{"id":940,"date":"2015-12-11T18:15:03","date_gmt":"2015-12-11T17:15:03","guid":{"rendered":"http:\/\/atorod.pl\/?p=940"},"modified":"2015-12-15T16:06:59","modified_gmt":"2015-12-15T15:06:59","slug":"nieszczesliwa-femme-fatale","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/atorod.pl\/?p=940","title":{"rendered":"Nieszcz\u0119\u015bliwa femme fatale"},"content":{"rendered":"

Nieco ponad miesi\u0105c temu, dok\u0142adnie 5 listopada, odby\u0142a si\u0119 premiera nowej inscenizacji Lulu <\/em>Berga w MET, w re\u017cyserii Williama Kentridge’a, ze scenografi\u0105 Sabine Theunissen i w kostiumach Grety Goiris. W obsadzie znale\u017ali si\u0119 mi\u0119dzy innymi Marlis Petersen (Lulu), Daniel Brenna (Alwa) i Johan Reuter (Doktor Sch\u00f6n\/Kuba Rozpruwacz), ca\u0142o\u015b\u0107 poprowadzi\u0142 Lothar Koenigs. Dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej przedstawienie transmitowano w ramach przedsi\u0119wzi\u0119cia „The Met: Live in HD”. Seans w Filharmonii \u0141\u00f3dzkiej w ostatniej chwili odwo\u0142ano, zapowiadaj\u0105c retransmisj\u0119 w p\u00f3\u017aniejszym terminie. Zam\u00f3wiony do ksi\u0105\u017cki programowej szkic udost\u0119pniam wi\u0119c teraz, dop\u00f3ki Czytelnicy maj\u0105 wci\u0105\u017c \u017cywe wra\u017cenia z nowojorskiego spektaklu. W formie drukowanej uka\u017ce si\u0119 wiosn\u0105 przysz\u0142ego roku.<\/p>\n

***<\/p>\n

By\u0142 ch\u0142opcem nie\u015bmia\u0142ym, \u0142agodnym i z pewno\u015bci\u0105 rozpieszczonym przez bogatych rodzic\u00f3w, podobnie jak tr\u00f3jka jego rodze\u0144stwa. Z pocz\u0105tku nie interesowa\u0142 si\u0119 muzyk\u0105. Wola\u0142 czyta\u0107 ksi\u0105\u017cki. Pierwsze szkice kompozytorskie skre\u015bli\u0142 dopiero po \u015bmierci ojca w 1900 roku, bez \u017cadnego systematycznego przygotowania. Samoukiem okaza\u0142 si\u0119 tak\u017ce w znacznie dra\u017cliwszych sprawach seksu: z ko\u0144cem mro\u017anej zimy 1902 roku, nied\u0142ugo po swoich siedemnastych urodzinach, sp\u0142odzi\u0142 dziecko z Mari\u0105 Scheuchl, dziewk\u0105 s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 w wiede\u0144skim domu Berg\u00f3w. Albina, c\u00f3rka Albana, urodzi\u0142a si\u0119 4 grudnia. Wkr\u00f3tce p\u00f3\u017aniej m\u0142odociany ojciec podj\u0105\u0142 nieudan\u0105 pr\u00f3b\u0119 samob\u00f3jcz\u0105. Mo\u017ce dlatego, \u017ce z tego wszystkiego nie zda\u0142 matury, mo\u017ce dlatego, \u017ce Maria odm\u00f3wi\u0142a przyj\u0119cia pomocy, zerwa\u0142a kontakty z Albanem i wyprowadzi\u0142a si\u0119 od swoich chlebodawc\u00f3w. T\u0119skni\u0142 za c\u00f3rk\u0105 przez ca\u0142e \u017cycie, ale nigdy nie mia\u0142 do\u015b\u0107 odwagi, \u017ceby wyzwoli\u0107 si\u0119 od wp\u0142yw\u00f3w otoczenia i wej\u015b\u0107 z ni\u0105 w normaln\u0105 relacj\u0119. Wiele lat p\u00f3\u017aniej, w 1930 roku, przekaza\u0142 jej bilet na premier\u0119 Wozzecka<\/em> we Wiedniu. Najta\u0144szy, za dwa szylingi, na czwartym balkonie.<\/p>\n

\"alban-berg_c_jpg_681x349_crop_upscale_q95\"<\/a><\/p>\n

Alban Berg.<\/p>\n

Chorowity, podatny na rozmaite alergie, kt\u00f3re wkr\u00f3tce sta\u0142y si\u0119 przyczyn\u0105 ci\u0119\u017ckich atak\u00f3w astmy, pozosta\u0142 dzieckiem w sk\u00f3rze m\u0119\u017cczyzny. Wpierw zale\u017cny od matki, kt\u00f3ra latami skrywa\u0142a rodzinn\u0105 \u201eha\u0144b\u0119\u201d zawinion\u0105 przez siedemnastolatka i pr\u00f3bowa\u0142a wyleczy\u0107 jego m\u0142odsz\u0105 siostr\u0119 Smaragd\u0119 z homoseksualizmu, wydaj\u0105c j\u0105 dobrze za m\u0105\u017c; p\u00f3\u017aniej od swojej przysz\u0142ej te\u015bciowej, kt\u00f3ra z kolei zamkn\u0119\u0142a w domu wariat\u00f3w homoseksualnego syna, a ma\u0142\u017ce\u0144stwu Albana ze sw\u0105 c\u00f3rk\u0105 pr\u00f3bowa\u0142a zapobiec przez okr\u0105g\u0142e pi\u0119\u0107 lat; wreszcie od \u017cony Heleny, kt\u00f3ra mimo wewn\u0119trznego rozpadu ma\u0142\u017ce\u0144stwa do ko\u0144ca zachowywa\u0142a pozory, \u017ce oboje \u017cyj\u0105 w spe\u0142nionym mieszcza\u0144skim stadle.
\nSw\u0105 niepospolit\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 i skutecznie t\u0142umiony sprzeciw wobec zak\u0142amania wiede\u0144skiej bur\u017cuazji sublimowa\u0142 w sztuk\u0119, od najwcze\u015bniejszych lat obracaj\u0105c si\u0119 kr\u0119gach sto\u0142ecznych elit kulturalnych. W 1904 roku rozpocz\u0105\u0142 regularne lekcje kontrapunktu, harmonii i teorii muzyki u Arnolda Sch\u00f6nberga. Przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z Alexandrem Zemlinskym i Franzem Schrekerem. W gronie jego bliskich znajomych byli te\u017c malarze, poeci, dziennikarze, satyrycy i architekci. Dzieli\u0142 z nimi przeczucie nadci\u0105gaj\u0105cej katastrofy, prowadzi\u0142 nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 dyskusje o pozycji jednostki w zdegenerowanej wsp\u00f3lnocie, fascynowa\u0142 si\u0119 krytyk\u0105 spo\u0142eczn\u0105 w najrozmaitszych ods\u0142onach, pocz\u0105wszy od tw\u00f3rczo\u015bci rewolucjonisty Georga B\u00fcchnera, poprzez naturalizm Gerharta Hauptmanna, sko\u0144czywszy na protoekspresjonizmie Franza Wedekinda. \u015aledzi\u0142 zwierz\u0119co zmys\u0142owe, podszyte \u015bmierci\u0105 i brudem obrazy Schielego i Kokoschki. Po seansach u Freuda i Adlera zrazi\u0142 si\u0119 do psychoanalizy, uznawszy j\u0105 za n\u0119dzne oszustwo oparte na nadu\u017cyciu zaufania. Mimo czo\u0142obitnego stosunku do swojego mentora Sch\u00f6nberga i doskona\u0142ego rozeznania w innych zalewaj\u0105cych \u00f3wczesny Wiede\u0144 pr\u0105dach artystycznych nie wyzby\u0142 si\u0119 sentymentu do dawnej epoki. Wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 drug\u0105 szko\u0142\u0119 wiede\u0144sk\u0105, nada\u0142 jej wszak\u017ce bardziej \u201eludzkie\u201d oblicze. W swojej muzyce swobodnie \u0142\u0105czy\u0142 idiom ekspresjonistyczny z odwo\u0142aniami do romantyzmu, dodekafoni\u0119 z rozszerzon\u0105 tonalno\u015bci\u0105, cytaty z Bacha z aluzjami do muzyki ludowej. Dopiero niedawno badacze zacz\u0119li przyznawa\u0107, \u017ce spu\u015bcizna muzyczna Berga jest wbrew pozorom znacznie bardziej uniwersalna i \u201enowoczesna\u201d ni\u017c dorobek Sch\u00f6nberga i Weberna, kt\u00f3rzy zamkn\u0119li si\u0119 w sztywnych schematach z i\u015bcie konserwatywn\u0105 zaci\u0119to\u015bci\u0105.
\nPrzez dziesi\u0119ciolecia kojarzony w operze ze wstrz\u0105saj\u0105cym Wozzeckiem<\/em>, ca\u0142kiem niedawno i w do\u015b\u0107 powik\u0142anych okoliczno\u015bciach zosta\u0142 obwo\u0142any tw\u00f3rc\u0105 najwybitniejszego w XX wieku arcydzie\u0142a tej formy \u2013 rozpocz\u0119tej w 1927 roku Lulu<\/em>, z librettem w\u0142asnym kompozytora, na motywach dw\u00f3ch sztuk Wedekinda. Nie by\u0142o to jednak pierwsze zetkni\u0119cie Berga z motywem \u201ekobiety pierwotnej\u201d, figury czystego instynktu w \u015bwiecie rozdartym mi\u0119dzy chciwo\u015bci\u0105 a po\u017c\u0105daniem. W roku 1905 po raz pierwszy zobaczy\u0142 na scenie Puszk\u0119 Pandory<\/em>, drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 skandalizuj\u0105cego dyptyku Wedekinda (cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza nosi tytu\u0142 Erdgeist<\/em> i jest w Polsce znana pod dwoma r\u00f3wnie niecelnymi tytu\u0142ami Duch ziemi<\/em> i Demon ziemi<\/em>, chodzi bowiem o \u017cywio\u0142aka), wkr\u00f3tce potem za\u015b symboliczn\u0105 \u201eba\u015b\u0144 z huty szk\u0142a\u201d A Pippa ta\u0144czy!<\/em> Hauptmanna. Obydwie sztuki powi\u0105zane tym samym, germa\u0144sko-skandynawskim w\u0105tkiem tajemniczej kobiety, kt\u00f3ra wzbudza nieokie\u0142znane nami\u0119tno\u015bci i przywodzi m\u0119\u017cczyzn do zguby. U Hauptmanna pojawiaj\u0105 si\u0119 jeszcze elementy fantastyczne, bohaterka Wedekinda jest ju\u017c pe\u0142nokrwistym, cho\u0107 niejednoznacznym uciele\u015bnieniem wsp\u00f3\u0142czesnego mitu: niewinnym dzieckiem, m\u0142odocian\u0105 dziwk\u0105, zepsut\u0105 kurtyzan\u0105, prakobiet\u0105 zdeformowan\u0105 przez ca\u0142e z\u0142o tego \u015bwiata.<\/p>\n

\"kortner01aa\"<\/a><\/p>\n

Puszka Pandory<\/em> na scenie Schauspielhaus Berlin (1926). U g\u00f3ry po lewej Gerda M\u00fcller (Lulu), po prawej Fritz Kortner (Kuba Rozpruwacz), na dole Lucie Hoflich (Hrabina Geschwitz).<\/p>\n

Decyzja o zaadaptowaniu na libretto dw\u00f3ch sztuk Wedekinda zapad\u0142a niejako przypadkiem. Hauptmann postawi\u0142 Bergowi zbyt wyg\u00f3rowane \u017c\u0105dania finansowe. Kompozytor po\u0142\u0105czy\u0142 oba ogniwa w jedno, skr\u00f3ci\u0142 narracj\u0119 o ponad trzy czwarte w stosunku do pierwowzoru, usun\u0105\u0142 szereg postaci drugoplanowych, innym nada\u0142 zwielokrotnion\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Narracja Bergowskiej Lulu<\/em> nie rozwija si\u0119 linearnie, tylko zap\u0119tla si\u0119 i nawraca: bohaterka, kt\u00f3ra w prologu pojawia si\u0119 na arenie cyrkowej pod symboliczn\u0105 postaci\u0105 w\u0119\u017ca, w finale zostaje schwytana w matni\u0119 przez swoje wcze\u015bniejsze ofiary, wcielone teraz w klient\u00f3w upad\u0142ej nierz\u0105dnicy. Kuba Rozpruwacz, z kt\u00f3rego r\u0119ki ostatecznie zginie, to zawr\u00f3cony w sk\u00f3rze monstrum doktor Sch\u00f6n, jedyna prawdziwa mi\u0142o\u015b\u0107 Lulu, m\u0119\u017cczyzna o niezbyt czystych intencjach, bo przygarn\u0105wszy nieletni\u0105 ulicznic\u0119, rzuca\u0142 j\u0105 na \u017cer kolejnym samcom, a wreszcie si\u0119 jej pozby\u0142. Ta figura zguby wynik\u0142ej ze \u017ale ulokowanych uczu\u0107 zamorduje te\u017c hrabin\u0119 Geschwitz, kt\u00f3ra jako jedyna zostanie przy Lulu w \u015bmierci i poniek\u0105d zbawi j\u0105 si\u0142\u0105 swej lesbijskiej mi\u0142o\u015bci.
\nWyd\u017awi\u0119k Lulu<\/em> Berga \u2013 mimo przesuni\u0119cia akcent\u00f3w \u2013 jest r\u00f3wnie niejednoznaczny jak w pierwowzorze. Kto tu jest katem, a kto ofiar\u0105? Czy Lulu odzwierciedla z\u0142o \u015bwiata, czy raczej pada ofiar\u0105 uwolnionych zewsz\u0105d demon\u00f3w? Czy Lulu w og\u00f3le istnieje? Czy ma jakie\u015b imi\u0119, poza onomatopeicznym przydomkiem, przywodz\u0105cym na my\u015bl paplanie raczkuj\u0105cego dziecka? Czy istniej\u0105 pozostali bohaterowie, czy s\u0105 tylko emanacjami Lulu, odbitymi jak w zwierciadle obrazami zwierz\u0119cego po\u017c\u0105dania i innych pierwotnych instynkt\u00f3w? A mo\u017ce to oni ubieraj\u0105 Lulu w przera\u017caj\u0105ce szaty, utkane z m\u0119skich stereotyp\u00f3w kobieco\u015bci? Ile w tej narracji jest element\u00f3w autobiograficznych, pocz\u0105wszy od motywu bezpowrotnie utraconej niewinno\u015bci, ko\u0144cz\u0105c na przemianie Wedekindowego pisarza Alwy w kompozytora? Ile aluzji do autentycznych przedstawicieli wiede\u0144skiej elity artystycznej?
\nNa niekt\u00f3re z tych pyta\u0144 pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 odpowiedzi. Inne kryj\u0105 si\u0119 w muzyce \u2013 w zwierciadlanej, u\u0142o\u017conej w palindrom strukturze ca\u0142ej partytury, w seriach przypisanych poszczeg\u00f3lnym postaciom, a wywiedzionych bez wyj\u0105tku z podstawowego szeregu charakteryzuj\u0105cego sam\u0105 Lulu, w ogromnym zr\u00f3\u017cnicowaniu i szerokiej autonomii partii wokalnych, w malowaniu nastroj\u00f3w rytmem, faktur\u0105 i barw\u0105, w podkre\u015bleniu efektu \u201ezmys\u0142owo\u015bci\u201d u\u017cyciem dw\u00f3ch niecodziennych instrument\u00f3w: saksofonu altowego i wykorzystanego po raz pierwszy w muzyce klasycznej wibrafonu.<\/p>\n

\"Albine\"<\/a><\/p>\n

Albina, nie\u015blubna c\u00f3rka Berga.<\/p>\n

Kompozytor \u015bl\u0119cza\u0142 nad t\u0105 oper\u0105 latami, a i tak nie zdo\u0142a\u0142 jej uko\u0144czy\u0107. Wpierw przeszkodzi\u0142a mu radykalna zmiana sytuacji politycznej po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy, p\u00f3\u017aniej w\u0142asna \u015bmier\u0107, wreszcie wdowa, kt\u00f3ra prze\u017cy\u0142a kompozytora o ponad czterdzie\u015bci lat i do ko\u0144ca swoich dni \u2013 powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na odmow\u0119 opracowania reszty materia\u0142u przez Sch\u00f6nberga, Zemlinsky\u2019ego i Weberna \u2013 blokowa\u0142a wszelkie inicjatywy w tym wzgl\u0119dzie. Kad\u0142ubowa wersja dwuaktowa mia\u0142a premier\u0119 w 1937 roku. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przyj\u0105\u0142 si\u0119 zwyczaj inscenizowania \u015bmierci Lulu w formie pantomimy z towarzyszeniem instrumentalnym. Opera i tak cz\u0119sto go\u015bci\u0142a na scenach \u015bwiatowych, prawdziwy prze\u0142om nadszed\u0142 jednak w roku 1976, po ujawnieniu przez Friedricha Cerh\u0119, \u017ce propozycj\u0119 doko\u0144czenia opery otrzyma\u0142 ju\u017c kilkana\u015bcie lat wcze\u015bniej, prace udaremni\u0142a jednak fundacja za\u0142o\u017cona przez wdow\u0119 po Bergu. Trzy lata p\u00f3\u017aniej Opera Paryska wystawi\u0142a po raz pierwszy wersj\u0119 trzyaktow\u0105 \u2013 przy kt\u00f3rej Cerha z pewno\u015bci\u0105 mia\u0142 mniej roboty ni\u017c rekonstruktorzy Turandot<\/em> albo Zolt\u00e1n Kocsis, zaszczycony misj\u0105 uko\u0144czenia Moj\u017cesza i Aarona<\/em> Sch\u00f6nberga. Berg zostawi\u0142 do\u015b\u0107 wskaz\u00f3wek, \u017ceby wskrzeszon\u0105 po latach Lulu<\/em> uzna\u0107 za w pe\u0142ni autorskie, zamkni\u0119te arcydzie\u0142o.
\nPozostaje mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce Alban i Albina s\u0142uchaj\u0105 go w za\u015bwiatach razem \u2013 niewa\u017cne, czy z lo\u017cy honorowej, czy z najta\u0144szych miejsc na czwartym balkonie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nieco ponad miesi\u0105c temu, dok\u0142adnie 5 listopada, odby\u0142a si\u0119 premiera nowej inscenizacji Lulu Berga w MET, w re\u017cyserii Williama Kentridge’a, ze scenografi\u0105 Sabine Theunissen i w kostiumach Grety Goiris. W obsadzie znale\u017ali si\u0119 mi\u0119dzy innymi Marlis Petersen (Lulu), Daniel Brenna (Alwa) i Johan Reuter (Doktor Sch\u00f6n\/Kuba Rozpruwacz), ca\u0142o\u015b\u0107 poprowadzi\u0142 Lothar Koenigs. Dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej przedstawienie … [Read more…]<\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[],"class_list":{"0":"entry","1":"post","2":"publish","3":"author-mangusta","4":"post-940","6":"format-standard","7":"category-miscellanea"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/940","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=940"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/940\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":951,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/940\/revisions\/951"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=940"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=940"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/atorod.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=940"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}