W\u0142adcy tak bardzo zale\u017ca\u0142o, by mie\u0107 go u siebie na dworze, \u017ce jedena\u015bcie lat wcze\u015bniej udaremni\u0142 mu pierwsz\u0105 wypraw\u0119 do W\u0142och. By\u0107 mo\u017ce z czasem ruszy\u0142o go sumienie: nie do\u015b\u0107, \u017ce pu\u015bci\u0142 faworyta w \u015bwiat, to jeszcze zagwarantowa\u0142 mu sta\u0142\u0105 miesi\u0119czn\u0105 pensj\u0119 w dotychczasowej wysoko\u015bci. Wiedzy, zaszczyt\u00f3w i pieni\u0119dzy Goethemu nie brakowa\u0142o. Potrzebowa\u0142 tylko wolno\u015bci od ci\u0105\u017c\u0105cych na nim zobowi\u0105za\u0144. Wsiad\u0142 w dyli\u017cans na pocz\u0105tku wrze\u015bnia, pod os\u0142on\u0105 nocy, niemal\u017ce chy\u0142kiem, \u017ceby nikt nie zawr\u00f3ci\u0142 go z drogi. P\u00f3\u0142tora miesi\u0105ca p\u00f3\u017aniej dotar\u0142 do Bolonii.<\/p>\n

Sp\u0119dzi\u0142 tam zaledwie trzy dni. \u017bwawy przewodnik przegoni\u0142 go po mie\u015bcie w takim tempie, \u017ce Goethemu wszystko si\u0119 pomiesza\u0142o, do czego zreszt\u0105 uczciwie si\u0119 przyzna\u0142 w swoich zapiskach. O bazylice \u015bwi\u0119tego Petroniusza \u2013 kt\u00f3rej rozbudow\u0119 kaza\u0142 pono\u0107 wstrzyma\u0107 papie\u017c Pius IV, obawiaj\u0105c si\u0119, \u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142 przero\u015bnie rzymsk\u0105 bazylik\u0119 \u015bwi\u0119tego Piotra \u2013 nawet s\u0142owem nie wspomnia\u0142. Odetchn\u0105\u0142 dopiero na szczycie jednej z bolo\u0144skich wie\u017c, zapewne Torre degli Asinelli. \u201eNa p\u00f3\u0142nocy g\u00f3ry padua\u0144skie, a dalej Alpy szwajcarskie, tyrolskie i friulijskie, ca\u0142y p\u00f3\u0142nocny \u0142a\u0144cuch g\u00f3rski tym razem spowity mg\u0142\u0105. Na zachodzie widnokr\u0105g bezkresny, poprzecinany jedynie wie\u017cami Modeny. Na wschodzie taka sama r\u00f3wnina, ci\u0105gn\u0105ca si\u0119 po Adriatyk, kt\u00f3ry mo\u017cna zobaczy\u0107 przy wschodzie s\u0142o\u0144ca. Na po\u0142udniu podn\u00f3\u017ca Apenin\u00f3w po same szczyty pokryte ro\u015blinno\u015bci\u0105, oblepione ko\u015bcio\u0142ami, pa\u0142acami i willami, zupe\u0142nie jak wzg\u00f3rza Vicenzy. Niebo czyste, bez jednej chmurki, tylko nad horyzontem jaka\u015b mgie\u0142ka [fragment Podr\u00f3\u017cy w\u0142oskiej <\/em>w przek\u0142adzie Henryka Krzeczkowskiego]\u201d. Prawie wszystko, co Goethe zapami\u0119ta\u0142 z Bolonii, nie by\u0142o Boloni\u0105. Krzyw\u0105 wie\u017c\u0119 uzna\u0142 za \u201epo prostu brzydk\u0105\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wie\u017ce Asinellich i Garisendich w Bolonii. Akwarela Jakoba Alta, ok. 1836. W zbiorach wiede\u0144skiej Albertiny<\/p>\n

Domenico Gabrielli, rodowity bolo\u0144czyk, nie \u017cy\u0142 ju\u017c wtedy od prawie stu lat. By\u0107 mo\u017ce Goethe nawet nie wiedzia\u0142 o jego istnieniu, podobnie jak o dziesi\u0105tkach innych dzia\u0142aj\u0105cych w mie\u015bcie muzyk\u00f3w barokowych. W przeciwnym razie skre\u015bli\u0142by cho\u0107 dwa s\u0142owa o bazylice przy Piazza Maggiore, kt\u00f3ra s\u0142yn\u0119\u0142a nie tylko z dw\u00f3ch wspania\u0142ych, do dzi\u015b zachowanych instrument\u00f3w organowych, lecz tak\u017ce ze \u015bwietnej cappelli<\/em>, kt\u00f3ra w czasach Gabrielliego uchodzi\u0142a za jedn\u0105 z najlepszych w ca\u0142ej Italii. W ch\u00f3rze bazyliki przez p\u00f3\u0142 wieku \u015bpiewa\u0142 Giuseppe Marsigli, wybitny tenor operowy i muzyk na dworze ksi\u0119cia Mantui. W Bolonii bi\u0142o muzyczne serce \u00f3wczesnych W\u0142och. Tutaj dzia\u0142a\u0142a Accademia dei Floridi, za\u0142o\u017cona w 1615 roku przez Banchieriego w klasztorze San Michele in Bosco i przekszta\u0142cona p\u00f3\u017aniej w Accademia dei Filomusi, kt\u00f3rej cz\u0142onkami byli mi\u0119dzy innymi Claudio Monteverdi i Tarquinio Merula.<\/p>\n

Gabrielli po nauki kompozycji pojecha\u0142 do Giovanniego Legrenziego, kapelmistrza Accademia dello Spirito Santo w Ferrarze. P\u00f3\u017aniej studiowa\u0142 gr\u0119 na wiolonczeli u swego r\u00f3wie\u015bnika Petronia Franceschiniego, pierwszego wiolonczelisty w Basilica di San Petronio. Przej\u0105\u0142 jego posad\u0119 w 1680 roku, po przedwczesnej \u015bmierci przyjaciela w wielu niespe\u0142na czterdziestu lat. Ju\u017c wcze\u015bniej zosta\u0142 cz\u0142onkiem, potem za\u015b principe <\/em>Accademia Filarmonica, kt\u00f3ra powsta\u0142a w 1666 roku \u2013 g\u0142\u00f3wnie po to, by zrzeszy\u0107 najwybitniejszych przedstawicieli bolo\u0144skiego \u015brodowiska i wynie\u015b\u0107 miasto do rangi jednego z najpr\u0119\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w edukacji muzycznej w Europie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Domniemany wizerunek Domenica Gabrielliego. Fragment obrazu nieznanego XVII-wiecznego malarza w\u0142oskiego<\/p>\n

Mimo \u017ce Gabrielli robi\u0142 wszystko, \u017ceby zyska\u0107 renom\u0119 \u201epowa\u017cnego\u201d kompozytora, w Bolonii nazywano go zdrobniale Ming\u00e9in dal viulunz\u00e8l <\/em>\u2013 czyli Dominiczek, albo celniej Domcio od wiolonczeli. A przecie\u017c tak si\u0119 stara\u0142. Napisa\u0142 kilkana\u015bcie oper, wystawianych z mniejszym lub wi\u0119kszym powodzeniem nie tylko w rodzinnej Bolonii, ale te\u017c w Wenecji i Turynie. Komponowa\u0142 oratoria i muzyk\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Prawdziwym wzi\u0119ciem cieszy\u0142 si\u0119 wszak\u017ce jako wirtuoz wiolonczeli \u2013 do tego stopnia, \u017ce w pewnym momencie zwolniono go nawet dyscyplinarnie z zespo\u0142u bazyliki, bo zbyt d\u0142ugo zabawi\u0142 na dworze Franciszka II d\u2019Este, ksi\u0119cia Modeny i Reggio. Wr\u00f3ci\u0142 jednak do \u0142ask i w ostatniej dekadzie \u017cycia zaj\u0105\u0142 si\u0119 pilniej uk\u0142adaniem muzyki w pe\u0142ni ukazuj\u0105cej walory tego instrumentu, mi\u0119dzy innymi sonat na wiolonczel\u0119, teorb\u0119 i basso continuo.<\/p>\n

Rok przed \u015bmierci\u0105, w 1689 roku, napisa\u0142 siedem ricercar\u00f3w, uchodz\u0105cych za najwcze\u015bniejsze w historii przyk\u0142ady kompozycji na wiolonczel\u0119 solo. Zapewne s\u0142usznie, bo odrobin\u0119 wcze\u015bniejszy Ricercate sopra il violoncello <\/em>Giovanniego Battisty degli Antonii, starszego kolegi Gabrielliego z zespo\u0142u bazyliki, by\u0142 wbrew pozorom przeznaczony na inny instrument. A pozory d\u0142ugo myli\u0142y zar\u00f3wno instrumentoznawc\u00f3w, jak i muzyk\u00f3w reprezentuj\u0105cych nurt wykonawstwa historycznego. Cho\u0107 rozmiary, kszta\u0142t i str\u00f3j wiolonczeli ustali\u0142y si\u0119 ostatecznie dopiero w XVIII wieku, wzmianki o basowym instrumencie z rodziny skrzypiec mo\u017cna znale\u017a\u0107 ju\u017c w \u017ar\u00f3d\u0142ach XVI-wiecznych. Pierwsze wiolonczele by\u0142y jednak generalnie wi\u0119ksze i bardziej p\u0119kate, liczba strun waha\u0142a si\u0119 od trzech do pi\u0119ciu, w Bolonii przez d\u0142ugi czas strojono ten instrument inaczej ni\u017c w innych o\u015brodkach europejskich, nawet we W\u0142oszech.<\/p>\n

Wczesne wiolonczele barokowe sprawdza\u0142y si\u0119 idealnie w praktyce basso continuo <\/em>i w realizacji najni\u017cszego g\u0142osu w kompozycjach na wi\u0119ksze zespo\u0142y. Ich specyficzna konstrukcja \u2013 stosunkowo kr\u00f3tka podstrunnica, mniejszy k\u0105t ustawienia szyjki wzgl\u0119dem korpusu, szersze rozstawienie strun oraz poka\u017ana grubo\u015b\u0107 strun najni\u017cszych \u2013 utrudnia\u0142a jednak, a czasem wr\u0119cz uniemo\u017cliwia\u0142a realizacj\u0119 wirtuozowskich przebieg\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Bazylika \u015bwi\u0119tego Petroniusza w Bolonii. Fot. Vanni Lazzari<\/p>\n

I tym w\u0142a\u015bnie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 Ricercari <\/em>Gabrielliego od \u00f3wczesnych kompozycji z uwzgl\u0119dnieniem wiolonczeli jako instrumentu towarzysz\u0105cego. Wymagaj\u0105 od wykonawcy grania zar\u00f3wno energicznych przebieg\u00f3w, jak i dwud\u017awi\u0119k\u00f3w oraz akord\u00f3w. Na dodatek ka\u017cdy z siedmiu ricercar\u00f3w pozostawia arty\u015bcie do\u015b\u0107 szerok\u0105 przestrze\u0144 do improwizacji. Wszystko wskazuje, \u017ce w Bolonii narodzi\u0142a si\u0119 nie tylko muzyka na wiolonczel\u0119 solo, lecz tak\u017ce nowy typ instrumentu \u2013 nadal wyposa\u017cony w struny jelitowe, ale z najni\u017csz\u0105 owini\u0119t\u0105 drutem z miedzi albo srebra, co pozwala\u0142o na szybsze przesuwanie po niej palcem.<\/p>\n

Ricercate <\/em>Giovanniego Battisty degli Antonii da\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas zagra\u0107 na violoncello da spalla<\/em>, znacznie mniejszej, czasem pi\u0119ciostrunnej i opieranej przez muzyka o bark. Ricercari <\/em>Gabrielliego to pierwsze w historii utwory na \u201eprawdziw\u0105\u201d wiolonczel\u0119 solo. Wdzi\u0119czne i pi\u0119kne, ale urod\u0105 nieoczywist\u0105. Mo\u017ce Goethemu nie spodoba\u0142yby si\u0119 tak samo, jak ceglana wie\u017ca, o kt\u00f3rej napisa\u0142 z przek\u0105sem, \u017ce \u201eprzy pomocy dobrej zaprawy murarskiej i \u017celaznej kotwy mo\u017cna wybudowa\u0107 najwi\u0119ksze dziwactwo\u201d. Dzi\u015b Torre degli Asinelli jest symbolem miasta. Przyjdzie czas na uznanie dziwactw bolo\u0144skich mistrz\u00f3w muzyki.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wygl\u0105da na to, \u017ce recenzji z przedstawie\u0144 i relacji z festiwali organizowanych w najrozmaitszych zak\u0105tkach Europy b\u0119dzie w tym roku jeszcze wi\u0119cej ni\u017c w poprzednim. Za kilka dni impresje z nowej inscenizacji\u00a0Aidy\u00a0w Jan\u00e1\u010dkovym divadle w Brnie, a tymczasem wspomnienie z ca\u0142kiem niedawno zako\u0144czonego Actus Humanus Nativitas – na marginesie recitalu wiolonczelowego Moniki Hartmann, 11 grudnia … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-9375","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9375","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9375"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9375\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9380,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9375\/revisions\/9380"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9375"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9375"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9375"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}